Basle, ngày 11 tháng 11 năm 1527
Lời chào thân ái,
Anh biện hộ cho Capito với chút tài hoa hùng biện; nhưng tôi thấy rằng, dẫu anh vốn là một luật sư tài giỏi, anh vẫn chưa đủ tầm để đảm nhận việc bênh vực cho ông ta. Nếu tôi đưa ra chiến tuyến gồm những phỏng đoán và bằng chứng của mình, anh sẽ nhận ra rằng mình phải nghĩ ra một bài diễn văn khác. Nhưng tôi đã quá ngán ngẩm những cuộc cãi vã, và không dễ gì nổi giận với những người mà tôi từng chân thành yêu quý. Việc Hiệp sĩ Eppendorff dám hay không dám làm gì là chuyện của riêng ông ta; chỉ có điều ông ta quá thường xuyên quay lại trò chơi này. Tôi sẽ không kéo Capito vào vở kịch trừ khi chính ông ta tự dây dưa vào; chớ có tưởng tôi là kẻ khờ khảng mà không biết chuyện gì đang xảy ra. Nhưng tôi đã tự viết về những vấn đề này rồi. Hơn nữa, về việc anh biện hộ cho chính mình và cho giáo hội của anh, tôi nghĩ tốt hơn là không nên trả lời, bởi vì vấn đề này đòi hỏi một bài diễn văn rất dài, ngay cả khi nó không phải là một vấn đề gây tranh cãi. Đây chỉ là một lời đáp ngắn gọn cho các điểm rời rạc.
Người đã thông báo cho tôi về 'các ngôn ngữ' là một người mà ngay cả anh cũng không thể coi thường độ tin cậy; và ông ấy không hề có ý nghĩ xấu nào về anh. Quả thực, xét về tình cảm riêng tư, tôi chưa bao giờ có ác cảm với anh. Có những kẻ đang sống tại thị trấn của anh từng lớn tiếng bàn tán ở đây rằng 'tất cả các môn học đã bị bịa ra bởi những kẻ khốn nạn bị Chúa bỏ rơi'. Chắc chắn những kẻ như thế này, dù phải gọi tên chúng là gì đi nữa, đang chiếm thế thượng phong ở khắp nơi, mọi sự học hành đều bị xao lãng và đi đến bờ vực ngưng trệ. Tại Nuremberg, Ngân khố Thành phố đã thuê các giảng viên, nhưng chẳng có ma nào đến nghe họ giảng cả.
Anh tập hợp một loạt phỏng đoán về lý do tại sao tôi chưa gia nhập giáo hội của anh. Nhưng anh phải biết rằng lý do đầu tiên và quan trọng nhất ngăn cản tôi liên kết với nó chính là lương tâm của tôi: nếu lương tâm tôi có thể bị thuyết phục rằng phong trào này xuất phát từ Chúa, thì từ lâu tôi đã trở thành một người lính trong trại của các anh rồi. Lý do thứ hai là tôi thấy rất nhiều kẻ trong nhóm của các anh xa lạ với mọi sự lành mạnh theo tinh thần Phúc âm. Tôi không nhắc đến những lời đồn đại và ngờ vực, tôi nói về những điều đã học được từ thực tế, phải, học được bằng chính sự tổn hại của bản thân; những điều trải nghiệm không chỉ từ đám đông, mà từ những kẻ có vẻ đáng giá nào đó, chưa kể đến những nhân vật lãnh đạo. Tôi không có quyền phán xét những gì mình không rõ: thế giới này rộng lớn lắm. Tôi biết một số người là những nhân vật xuất sắc trước khi họ trở thành tín đồ đức tin của các anh, còn bây giờ họ ra sao thì tôi chịu: dù thế nào đi nữa, tôi đã nhận ra rằng một số kẻ trong số họ đã trở nên tồi tệ hơn chứ chẳng khá hơn chút nào, theo như nhận định của con người.
Điều thứ ba ngăn trở tôi là sự bất hòa sâu sắc giữa các nhà lãnh đạo của phong trào. Chưa cần nhắc đến các Tiên tri và phái Anabaptist, hãy xem Zwingli, Luther và Osiander viết những cuốn sách nhỏ đầy cay độc chống lại nhau kìa! Tôi chưa từng chuẩn nhận sự hung hăng của các nhà lãnh đạo, nhưng nó lại bị kích động bởi hành vi của một số cá nhân; trong khi lẽ ra họ phải làm cho Phúc âm được đón nhận bằng hạnh kiểm thánh thiện và nhẫn nại, nếu quả thực các anh có những gì mình vẫn hay khoe khoang. Không kể đến những người khác, thử hỏi Luther đạt được ích lợi gì khi giở trò hề kiểu đó chống lại Vua nước Anh, trong khi ông ta đã gánh vác một sứ mệnh vô cùng gian khó với sự đồng thuận chung? Phải chăng ông ta không suy ngẫm về vai trò mình đang gánh vác? Phải chăng ông ta không nhận ra rằng toàn bộ thế giới đang đổ dồn ánh mắt về một mình ông ta? Và đây là nhân vật đứng đầu phong trào này; tôi không quá tức giận việc ông ta đối xử với tôi một cách thô tục: nhưng việc ông ta phản bội chính nghĩa Phúc âm, việc ông ta thả lỏng các vương hầu, giám mục, ngụy tu sĩ và ngụy thần học gia chống lại những người lương thiện, việc ông ta làm cho sự nô dịch vốn đã không thể chịu nổi của chúng ta trở nên cay đắng gấp bội — đó mới là điều dằn vặt tâm trí tôi. Và tôi dường như thấy trước một thế kỷ tàn nhẫn và đẫm máu đang chờ phía trước, nếu phe phái bị kích động kia lấy lại được hơi sức, điều mà họ chắc chắn đang làm lúc này. Anh sẽ nói rằng chẳng có đám đông nào lại không lẫn lộn với những kẻ gian ác. Chắc chắn các nhân vật lãnh đạo có bổn phận phải đặc biệt cẩn trọng trong các vấn đề hạnh kiểm, chứ không phải dính líu hay trò chuyện với những kẻ dối trá, bội thề, nát rượu và trác táng. Thế mà những gì tôi nghe và hầu như thấy tận mắt lại hoàn toàn trái ngược. Nếu người chồng tìm được người vợ ôn hòa hơn, người thầy tìm được học trò ngoan ngoãn hơn, vị quan tòa tìm được người dân dễ bảo hơn, người chủ tìm được người thợ đáng tin cậy hơn, người mua tìm được kẻ bán bớt gian xảo hơn, thì đó đã là một lời giới thiệu tuyệt vời cho Phúc âm rồi. Đằng này, hành vi của một số cá nhân đã mang lại kết quả là làm nguội lạnh nhiệt huyết của những người ban đầu, vì lòng yêu mến sự đạo đức và sự căm ghét thói giả hình, từng có cảm tình với phong trào này; và các vương hầu, khi thấy mọc lên theo sau nó là một đám đông hỗn tạp gồm những kẻ lang thang, trốn chạy, phá sản, trần truồng, khốn khổ và phần lớn là những kẻ gian ác, đang nguyền rủa nó, ngay cả những người thoạt đầu từng nuôi nhiều hy vọng.
Không phải không có nỗi đau sâu sắc mà tôi nói về tất cả những điều này, không chỉ vì tôi tiên liệu rằng một việc bị xử lý sai lầm sẽ chỉ càng ngày càng tệ hơn, mà còn bởi vì cuối cùng chính tôi sẽ phải gánh chịu hậu quả. Một số kẻ vô lại nói rằng các trước tác của tôi phải chịu trách nhiệm cho việc các thần học gia kinh viện và tu sĩ ở nhiều nơi đang trở nên kém được kính trọng hơn so với mong muốn của họ, rằng các nghi lễ bị xao lãng, và quyền tối cao của Giáo hoàng La Mã bị coi thường; trong khi hoàn toàn rõ ràng cội rễ của tệ nạn này xuất phát từ đâu. Họ đã căng quá đà sợi dây mà nay đang đứt phăng. Họ suýt chút nữa đã đặt quyền lực của Giáo hoàng lên trên quyền lực của Chúa, họ đong đo mọi sự đạo đức bằng các nghi lễ, và siết chặt quyền kiểm soát của việc xưng tội đến mức độ khổng lồ, trong khi các tu sĩ lộng quyền không sợ trừng phạt, giờ đây lại đang mưu tính bạo tàn công khai. Kết quả là 'sợi dây căng đã đứt', như người ta thường nói; chẳng thể khác được. Nhưng tôi vô cùng lo sợ điều tương tự sẽ xảy ra một ngày nào đó với các vương hầu, nếu họ cũng tiếp tục căng sợi dây của mình quá mức. Hơn nữa, một khi phe bên kia đã mở màn vở kịch của họ theo cách đó, thì chẳng thể có một cái kết nào khác. Mong sao chúng ta không phải sống để chứng kiến những sự kinh hoàng tồi tệ hơn thế!
Tuy nhiên, các nhà lãnh đạo của phong trào này có bổn phận, nếu Chúa là mục đích của họ, phải kiềm chế không chỉ khỏi thói hư tật xấu, mà thậm chí khỏi mọi vẻ bề ngoài của sự dữ; và không được tạo ra dù chỉ là một vật cản nhỏ nhất cho Phúc âm, phải cố gắng tránh né cả những việc làm dẫu được phép nhưng lại không thích hợp. Hơn hết, họ đáng lẽ phải đề phòng mọi sự nổi loạn. Nếu họ xử lý vấn đề bằng sự chân thành và ôn hòa, họ đã có thể giành được sự hậu thuẫn của các vương hầu và giám mục: bởi vì không phải tất cả bọn họ đều đã hư hỏng hết thuốc chữa. Và họ không nên liều lĩnh phá hủy bất cứ thứ gì khi chưa chuẩn bị sẵn thứ gì tốt đẹp hơn để thay thế. Đằng này, những người từ bỏ Giờ kinh phượng vụ thì chẳng cầu nguyện gì sảng khoái nữa. Nhiều kẻ trút bỏ y phục giả hình lại trở nên tồi tệ hơn trong các vấn đề khác so với trước kia. Những người khinh miệt các quy định của giám mục thậm chí còn chẳng tuân theo các điều răn của Chúa. Những người coi nhẹ việc tuyển lựa thực phẩm cẩn thận lại đâm ra tham ăn trác táng. Đó là một vở kịch lê thê, mà mỗi ngày chúng ta một phần tự mình tai nghe mắt thấy, một phần nghe người khác kể lại. Tôi chưa bao giờ chuẩn nhận việc bãi bỏ Thánh lễ, dẫu cho tôi vẫn luôn không ưa gì những linh mục dâng thánh lễ tầm thường và hám tiền ấy. Vẫn có những điều khác có thể thay đổi mà không gây ra bạo động. Đằng này, một số kẻ chẳng thấy thỏa mãn với bất kỳ tập tục thừa nhận nào cả; cứ như thể một thế giới mới có thể được dựng lên trong chốc lát. Sẽ luôn có những điều mà người đạo đức buộc phải nhẫn nhịn. Nếu ai đó nghĩ rằng nên bãi bỏ Thánh lễ chỉ vì nhiều kẻ lạm dụng nó, thì Bài giảng cũng nên bị bãi bỏ nốt, bởi đó hầu như là tập tục duy nhất được phe các anh chấp nhận. Tôi cũng có suy nghĩ tương tự về việc khấn xin các thánh và về các tượng ảnh.
Thư của anh đòi hỏi một câu trả lời dài dòng, nhưng ngay cả bức thư này cũng đã rất dài rồi, giữa bộn bề công việc của tôi. Người ta bảo tôi rằng anh có một ân tứ tuyệt vời trong việc rao giảng Lời Phúc âm, và anh cư xử lịch thiệp hơn nhiều người khác. Thế nên tôi rất mong với sự khôn ngoan của mình, anh sẽ nỗ lực để sao cho phong trào này, dẫu khởi đầu thế nào đi nữa, thông qua sự kiên định, ôn hòa trong giáo lý và sự chính trực trong hạnh kiểm, có thể đi đến một cái kết xứng đáng với Phúc âm. Về phần mình, tôi sẽ giúp anh hết sức có thể trong khả năng. Đằng này, dẫu cho đám đông tu sĩ và một số thần học gia tấn công tôi bằng mọi mưu mô thủ đoạn, thì không gì có thể dụ dỗ tôi cố tình vứt bỏ linh hồn mình.
Anh khôn ngoan thì đừng phổ biến bức thư này, kẻo nó gây ra bất kỳ sự xáo trộn nào. Chúng ta sẽ bàn bạc nhiều hơn nếu có dịp gặp mặt.

Chúc an khanh. Tôi chẳng có thời gian để đọc lại bức thư này.
Erasmus xứ Rotterdam, thủ bút.
Tấm bản khắc XXXI. ERASMUS NĂM 60 TUỔI