Erasmus Và Thời Đại Cải Cách

Lượt đọc: 661 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Lời Tựa

❊ ❊ ❊

Bởi G.N. Clark, Viện trưởng Oriel College, Oxford

Cách đây hơn hai mươi năm, vào một buổi sáng mùa xuân đan xen giữa những đám mây và ánh nắng, tôi đã đóng vai trò người dẫn đường cho Johan Huizinga, tác giả của cuốn sách này, trong chuyến ghé thăm Oxford của ông. Vì đây không phải là lần đầu ông tới thành phố này và ông cũng đã biết rõ những công trình chính, nên chúng tôi ghé xem vài nơi ít nổi tiếng hơn. Ngay cả với một người vốn nổi danh toàn cầu với tư cách là cây bút, tôi vẫn cứ đinh ninh rằng hai hoặc ba giờ đồng hồ này cũng sẽ trôi qua hệt như những lần tôi từng dành thời gian dẫn các vị khách khác; thế nhưng, hóa ra đó lại là một ngày đáng nhớ. Ông hiểu rõ mục đích của những tòa nhà cổ kính này, thấu tường ý định của những người sáng lập và xây dựng chúng; điều này vốn dĩ chẳng có gì lạ với một nhà sử học từng viết về lịch sử các trường đại học và học thuật. Điều khiến tôi ngạc nhiên và thích thú chính là con mắt tinh tường của ông. Ông chỉ cho tôi biết những mô-típ trang trí nào trên Tháp Tứ Trật (Tower of the Four Orders) là phổ biến vào thời điểm tòa tháp được xây dựng, và những mô-típ nào ít gặp hơn. Tại All Souls, ông chỉ ra những giá trị hiếm người nhận ra ở các tòa tháp đôi của Hawksmoor. Ánh nhìn của ông không chỉ đầy ắp tri thức mà còn vô cùng nhạy bén. Tôi nhớ mình từng nghe nói về tài năng hội họa của ông, và khi chúng tôi vừa đi vừa trò chuyện, tôi cảm nhận được ảnh hưởng từ một nhân cách mạnh mẽ, trầm lặng, nơi sâu thẳm trong đó, khả năng nhận thức của một nghệ sĩ đã hòa quyện cùng quyết tâm tìm kiếm sự thật lịch sử.

Thành công và danh tiếng lẫy lừng của Huizinga đến một cách đột ngột khi ông đã ngoài bốn mươi. Cho đến tận thời điểm đó, năng lực của ông vẫn đang độ chín muồi, không hẳn là chậm chạp mà là âm thầm. Bạn bè ông biết ông là người độc nhất vô nhị, nhưng cả ông và họ đều không đoán trước được các nghiên cứu của ông sẽ đi theo hướng nào. Ông sinh năm 1872 tại Groningen, thành phố chính nằm xa nhất về phía bắc của Hà Lan, và ông đã đi học cũng như theo học Đại học tại nơi đó. Ông nghiên cứu lịch sử và văn học Hà Lan, đồng thời học cả ngôn ngữ, thần thoại và xã hội học phương Đông; ông là một nhà ngôn ngữ học giỏi và không ngừng tích lũy vốn học vấn uyên bác, nhưng ông không phải là thần đồng cũng chẳng phải một học giả thông tuệ mọi lĩnh vực. Khoa học và các vấn đề thời sự hầu như chẳng mấy thu hút ông, và cho đến khi trưởng thành, trí tưởng tượng dường như vẫn làm ông thỏa mãn hơn là công việc nghiên cứu. Cho đến tận ngoài ba mươi tuổi, ông vẫn là một giáo viên phổ thông tại Haarlem, dạy môn lịch sử; nhưng khi đó vẫn chưa chắc chắn liệu cuối cùng ông sẽ gắn bó với các nghiên cứu phương Tây hay phương Đông. Trong hai, ba năm trước khi từ bỏ nghề dạy học, ông đã giảng dạy tiếng Phạn tại Đại học Amsterdam, và việc ông trở thành giáo sư lịch sử tại trường đại học ở quê nhà gần như chỉ là một sự tình cờ. Xuyên suốt cuộc đời ông, một nét tính cách đặc trưng là sau mỗi quãng thời gian sáng tạo miệt mài, khi vừa hoàn thành một cuốn sách, ông sẽ tạm gác lại chủ đề đã cuốn hút mình để lao vào một chủ đề hoặc một thời kỳ khác, vì vậy mà những cuốn sách và bài viết trong tám tập hợp tuyển tác phẩm của ông (với một tập nữa sắp ra mắt) bao quát một phạm vi vô cùng rộng lớn. Thời gian trôi qua, ông xem xét các khía cạnh lịch sử mà trước đây ông từng bỏ qua, và ông dần đạt được cái nhìn sáng suốt về đời sống chính trị và kinh tế của quá khứ. Người ta từng nhận xét rất đúng về ông rằng ông chưa bao giờ trở thành kẻ bảo thủ cứng nhắc hay giáo điều. Trong mười năm làm giáo sư tại Groningen, ông đã tìm thấy chính mình. Ông có một cuộc hôn nhân hạnh phúc với gia đình đang ngày một đông đúc, và nhiều yếu tố trong tư duy của ông đã hội tụ thành một thể thống nhất. Sự nhạy bén về văn phong và cái đẹp đã hòa hợp với tinh thần học thuật đầy tận tâm của ông. Ông bám rễ vào những giá trị tự do truyền thống của môi trường quốc gia và học thuật của mình, nhưng trí tò mò của ông, cũng giống như những chuyến phiêu lưu lịch sử của dân tộc và nghề nghiệp mà ông theo đuổi, không bị giới hạn bởi thời gian, không gian hay bất kỳ định kiến nào. Ông ngày càng xác định rõ ràng hơn việc tìm kiếm chủ đề trọng tâm của mình trong nền văn minh như một lý tưởng đã được hiện thực hóa, thứ mà con người đã tạo ra dưới vô vàn hình thức khác nhau, nhưng luôn luôn là để nâng tầm cuộc sống của chính mình.

Trong khi sự thỏa mãn nội tại này đang đưa Huizinga đến thời kỳ đỉnh cao, thì thế giới xung quanh ông đã thay đổi hoàn toàn. Năm 1914, Hà Lan trở thành một quốc gia trung lập bị bao vây bởi các quốc gia đang trong vòng chiến. Cũng trong năm 1914, vợ ông qua đời, và chính với tư cách là một người góa vợ cô độc, ông được bổ nhiệm vào năm sau đó vào ghế giáo sư lịch sử tổng quát tại Leyden, vị trí mà ông sẽ đảm nhiệm trong suốt quãng đời học thuật còn lại. Thế nhưng, một năm sau khi chiến tranh kết thúc đã chứng kiến sự ra đời của kiệt tác đời ông, cuốn sách mang lại cho ông vị thế cao quý trong hàng ngũ các cây bút sử học và được dịch với tựa đề "The Waning of the Middle Ages" (Thời tàn của Trung cổ). Đây là một công trình nghiên cứu về các hình thái đời sống và tư tưởng ở Pháp và Hà Lan trong thế kỷ mười bốn và mười lăm, giai đoạn cuối cùng của một trong những thời đại văn minh vĩ đại của châu Âu. Tại Anh, nơi thời Trung cổ đã được lý tưởng hóa qua nhiều thế hệ, một vài tư tưởng chủ đạo trong cuốn sách không tỏ ra quá mới mẻ như ở Hà Lan – nơi nhiều người coi thời Phục hưng và thậm chí nhiều người hơn coi thời Cải cách là khởi đầu cho một thế giới tốt đẹp hơn; nhưng tại Anh và Mỹ, những quốc gia vốn đã bị kéo vào vòng xoáy chiến tranh không giống như Hà Lan, cuốn sách đã mang đến sự nhói lòng như một lời nhắc nhở trở về với những chuẩn mực của lý tính. Cuốn sách sẽ còn giữ vững vị thế của mình như một tác phẩm lịch sử và một tác phẩm văn học trong một thời gian dài.

Cuốn sách ngắn hơn về Erasmus là một tác phẩm đồng hành cùng công trình vĩ đại này. Nó được xuất bản lần đầu vào năm 1924 và vì vậy thuộc về cùng thời kỳ đỉnh cao của tác giả. Đối tượng của cuốn sách là nhân vật trí thức trung tâm của thế hệ kế tiếp sau thời kỳ mà Huizinga gọi là thời tàn, hay đúng hơn là thời thu của Trung cổ; nhưng như sẽ thấy rõ qua nhiều trang sách, Erasmus cũng là một con người mà ông dành cho sự đồng cảm đặc biệt. Một phần những gì ông viết về Erasmus cũng có thể được viết về chính bản thân ông, hoặc ít nhất là về cách ông phản ứng trước sự chuyển mình của thế giới mà ông từng biết.

Đây không phải là nơi để phân tích phản ứng đầy truy vấn và khai sáng đó, cũng không phải để đánh giá một cách thấu đáo toàn bộ tác phẩm của Huizinga; nhưng vẫn còn đó đôi dòng về những năm cuối đời của ông. Ông được công nhận là một trong những thủ lĩnh trí thức của đất nước, và cuộc hôn nhân thứ hai vào năm 1937 đã mang lại hạnh phúc cá nhân cho ông; nhưng những bóng đen đang dần bao phủ thế giới phương Tây. Kể từ khi chủ nghĩa xã hội quốc gia bắt đầu lộ diện ở Đức, ông đã giữ vững lập trường chống lại nó với sự đơn giản và điềm tĩnh tuyệt đối. Sau cuộc xâm lược Hà Lan, ông đã gửi những lời đáng nhớ này tới một số đồng nghiệp của mình: 'Khi thời điểm đến, và nó sẽ sớm đến, để bảo vệ trường Đại học của chúng ta cũng như sự tự do của khoa học và học thuật tại Hà Lan, chúng ta phải sẵn sàng hy sinh tất cả vì điều đó: tài sản của chúng ta, sự tự do của chúng ta, và thậm chí cả mạng sống của chúng ta'. Người Đức đã đóng cửa trường Đại học. Trong một thời gian, họ giam giữ Johan Huizinga, khi đó đã là một ông già với sức khỏe suy giảm, như một con tin; sau đó họ trục xuất ông đến một giáo xứ hẻo lánh ở vùng phía đông đất nước và đặt dưới sự quản thúc tại gia. Ngay cả trong những điều kiện đó, ông vẫn viết, và viết rất hay. Vào mùa đông cuối cùng của cuộc chiến, các đội quân giải phóng tiến gần và ông đã phải chịu đựng những gian khổ của người dân thường trong vùng chiến sự; nhưng tinh thần ông vẫn không hề bị khuất phục. Ông qua đời vào ngày 1 tháng 2 năm 1945, chỉ vài tuần trước khi đất nước ông được giải phóng.

G. N. CLARK

Oriel College, Oxford

Tháng 4 năm 1952

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.