Antwerp, ngày 23 tháng 7 năm 1519
Kính gửi vị hiệp sĩ lỗi lạc Ulrich Hutten,
... Về yêu cầu của anh mong muốn có được một bức chân dung toàn diện, có thể nói là như vậy, về More, ước gì tôi có thể phác họa nó với độ hoàn mỹ xứng tầm với khao khát cháy bỏng của anh! Bản thân tôi cũng sẽ lấy làm hoan hỉ khi được dạo chơi đôi chút trong sự chiêm nghiệm về người bạn thân thiết ngọt ngào nhất trong tất cả. Nhưng trước hết, đâu phải ai cũng có khả năng khám phá hết thảy những ân huệ ở More. Rồi thì tôi lại tự hỏi liệu anh ấy có dung thứ cho việc được miêu tả bởi một họa sĩ tầm thường hay không; bởi tôi cho rằng việc phác họa More chẳng kém phần gian nan so với việc phác họa Alexander Đại đế hay Achilles, và họ cũng chẳng hề xứng đáng được bất tử hơn anh ấy là bao. Tóm lại, một đề tài như thế đòi hỏi ngòi bút của một Apelles; nhưng tôi e rằng mình lại giống mấy tên đấu sĩ của Horace hơn là Apelles. Dẫu vậy, tôi vẫn sẽ cố gắng phác họa tặng anh một hình ảnh thay vì một bức chân dung hoàn chỉnh về toàn bộ con người ấy, trong phạm vi mà sự quan sát hay ký ức của tôi qua quãng thời gian dài gắn bó cùng anh ấy trong mái ấm của mình cho phép. Nếu có dịp gặp anh ấy trong một phái đoàn ngoại giao nào đó, bấy giờ anh sẽ vỡ lẽ ra rằng mình đã khờ dại thế nào khi chọn một họa sĩ xoàng xĩnh đến nhường này cho ủy thác này; và tôi thực sự sợ anh sẽ buộc tội tôi vì lòng đố kỵ hay sự mù quáng, rằng từ biết bao phẩm chất tuyệt vời mà lại có quá ít thứ được ghi nhận bởi tầm nhìn kém cỏi hay được thuật lại bởi sự thiên vị của tôi.
Nhưng trước hết, để nói về khía cạnh của More mà anh chưa từng biết: về chiều cao và vóc dáng, anh ấy không quá cao, cũng chẳng lùn một cách rõ rệt, nhưng các phần trên cơ thể lại cân đối đến mức chẳng thể phàn nàn thêm được điều gì. Anh có nước da trắng trẻo, sắc diện hồng hào hơn là tái nhợt, dẫu chẳng phải đỏ gắt, mà chỉ phảng phất một chút ánh hồng dịu nhẹ. Mái tóc anh có màu vàng sậm, hoặc nếu anh muốn, là màu nâu sáng; râu thưa; đôi mắt xám xanh phớt những đốm nhỏ đây đó: điều này thường biểu thị một bản tính vui tươi và cũng được người Anh cho là hấp dẫn, trong khi chúng ta lại chuộng mắt tối màu hơn. Người ta bảo rằng chẳng có loại mắt nào ít mắc khuyết điểm hơn thế. Biểu cảm của anh hoàn toàn phù hợp với tính cách, luôn ánh lên vẻ vui tươi dễ chịu và thân thiện, phảng phất nét cười trên khuôn mặt; và nói thật lòng, nó thích hợp với sự hân hoan hơn là vẻ nghiêm nghị hay trang nghiêm, dù hoàn toàn xa lạ với sự ngốc nghếch hay trò hề. Vai phải của anh có vẻ hơi cao hơn vai trái, nhất là lúc sải bước: đây không phải do bẩm sinh mà là do thói quen, giống như vô số thói quen nhỏ nhặt mà chúng ta vẫn thường nhiễm phải. Chẳng có điểm gì nổi bật ở phần còn lại của cơ thể; chỉ có bàn tay hơi thô kệch một chút, nhưng đó là khi so sánh với tổng thể diện mạo của anh mà thôi. Ngay từ thủa thiếu thời, anh luôn tỏ ra hờ hững với mọi thứ liên quan đến việc làm đẹp bản thân, đến mức chẳng màng đến những điều mà theo lời dạy của Ovid đáng lẽ phải là mối bận tâm duy nhất của nam giới. Nhìn phong thái lúc trưởng thành, người ta vẫn có thể nhận ra thuở trẻ anh tuấn tú nhường nào: dù khi tôi mới làm quen, anh cũng chưa quá ba mươi mốt tuổi, bởi nay anh vừa chớm bước sang tuổi bốn mươi.
Sức khỏe của anh không hẳn cường tráng nhưng cũng gọi là ổn thỏa, đủ sức gánh vác mọi trọng trách của một công dân đáng kính, chẳng mắc hoặc chí ít là rất ít bệnh tật: cơ hội sống thọ của anh là rất lớn, vì anh có một người cha đã cao tuổi—nhưng lại mang một tuổi già kỳ diệu vẫn còn tráng kiện và tươi trẻ. Tôi chưa từng thấy ai dễ tính trong chuyện ăn uống đến vậy. Cho đến khi trưởng thành, anh vẫn thích uống nước lọc; điểm này anh giống hệt cha mình. Nhưng để tránh làm ai đó phật ý, anh thường đánh lừa các bạn đồng hành bằng cách uống từ chiếc cốc thiếc loại bia gần như toàn nước, hoặc đôi khi là nước lã tinh khiết. Rượu vang—theo phong tục ở Anh là mời nhau uống chung một chén—anh thường chỉ nhấp môi, cốt để không tỏ ra ghét bỏ nó, đồng thời cũng là cách để tập quen dần với lối sống thông thường. Anh thích thịt bò, cá muối, và bánh mì loại hai được ủ nở ngon hơn là những món ăn vốn được xem là cao lương mỹ vị: bù lại, anh hoàn toàn không hề xa lánh những cội nguồn của niềm vui vô hại, kể cả chuyện ăn uống. Anh vẫn luôn rất thích các món làm từ sữa và trái cây: anh rất khoái ăn trứng. Giọng nói của anh không quá vang cũng chẳng hề yếu ớt, mà rành mạch dễ nghe, tuyệt không mềm oặt hay du dương, mà là giọng của một người nói năng rành mạch; bởi anh dường như chẳng có chút năng bẩm sinh nào về thanh nhạc, dẫu cho anh say mê mọi thể loại âm nhạc. Lời ăn tiếng nói của anh vô cùng trong trẻo và rành mạch, không hề có dấu hiệu vội vã hay ngập ngừng.
Anh thích ăn mặc giản dị, không khoác lụa là, nhung gấm hay đeo dây chuyền vàng, trừ những dịp không thể làm khác vì phép tắc xã giao. Thật lạ lùng là anh lại hờ hững đến thế với những hình thức xã giao mà kẻ phàm phu thường dùng để đánh giá phép tắc lịch sự. Anh chẳng hề đòi hỏi người khác phải tuân thủ chúng, cũng không ép buộc ai phải theo dù là trong các buổi họp mặt hay tiệc tùng, dẫu anh thừa hiểu rõ chúng nếu muốn bày đặt đua đòi; nhưng anh cho rằng việc phung phí phần lớn thời gian vào những thứ nhảm nhí ấy là hành vi ủy mị và không xứng với phẩm giá nam nhi.
Trước kia, anh vốn không thích đời sống cung đình và chốn vương hầu, bởi bản tính anh từ lâu đã căm ghét cay đắng sự bạo ngược, cũng như anh hằng yêu mến sự bình đẳng. (Giờ đây, khó mà tìm được một triều đình nào khiêm nhường đến mức không vương vấn những thói khoe mẽ ồn ào, sự giả dối và xa hoa, dù rằng cũng hoàn toàn sạch bóng mọi hình thức bạo ngược). Quả thực, phải khó khăn lắm người ta mới kéo được anh vào triều đình của vua Henry VIII, dẫu rằng khó lòng tìm được một vị quân vương nào nhã nhặn và khiêm tốn hơn thế. Bản tính anh vốn dĩ hơi ưa thích sự tự do và thảnh thơi; nhưng trong khi anh vui vẻ tận dụng thời gian rảnh rỗi khi nó đến, thì chẳng ai cẩn trọng và kiên nhẫn hơn anh mỗi khi công việc đòi hỏi.
Anh sinh ra dường như là để dành cho tình bạn, một thứ tình cảm mà anh vun đắp bằng tất cả sự chân thành và nuôi dưỡng bằng sự kiên định tối đa. Anh chẳng phải là kẻ e sợ "sự dư dả bạn bè" mà Hesiod từng không tán thành; anh sẵn sàng kết giao thân thiện với bất kỳ ai. Anh không hề kén cá chọn canh trong việc chọn bạn, luôn uyển chuyển trong việc duy trì và kiên định trong việc giữ gìn các mối quan hệ ấy. Nếu vô tình gặp phải kẻ mà những thói hư tật xấu không tài nào sửa đổi nổi, anh sẽ dứt áo ra đi khi cơ hội đến, không phũ phàng cắt đứt mà từ từ buông lơi tình bạn ấy. Bất cứ khi nào tìm được ai đó chân thành và tâm đầu ý hợp, anh đắm chìm trong bầu bạn và trò chuyện đến mức coi đó là niềm vui lớn nhất đời mình. Anh ghét cay ghét đắng các trò bóng bẩy, bài bạc và đỏ đen, cùng những trò tiêu khiển khác mà tầng lớp quý tộc thường dùng để giết thời gian. Hơn thế nữa, trong khi có phần xao nhãng việc của chính mình, lại chẳng có ai tận tụy hơn anh trong việc chăm lo cho bạn bè. Tôi có cần phải kể tiếp không? Nếu ai đó muốn tìm một minh chứng trọn vẹn về tình bạn chân chính, thì chẳng có lựa chọn nào khôn ngoan hơn là tìm đến More.
Trong giao tế xã hội, anh sở hữu sự nhã nhặn và nét quyến rũ hiếm có đến mức chẳng có kẻ u sầu nào mà anh không làm cho phấn khởi, chẳng có đề tài nào tẻ nhạt mà anh không xua tan nổi vẻ nhàm chán. Từ thuở niên thiếu, anh đã yêu thích việc nói đùa, tưởng chừng như sinh ra là để làm việc đó, nhưng những lời nói đùa của anh chưa bao giờ rơi vào sự lố lăng, và anh chưa từng ưa chuộng những câu châm chọc cay độc. Khi còn trẻ, anh từng vừa sáng tác vừa tham gia diễn xuất trong những vở hài kịch ngắn. Anh vẫn luôn thích thú trước những lời châm biếm thông minh, ngay cả khi chúng chĩa mũi nhọn vào chính mình, sức hút từ những màn đối đáp dí dỏm, tinh tế trong anh lớn đến nhường ấy. Chính vì thế, khi còn trẻ, anh đã viết những bài thơ trào phúng, và đặc biệt say mê Lucian; quả thực, chính anh là người đã truyền cảm hứng để tôi viết tác phẩm Ca tụng sự ngu ngốc, tức là làm cho con lạc đà biết múa.
Trong các mối quan hệ con người, anh tìm kiếm niềm vui ở mọi thứ mình bắt gặp, ngay cả trong những vấn đề nghiêm trọng nhất. Nếu giao du với những kẻ thông minh và học thức, anh tận hưởng sự uyên bác của họ; nếu với kẻ dốt nát và ngốc nghếch, anh lại thích thú trước sự khờ khạo ấy. Anh không hề bực bội trước những kẻ ngốc đích thực, và uyển chuyển thích nghi một cách kỳ diệu với mọi cung bậc cảm xúc của con người. Đối với phụ nữ nói chung, thậm chí cả với người vợ của mình, anh chỉ dành những lời trào phúng và tiếng cười vui vẻ. Người ta có thể gọi anh là một Democritus thứ hai, hoặc hay hơn thế, là triết gia phái Pythagoras thong thả dạo bước giữa chốn thị tứ với một tâm hồn bình thản ngắm nhìn cảnh mua bán hỗn tạp. Chẳng ai ít bị dẫn dắt bởi dư luận đám đông hơn anh, nhưng đồng thời cũng chẳng ai gần gũi với những cảm xúc nhân văn thông thường hơn thế.
Anh tìm thấy niềm vui đặc biệt trong việc quan sát diện mạo, tính cách và tập tính của các loài sinh vật; thế nên hầu như chẳng có loài chim nào mà anh không nuôi tại nhà, bên cạnh đó là đủ các loài động vật khác ít khi bắt gặp, chẳng hạn như khỉ, chồn sương, cáo, chồn và những loài tương tự. Thêm vào đó, anh hăng hái lùng mua bất cứ thứ gì mang tính ngoại lai hoặc đáng chiêm ngưỡng trên đường đi, và anh chất đầy những món đồ đó khắp nhà, khiến bất kỳ vị khách nào bước vào cũng bị thu hút bởi những vật phẩm níu chân họ; và niềm vui của chính anh lại được nhân lên mỗi khi nhìn thấy người khác ngắm nghía những cảnh tượng ấy.
Khi đến tuổi trưởng thành, anh không hề né tránh những mối tình với các thiếu nữ, nhưng luôn giữ chúng trong khuôn phép đạo đức, chuộng thứ tình cảm được dâng hiến hơn là thứ phải đi săn đuổi, và bị thu hút bởi sự giao hòa tâm hồn hơn là thể xác.
Anh đã ngấu nghiến văn học cổ điển từ những năm tháng đầu đời. Thuở thiếu niên, anh miệt mài nghiên cứu văn học và triết học Hy Lạp; người cha của anh, dù là một người tốt bụng và minh mẫn ở những phương diện khác, lại chẳng những không giúp đỡ mà còn cắt đứt mọi nguồn hỗ trợ trong nỗ lực ấy của con; và anh suýt chút nữa bị coi như kẻ từ cha, bởi có vẻ như anh đang chối bỏ con đường sự nghiệp của gia đình—nghề nghiệp của người cha là luật gia luật pháp Anh quốc. Ngành nghề này hoàn toàn chẳng dính dáng gì đến học thức uyên bác, nhưng ở Anh, những ai đạt đến bậc thầy trong lĩnh vực đó lại được trọng vọng đặc biệt, và nơi đây người ta coi đó là con đường thuận lợi nhất dẫn đến danh vọng, bởi phần lớn quý tộc trên hòn đảo ấy đều xuất thân từ ngành học này. Người ta bảo rằng chẳng ai có thể trở thành bậc thầy nếu không trải qua nhiều năm trời vất vả lao nhọc. Thế nên, dẫu tâm trí của người thanh niên sinh ra vì những mục đích cao cả hơn ấy có đôi chút bất mãn chính đáng, thì sau khi nếm trải qua các môn học thuật, anh vẫn cặm cụi theo đuổi luật pháp với thành công vang dội đến mức chẳng ai được các đương sự nhờ cậy tư vấn niềm nở hơn anh, và anh kiếm được nhiều tiền hơn bất kỳ kẻ nào chỉ biết mỗi nghề ấy, bởi trí tuệ của anh quá đỗi sắc bén và uy quyền.
Anh cũng dành nhiều tâm sức mãnh liệt cho việc nghiên cứu các trước tác của giáo hội. Dù khi ấy tuổi đời còn trẻ, anh từng đứng lớp giảng dạy công khai trước đông đảo thính giả về tác phẩm Thành phố Chúa của thánh Augustine; và những vị linh mục hay các bậc bô lão chẳng hề cảm thấy phiền lòng hay hổ thẹn khi phải lĩnh hội những vấn đề linh thiêng từ một giáo dân trẻ tuổi. Có thời điểm, anh dốc toàn tâm toàn ý cho đời sống đạo hạnh, rèn luyện bản thân hướng tới sứ mệnh linh mục thông qua việc thức trắng đêm, ăn chay cầu nguyện và những bài tập chuẩn bị tương tự khác; trong chuyện này, anh tỏ ra khôn ngoan hơn rất nhiều so với đa số những kẻ liều lĩnh lao vào ơn gọi nhọc nhằn ấy mà trước đó chưa từng tự thử thách bản thân. Trở ngại duy nhất ngăn cản anh dấn thân trọn vẹn vào lối sống ấy chính là việc anh không tài nào dứt bỏ được nỗi khao khát có vợ. Do đó, anh đã chọn làm một người chồng chung thủy thay vì một vị linh mục bất xứng.
Dẫu vậy, anh vẫn kết hôn với một thiếu nữ còn rất trẻ, xuất thân danh giá nhưng chưa hề trải sự đời—cô ấy từ nhỏ chỉ sống ở vùng quê cùng cha mẹ và các chị em—để anh có thể dễ dàng uốn nắn nàng theo nề nếp của mình. Anh cho nàng thụ hưởng học vấn và truyền dạy cho nàng đủ các loại âm nhạc; và quả thực anh đã nhào nặn nàng gần như trở thành người phụ nữ mà anh nguyện gắn bó suốt cuộc đời, nếu như cái chết oan nghiệt không cướp đi nàng khi tuổi đời hãy còn xuân sắc, dẫu nàng đã hạ sinh cho anh mấy mươi mặt con: trong số đó có ba cô con gái sống sót là Margaret, Alice và Cecily, cùng một cậu con trai tên John. Anh không tài nào chịu đựng được cảnh sống cảnh gà trống nuôi con quá lâu, dẫu bạn bè hết lời khuyên can ngược lại. Chỉ vài tháng sau khi người vợ qua đời, anh tái giá với một người góa phụ, cốt để lo bề gia thất hơn là vì ham muốn ái tình, bởi nàng không hẳn sắc nước hương trời hay, như chính anh vẫn hay tếu táo đùa cợt, chẳng còn là thiếu nữ nữa, mà là một người nội trợ tháo vát, tinh tường; dẫu thế, anh vẫn chung sống với nàng vô cùng hòa hợp và êm ấm cứ như thể nàng là một thiếu nữ kiều diễm nhất. Hầu như chẳng người chồng nào có thể khiến vợ phục tùng răm rắp bằng những mệnh lệnh cứng nhắc như cách anh làm bằng những lời trào phúng và nịnh nọt. Sao anh lại không thể làm được cơ chứ, sau khi đã khéo léo dụ dỗ một người phụ nữ đã bước sang tuổi xế chiều, bản tính lại chẳng hề dễ bảo chút nào, và rốt cuộc là bận rộn tối mặt với công việc gia đình, phải chịu khó học chơi đàn cithern, đàn lu-lốt, đàn monochord cùng sáo dọc, lại còn chăm chỉ thực hiện các bài tập được giao mỗi ngày theo đúng ý chồng?

Bản khắc XXIX. Sir Thomas More và gia đình, 1527
Anh quản bề gia thất vô cùng êm ấm, chẳng hề có bóng dáng cãi vã hay sóng gió nào nổi lên nơi đó. Nếu có bất hòa xảy ra, anh lập tức hàn gắn hoặc dàn xếp ổn thỏa; và anh chưa từng để bất cứ ai rời khỏi nhà mình trong cơn thịnh nộ. Ngôi nhà của anh ngập tràn phúc lộc và may mắn, bởi chẳng một ai từng sống ở đó mà không bước lên một vận mệnh tốt đẹp hơn, và chưa từng có tỳ vết nào bôi nhọ danh dự của họ tại chốn này. Người ta sẽ phải đỏ mắt tìm kiếm mới thấy được ai đối xử tốt với mẹ kế được như anh—thân phụ anh đã cưới cho anh tới hai người mẹ kế, và anh yêu thương cả hai chân thành hệt như mẹ ruột của mình. Gần đây thân phụ anh lại nạp thêm một người mẹ kế thứ ba: More thề độc trên Kinh Thánh rằng anh chưa từng thấy ai tốt tính hơn thế. Hơn nữa, thái độ của anh đối với đấng sinh thành và con cái đúng mực đến độ không hề tỏ ra quấn quýt đến phiền phức cũng chẳng bao giờ lơ là bất kỳ đạo lý gia đình nào.
Anh sở hữu một tâm hồn hoàn toàn đối lập với lòng tham lam bỉ ổi. Anh đã dành riêng một khoản từ tài sản của mình cho con cái mà anh cho là đủ dùng; phần còn lại anh hào phóng ban phát cho đời. Khi còn hành nghề luật sư, anh tận tình đưa ra những lời khuyên chân thành, thân thiện cho tất cả mọi người, đặt lợi ích của khách hàng lên trên quyền lợi bản thân; anh thường thuyết phục phần lớn bọn họ tự hòa giải các bất đồng—lựa chọn ấy vừa tiết kiệm hơn bao giờ hết. Nếu thất bại trong việc đó, anh sẽ chỉ cho họ phương thức kiện tụng với chi phí thấp nhất có thể—tại chốn này có những kẻ tâm địa quái dị đến mức thực sự say mê việc hầu tòa. Tại thành phố London, nơi anh cất tiếng khóc chào đời, anh từng đảm nhận trọng tài xét xử các vụ án dân sự trong vài năm liền. Chức vụ này không hề nặng nhọc—tòa chỉ họp vào các buổi sáng thứ Năm—nhưng lại được xem là một trong những vị trí đáng kính nhất. Chẳng ai thụ lý nhiều vụ án như anh, cũng không ai hành xử với sự chính trực nhường ấy; anh thường miễn khoản phí mà các đương sự thông thường phải nộp (như trước khi chính thức thụ lý đơn kiện, nguyên đơn phải nộp vào tòa ba shillings, bị đơn cũng thế, và việc đòi hỏi thêm là điều sai trái). Nhờ cách hành xử đó, anh đã chiếm trọn tình cảm sâu sắc của thành phố.
Anh từng tâm niệm sẽ bằng lòng với vị trí này, vừa đủ sức ảnh hưởng lại chẳng phải dấn thân vào chốn hiểm nguy ngập tràn. Hai lần anh bị ép phải đi sứ; nhờ hoàn thành xuất sắc những sứ mệnh ấy bằng sự khôn ngoan tuyệt vời, vua Henry VIII đã không chịu buông tha cho đến khi kéo được More về triều. Tại sao lại không gọi đó là "léo kéo" nhỉ? Chẳng có ai phải nhọc công mưu cầu chốn triều đình như cách anh tìm mọi cách trốn tránh nó. Nhưng khi nhà vua quyết định quy tụ những bậc tài cao, học rộng, khôn ngoan và chính trực vào hàng ngũ cận thần, More là một trong những cái tên đầu tiên được triệu tập giữa vô vàn người: nhà vua coi More như một người thân cận đến mức chẳng bao giờ muốn để anh rời xa nửa bước. Khi cần bàn chuyện đại sự, chẳng ai thấu đáo bằng anh; còn lúc nhà vua muốn xả hơi qua những câu chuyện phiếm vui vẻ, lại chẳng có người bạn đồng hành nào rôm rả hơn. Những phen rắc rối hóc búa thường đòi hỏi một vị trọng tài uy tín và sáng suốt; More giải quyết những vụ việc ấy êm thấm đến mức cả đôi bên đều vô vàn biết ơn. Thế nhưng, chưa một ai có thể dụ dỗ anh nhận lấy dù chỉ là một món quà từ bất kỳ kẻ nào. Thật hạnh phúc biết bao cho các quốc gia nếu bậc quân vương ở khắp nơi đều đưa những vị quan tòa như More lên nắm quyền! Giữa muôn vàn bộn bề ấy, anh vẫn không hề vương vấn chút ngạo mạn nào.
Giữa vô vàn gánh nặng triều chính, anh chưa từng lãng quên những người bạn tri kỷ và thỉnh thoảng lại quay về với văn chương yêu dấu. Toàn bộ uy quyền chức tước, mọi sức ảnh hưởng của anh nơi nhà vua đều được cống hiến trọn vẹn cho đất nước và bạn bè. Tâm hồn anh, luôn khắc khoải phục vụ mọi người và ngập tràn lòng trắc ẩn kỳ lạ, chưa từng vắng mặt trong những lúc cần cứu giúp: giờ đây, với quyền lực lớn hơn, anh càng có cơ hội xả thân giúp đời nhiều hơn nữa. Có người được anh tiếp viện tiền bạc, có người được che chở bởi uy quyền của anh, kẻ khác lại được nâng đỡ qua những nhịp cầu giới thiệu; những ai anh không tài nào giúp nổi bằng cách khác, anh sẽ hiến kế gỡ rối, và chưa từng để ai phải ra về trong thất vọng. Người ta có thể gọi More là vị luật sư chung của tất cả những ai khốn khó. Anh coi bản thân được giàu có thêm bội phần khi cứu giúp kẻ bị áp bức, tháo gỡ những rối ren bế tắc, hay hàn gắn những tâm hồn tan vỡ. Chẳng ai ban ơn với tấm lòng hoan hỉ bằng anh, cũng chẳng ai chậm chạp trong việc trách cứ đến thế. Và dù anh may mắn trên biết bao phương diện, mà sự may mắn thường hay đi liền với thói kiêu căng khoác lác, tôi vẫn chưa từng có cơ hội gặp được con người nào lại xa lánh thói đời ấy đến vậy.
Nhưng tôi phải quay trở lại việc kể lể về con đường học vấn của anh—chính những điều đó đã gắn kết More và tôi lại với nhau. Thuở trẻ, anh chủ yếu luyện tập làm thơ, sau đó miệt mài gọt giũa văn xuôi trong một thời gian dài, thử sức ngòi bút qua mọi thể loại sáng tác. Văn phong ấy ra sao, tôi thiết tưởng chẳng cần phải miêu tả lại—nhất là với anh, người luôn gối đầu giường những tác phẩm của anh ấy. Anh đặc biệt thích thú với việc sáng tác các bài diễn văn, và trong đó chuộng những chủ đề nghịch lý, bởi chúng mang lại cơ hội rèn luyện trí tuệ sắc bén hơn. Điều đó đã thúc đẩy anh, khi tuổi đời hãy còn trẻ, chấp bút viết một cuốn đối thoại trong đó anh bênh vực chủ trương Cộng sản của Plato, thậm chí lan rộng đến cả sự cộng hưởng vợ chồng. Anh viết bài phản hồi lại tác phẩm Kẻ bạo sát của Lucian; trong đề tài này, anh muốn có tôi làm kẻ đối đầu, để kiểm chứng một cách chắc chắn hơn sự tiến bộ của mình trên lĩnh vực văn chương ấy. Tác phẩm Utopia của anh ra đời nhằm mục đích vạch trần nguyên nhân đằng sau hiện trạng tồi tệ của các quốc gia; nhưng tựu trung lại vẫn là bức chân dung về đất nước Anh quốc, nơi anh đã dày công nghiên cứu và thấu hiểu tận tường. Anh đã viết cuốn sách thứ hai trước trong những khoảng thời gian rảnh rỗi, rồi bốc đồng bổ sung cuốn thứ nhất vào sau đó khi cơ hội vừa hé lộ. Sự thiếu đồng nhất trong văn phong một phần cũng vì lý do này.
Khó mà tìm được một diễn giả ứng khẩu nào cừ khôi hơn thế: một tài năng trời phú làm chủ hoàn toàn những biến tấu ngôn từ uyển chuyển. Anh sở hữu một tư duy nhạy bén, luôn chạy trước thời đại, cùng một trí nhớ nhạy bén; và với tất cả những vốn liếng sẵn có trong tầm tay, anh có thể tuôn trào bất cứ thứ gì mà chủ đề hay hoàn cảnh đòi hỏi một cách nhanh chóng, không chút ngập ngừng. Trong các cuộc tranh luận, anh sắc sảo đến mức khó tin, khiến những nhà thần học cừ khôi nhất đôi khi cũng phải bối rối ngay trên sân nhà của họ. John Colet, một con người có phán đoán tinh tường và chính xác, thường nhận xét trong những buổi trò chuyện thân mật rằng nước Anh chỉ có độc nhất một thiên tài: dẫu hòn đảo này vốn dồi dào biết bao nhân tài kiệt xuất.

Bản khắc XXX. Erasmus ở tuổi 54
Anh cần cù vun đắp lòng đạo đức chân chính, đồng thời xa lánh mọi thứ thực hành mê tín dị đoan. Anh có những khung giờ cố định để dâng lên Thiên Chúa không phải những lời cầu nguyện sáo rỗng theo lối mòn mà là những lời khẩn cầu phát xuất từ tận đáy lòng. Cùng bạn bè, anh bàn luận về thế giới mai sau với một sự chân thành rực sáng và niềm hy vọng vững chãi không mảy may lay chuyển. Con người của More chốn triều đình là thế đấy. Vậy mà vẫn có những kẻ nghĩ rằng tín đồ Cơ Đốc giáo chỉ có thể tìm thấy trong các tu viện!... Đó, tôi đã phác họa cho anh một bức chân dung dẫu chẳng mấy khéo léo qua nét cọ của một họa sĩ tồi từ một nguyên mẫu tuyệt mỹ nhất. Anh sẽ càng chán ngản hơn nếu vô tình có dịp thấu hiểu More tường tận hơn. Nhưng dẫu sao, ít ra lúc này tôi cũng đã kịp bịt miệng anh trước những lời trách móc rằng tôi không thèm tuân lệnh, hay suốt ngày chì chiết tôi viết thư quá ư ngắn ngủn. Tuy nhiên, khi đặt bút viết, tôi chẳng thấy nó dài dòng chút nào, và tôi thừa hiểu khi đọc nó anh cũng sẽ chẳng thấy lê thê: sự quyến rũ của người bạn More sẽ lo liệu điều đó. Chúc anh mạnh giỏi.