Những sự đối lập về tôn giáo và chính trị ngày càng trở nên gay gắt hơn — Cuộc xung đột sắp bùng nổ tại Đức vẫn còn bị trì hoãn — Erasmus hoàn thành tác phẩm Ecclesiastes — Sự ra đi của Fisher và More — Erasmus trở lại Basle năm 1535 — Giáo hoàng Phaolô III muốn ông viết bài ủng hộ lập trường của Công đồng — Erasmus từ chối những ân huệ — Tác phẩm De Puritate Ecclesiae — Hồi kết: ngày 12 tháng 7 năm 1536
Trong những năm cuối đời của Erasmus, tất cả các vấn đề lớn từng khiến thế giới chìm trong hồi hộp đều đang nhanh chóng mang những hình thù đe dọa. Bất cứ nơi nào mà sự thỏa hiệp hoặc tái hợp từng có vẻ khả thi trước đó, thì nay các cuộc xung đột gay gắt, các phe nhóm được vạch định rõ ràng, và những công thức ràng buộc đang chặn đứng con đường dẫn đến hòa bình. Vào mùa xuân năm 1529, khi Erasmus chuẩn bị rời khỏi Basle, một phe đa số theo Công giáo chiếm ưu thế trong Nghị viện tại Speyer đã bãi bỏ 'bản nghị quyết' năm 1529 vốn có lợi cho những người theo phái Phúc âm, khiến chỉ riêng phái Luther giữ lại được những gì họ đã đạt được; đồng thời, phe này cũng ban hành lệnh cấm mọi thay đổi hay điều mới lạ tiếp theo. Những người theo phái Zwingli và phái Anabaptist không được phép hưởng chút khoan dung nào. Ngay lập tức, điều này vấp phải Sự phản đối từ các vương công và thị trấn phái Phúc âm chủ chốt, từ đó trở đi danh xưng này được dùng chung cho tất cả các thế lực chống Công giáo (ngày 19 tháng 4 năm 1529). Sự rạn nứt không chỉ hoàn toàn diễn ra giữa người Công giáo và người theo phái Tin lành trong Đế quốc. Thậm chí trước khi năm đó kết thúc, vấn đề Tiệc Thánh đã trở thành một vật cản không thể vượt nổi trên con đường hướng tới một liên minh thực sự giữa phái Zwingli và phái Luther. Luther đã chia tay Zwingli tại buổi đối thoại ở Marburg với câu nói: 'Tinh thần của anh khác với chúng tôi'.
Tại Thụy Sĩ, nội chiến đã bùng nổ công khai giữa các bang theo Công giáo và các bang theo phái Phúc âm, chỉ được xoa dịu trong một thời gian ngắn bởi nền hòa bình Kappel đầu tiên. Các hiệp ước Cambray và Barcelona, vốn vào năm 1529 đã khôi phục ít nhất là sự bình yên chính trị trong thế giới Cơ đốc giáo lúc bấy giờ, không thể nào khơi gợi được từ vị Erasmus già cỗi những niềm hân hoan về một thời kỳ hoàng kim sắp tới, giống như những cảm xúc từng truyền cảm hứng cho ông trong thỏa thuận hòa bình năm 1516. Một tháng sau, người Thổ Nhĩ Kỳ xuất hiện trước cổng thành Vienna.
Tất cả những sự kiện này không thể không khiến Erasmus đau buồn và lo lắng. Thế nhưng, ông đứng ngoài vòng xoáy ấy. Khi đọc các bức thư của ông từ thời kỳ đó, chúng ta càng thêm ấn tượng sâu sắc trước thực tế rằng, dẫu sở hữu tâm trí rộng mở và sống động đến đâu, ông vẫn xa rời những biến cố lớn của thời đại mình. Vượt ra ngoài một vòng tròn quan tâm nhất định, gắn liền với những tư tưởng hay thân phận của chính ông, nhận thức của ông trở nên mơ hồ và yếu ớt. Nếu thỉnh thoảng ông vẫn nhúng tay vào các vấn đề thời sự, ông làm điều đó theo kiểu thuyết giáo, thông qua những khái niệm chung chung và thiếu đi sự nhấn mạnh: 'Lời khuyên về việc tuyên chiến với người Thổ Nhĩ Kỳ' của ông (tháng 3 năm 1530) được viết dưới hình thức giải thích Thánh Vịnh 28, mơ hồ đến mức khi kết thúc, chính ông cũng đoán trước rằng độc giả có thể thốt lên: 'Nhưng giờ hãy nói rõ xem: ông nghĩ có nên tuyên chiến hay không?'
Vào mùa hè năm 1530, Nghị viện lại họp tại Augsburg dưới sự bảo trợ của chính Hoàng đế nhằm cố gắng một lần nữa 'đạt được nền hòa bình tốt đẹp và chân lý Cơ đốc giáo'. Bản Tuyên xưng Augsburg, được Melanchthon bảo vệ một cách quá yếu ớt, đã được đọc tại đây, vấp phải tranh cãi và bị Hoàng đế tuyên bố là đã bị bác bỏ.
Erasmus hoàn toàn không dính líu gì đến những việc này. Rất nhiều người đã viết thư giục ông đến Augsburg; thế nhưng ông đã chờ đợi trong vô vọng một lời triệu tập từ Hoàng đế. Theo lời thỉnh cầu từ các cố vấn của Hoàng đế, ông đã hoãn kế hoạch rời đến Brabant vào mùa thu năm đó cho đến khi có quyết định của Nghị viện. Tuy nhiên, các dịch vụ của ông không còn cần thiết cho nghị quyết trấn áp mang tính quyết liệt mà Hoàng đế dùng để khép lại kỳ họp vào tháng Mười một.
Cuộc đấu tranh lớn tại Đức dường như đang đến gần: tiếp theo các nghị quyết ở Augsburg là việc thành lập Liên minh Schmalkalden, liên kết tất cả các vùng lãnh thổ và thị trấn theo phái Tin lành của Đức trong sự phản kháng chống lại Hoàng đế. Cùng năm đó (1531), Zwingli tử trận trong trận chiến ở Kappel chống lại các bang Công giáo, chẳng bao lâu sau Oecolampadius cũng qua đời tại Basle. Erasmus viết: 'Thật phải lẽ khi hai vị lãnh tụ ấy đã diệt vong. Nếu Thần Chiến tranh đứng về phía họ, thì giờ đây chúng ta tiêu đời rồi.'
Ở Thụy Sĩ, một thứ thế cân bằng đã hình thành; ít ra thì mọi thứ cũng đã đi vào ngõ cụt; còn ở Đức, cuộc đấu tranh tất yếu đã bị trì hoãn trong nhiều năm. Hoàng đế đã hiểu rằng, để chiến đấu hiệu quả với những người theo phái Tin lành ở Đức, trước tiên ông phải khiến Giáo hoàng triệu tập Công đồng nhằm dãi bày những tệ nạn đã được thừa nhận của Giáo hội. Nền hòa bình tôn giáo Nuremberg (1532) đã đóng dấu ấn lên ngã rẽ này của chính sách đế quốc.
Có vẻ như chẳng bao lâu nữa, những người chủ trương cải cách ôn hòa và thỏa hiệp sẽ có cơ hội được lắng nghe. Thế nhưng Erasmus đã quá già để có thể tham gia tích cực vào các quyết định (nếu như ông từng nghiêm túc cân nhắc việc tham gia ấy). Dù vậy, vào năm 1533, ông có viết một chuyên luận mang tên 'Về sự hòa hợp ngọt ngào của Giáo hội', cũng giống như 'Lời khuyên về người Thổ Nhĩ Kỳ', nó được viết dưới hình thức giải thích một bài thánh vịnh (số 83). Thế nhưng dường như sự sắc sảo vốn có trong văn phong và khả năng diễn đạt của ông, vốn không hề suy suyển suốt thời gian dài, nay bắt đầu phai nhạt. Điều tương tự cũng ứng nghiệm với một tiểu luận mang tựa đề 'Về sự chuẩn bị cho cái chết', được xuất bản cùng năm đó. Giọng văn của ông đang dần yếu đi.
Trong những năm này, ông dồn tâm huyết chủ yếu vào việc hoàn thành tác phẩm vĩ đại mà hơn bất cứ công trình nào khác, nó đại diện cho sự tổng kết và trình bày trọn vẹn những tư tưởng luân lý - thần học của ông: Ecclesiastes hay là Về con đường rao giảng. Erasmus vẫn luôn coi việc rao giảng là phần cao quý nhất trong các nghĩa vụ của một giáo sĩ. Dưới góc độ là những nhà giảng thuyết, ông đánh giá cao nhất Colet và Vitrarius. Ngay từ năm 1519, người bạn của ông là John Becar ở Borselen đã thúc giục ông tiếp nối tác phẩm Sổ tay của người chiến binh Cơ đốc (Enchiridion) và bộ Sách huấn giáo của nhà cai trị Cơ đốc (Institutio) bằng những chỉ dẫn đích thực dành cho một nhà giảng thuyết Cơ đốc. Erasmus từng hứa với ông ấy rằng: 'Từ từ rồi sẽ đến, hiện tại tôi có quá nhiều việc, nhưng tôi hy vọng sẽ sớm đảm nhận nó.' Vào năm 1523, ông đã phác thảo và ghi chép lại một số ý cho công trình này. Nó được dành tặng cho John Fisher, Giám mục xứ Rochester, người bạn lớn và là tri kỷ của Erasmus, kẻ luôn háo hức mong chờ và giục giã tác giả hoàn thành nó. Tác phẩm dần dà trở thành trước tác đồ sộ nhất trong số các sáng tác nguyên bản của Erasmus: một công trình rậm rạp như rừng, operis sylvam, theo cách gọi của chính ông. Trong bốn cuốn sách, ông bàn về chủ đề nghệ thuật rao giảng hay và tao nhã, với một sự dồi dào vô tận các ví dụ, minh họa, sơ đồ, vân vân. Nhưng liệu một tác phẩm được phôi thai từ chính trí tuệ của Erasmus hồi năm 1519, và được ông đeo đuổi lâu đến thế trong lúc bản thân dần đánh mất sự táo bạo của những năm tháng tuổi trẻ, có còn mang tầm vóc của một sự mặc khải vào năm 1533, giống như cuốn Enchiridion từng làm được thời của nó hay không?
Ecclesiastes là đứa con tinh thần của một trí óc đã mỏi mệt, không còn phản ứng nhạy bén trước các nhu cầu của thời đại nữa. Bằng kết quả của một sự chỉ dẫn đúng đắn, uyên bác và đầy thẩm mỹ về một phong cách giảng thuyết thích hợp, phù hợp với sự thanh khiết của Phúc âm, Erasmus trông đợi xã hội sẽ chuyển biến tốt đẹp hơn. 'Dân chúng trở nên tuân phục nhà cầm quyền hơn, kính trọng luật pháp hơn, yêu chuộng hòa bình hơn. Giữa vợ và chồng xuất hiện sự hòa hợp lớn hơn, lòng chung thủy trọn vẹn hơn, sự ghê tởm tội ngoại tình sâu sắc hơn. Đầy tớ vâng lời tự nguyện hơn, thợ thủ công làm việc tốt hơn, thương nhân không còn lừa gạt nữa.'
Vào cùng thời điểm Erasmus mang tác phẩm này đến chỗ Froben tại Basle để in ấn, một cuốn sách của một chàng trai trẻ người Pháp — kẻ vừa trốn chạy từ Pháp sang Basle — đang được in ấn tại xưởng của một nhà in khác ở Basle, Thomas Platter. Cuốn sách ấy cũng được định hình là một cẩm nang về đời sống đức tin: tác phẩm Viện yếu Đạo lý Cơ đốc giáo của Calvin.
Thậm chí trước khi Erasmus kịp hoàn thành trọn vẹn cuốn Ecclesiastes, người mà tác phẩm này hướng tới đã không còn nữa. Thay vì dâng tặng Giám mục xứ Rochester, Erasmus đã đề tặng công trình đồ sộ của mình cho Giám mục xứ Augsburg, Christopher xứ Stadion. John Fisher, để khép lại những nỗ lực tâm linh vốn tương đồng với Erasmus ở rất nhiều phương diện, đã để lại cho đời một minh chứng mà Erasmus tự thấy mình quá yếu đuối để có thể làm được: đó là cái chết vì tử đạo. Vào ngày 22 tháng 6 năm 1535, ông bị trảm quyết theo lệnh của vua Henry VIII. Ông đã chết vì giữ lòng trung kiên với Giáo hội cũ. Sát cánh cùng More, ông đã kiên quyết từ chối tuyên thệ đối với Đạo luật Tối cao.
Chưa đầy hai tuần sau Fisher, Thomas More bước lên đoạn đầu đài. Số phận của hai người bạn cao quý nhất ấy đã khiến Erasmus đau lòng. Nóthôi thúc ông làm điều mà nhiều năm rồi ông không còn làm nữa: viết thơ. Thế nhưng thay vì những nhịp điệu Latinh trau chuốt của khúc ca anh hùng ca Carmen heroïcum ấy, người ta lại mong muốn được lắng nghe nỗi xúc động của ông bộc lộ qua ngôn từ của sự kinh hoàng và phẫn nộ chân thành trong các bức thư của ông. Chúng hầu như không tồn tại. Trong những lời tưởng niệm cái chết của Fisher tại phần lời tựa của cuốn Ecclesiastes, hoàn toàn không có chút cảm xúc chân thành nào từ đáy lòng. Ngay cả trong những lá thư viết vào thời điểm đó, ông cũng lên tiếng với vẻ dè dặt. 'Ước gì More đừng bao giờ nhúng tay vào cái việc nguy hiểm ấy, và cứ để mặc vấn đề thần học cho giới thần học.' Tựa hồ như More chết không vì điều gì khác ngoài lương tâm của chính mình!
Khi Erasmus viết những dòng này, ông không còn ở Freiburg nữa. Vào tháng 6 năm 1535, ông đã đến Basle để làm việc tại nhà in của Froben như thuở nào; cuốn Ecclesiastes cuối cùng cũng đã được đưa đi in và vẫn đòi hỏi sự giám sát cẩn thận cùng những nét chỉnh sửa cuối cùng trong suốt quá trình; bộ Adagia cần được tái bản, và một ấn bản tiếng Latinh về các tác phẩm của Origenes đang được chuẩn bị. Cụ già đau yếu được đón tiếp nồng hậu bởi rất nhiều người bạn vẫn còn sinh sống tại Basle. Hieronymus Froben, con trai của Johannes, người sau cái chết của cha đã điều hành công việc kinh doanh cùng hai người họ hàng, đã bố trí cho ông ở tại ngôi nhà Zum Luft của mình. Với hy vọng ông sẽ quay lại, một căn phòng đã được xây dựng riêng cho ông và được trang hoàng sao cho tiện nghi nhất đối với ông. Erasmus nhận thấy tại Basle, những cơn bão táp giáo hội từng xua đuổi ông đi trước đây nay đã lắng xuống. Sự yên tĩnh và trật tự đã quay trở lại. Quả thực, ông có cảm nhận được bầu không khí hoài nghi len lỏi trong không khí, 'nhưng tôi nghĩ rằng, vì tuổi tác, thói quen và chút ít học thức ít ỏi mà tôi sở hữu, tôi nay đã đạt đến mức có thể sống an toàn ở bất cứ đâu'. Ban đầu, ông xem việc chuyển dời này như một cuộc thử nghiệm. Ông không có ý định ở lại Basle. Nếu sức khỏe của ông không chịu nổi sự thay đổi của thời tiết, ông sẽ quay trở lại ngôi nhà tuyệt đẹp, đầy đủ tiện nghi và thoải mái của mình ở Freiburg. Nếu ông chứng minh được khả năng chịu đựng nó, thì lựa chọn sẽ nằm giữa các vùng đất thấp (có lẽ là Brussels, Malines hoặc Antwerp, có khi là Louvain) hoặc vùng Burgundy, cụ thể là Besançon. Giao thời cuối đời, ông vẫn bám víu vào ảo tưởng được nuôi dưỡng từ lâu rằng chỉ có rượu vang Burgundy mới tốt cho ông và kìm hãm căn bệnh của ông. Có một điều gì đó đáng thương trong tỷ lệ mà vấn đề rượu vang này dần dà chiếm lấy: việc nó quá đắt đỏ ở Basle có lẽ còn châm chước được, nhưng những tên phu xe trộm cắp lại uống sạch hoặc làm hỏng số rượu được nhập về.
Vào tháng Tám, ông hoài nghi sâu sắc về việc liệu mình có quay về Freiburg hay không. Đến tháng Mười, ông bán ngôi nhà cùng một phần đồ đạc và chuyển phần còn lại về Basle. Sau mùa hè, ông hầu như không rời khỏi phòng và chủ yếu nằm liệt giường.
Mặc dù ngọn lửa lao động phi thường trong ông vẫn khao khát có thêm nhiều năm tháng và thời gian để cống hiến, tâm hồn ông đã sẵn sàng cho cái chết. Ông chưa từng cảm thấy hạnh phúc; chỉ trong những năm cuối đời, ông mới thổ lộ niềm khao khát cái chết tìm đến. Thật kỳ lạ là ông vẫn còn vướng vào ảo tưởng rằng mình đang đứng giữa tâm điểm của cuộc chiến đấu. 'Tôi sẽ phải ngã xuống trong võng mạc này,' ông viết vào năm 1533. 'Chỉ có điều này an ủi tôi, rằng ngay trước mắt đây, bến bờ chung đang hiện ra, nếu Chúa mỉm cười, nó sẽ mang lại hồi kết cho mọi nhọc nhằn và phiền muộn.' Hai năm sau, giọng văn của ông mang âm hưởng khẩn thiết hơn: 'Ước gì Chúa đoái thương cõi lòng để gọi tôi rời khỏi thế giới điên loạn này để về với chốn nghỉ ngơi của Ngài.'

Hầu hết những người bạn cũ của ông đều đã ra đi. Warham và Mountjoy đã tạ thế trước More và Fisher; Peter Gilles, người kém ông rất nhiều tuổi, đã qua đời vào năm 1533; Pirckheimer cũng đã nhắm mắt xuôi tay từ nhiều năm trước. Beatus Rhenanus cho chúng ta thấy hình ảnh Erasmus trong những tháng cuối đời, đang lật lại những bức thư của bạn bè từ những năm gần đây và lặp đi lặp lại: 'Người này cũng chết rồi'. Khi ông trở nên cô độc hơn, sự đa nghi và cảm giác bị bức hại trong ông càng trở nên mãnh liệt. 'Bạn bè của tôi vơi đi, kẻ thù của tôi nhiều lên,' ông viết vào năm 1532, khi Warham qua đời và Aleander ngày càng lừng lẫy hơn. Vào mùa thu năm 1535, ông nghĩ rằng tất cả những học trò kiêm gia nhân cũ của mình đều phản bội ông, ngay cả những người từng được yêu quý nhất như Quirin Talesius và Charles Utenhove. Họ chẳng thèm viết thư cho ông, ông phàn nàn như thế.
Tranh XXIV. HỒNG Y JEROME ALEANDER
Vào tháng 10 năm 1534, Giáo hoàng Clement VII qua đời và người kế nhiệm là Phaolô III, vị giáo hoàng đã lập tức hăng hái giải quyết vấn đề Công đồng. Việc triệu tập một Công đồng, trong mắt nhiều người, là phương tiện duy nhất để khôi phục sự hiệp nhất cho Giáo hội, và giờ đây cơ hội hiện thực hóa điều đó dường như đang cận kề. Ngay lập tức, những nhà thần học uyên bác nhất được mời đến để giúp chuẩn bị cho công trình vĩ đại này. Erasmus không quên gửi tới vị Giáo hoàng mới một bức thư chúc mừng vào tháng 1 năm 1535, trong đó ông bày tỏ sự sẵn sàng hợp tác nhằm mang lại nền hòa bình cho Giáo hội, đồng thời cảnh báo Giáo hoàng nên cẩn trọng giữ một lập trường trung dung. Ngày 31 tháng 5 tiếp sau đó là một bức hồi âm đong đầy sự ân cần và ghi nhận. Giáo hoàng khích lệ Erasmus: 'rằng ông cũng vậy, được Thiên Chúa ban cho vô số tài năng và học thức đáng ngợi khen, có thể giúp Chúng ta trong công việc thánh thiện này, một việc vô cùng tương hợp với tâm tư của ông, để cùng Chúng ta bảo vệ đạo lý Công giáo, bằng lời nói và chữ viết, trước và trong suốt thời gian diễn ra Công đồng, và theo cách này, thông qua hành động đạo đức cuối cùng này như một việc làm tốt đẹp nhất để khép lại một cuộc đời tôn đạo và bao trước tác, để phản bác những kẻ vu cáo ông và thôi thúc những người ngưỡng mộ ông vươn tới những nỗ lực mới.'
Liệu Erasmus trong những năm tháng cường tráng hơn có tìm thấy lối đi để tham gia tích cực vào hội đồng của những bậc vĩ nhân? Chắc chắn rồi, lời khích lệ của Giáo hoàng đã phản ánh chính xác khuynh hướng của ông. Thế nhưng một khi phải đối mặt với sự cần thiết của những quyết định cứng rắn và minh bạch, liệu ông sẽ đạt được kết quả gì? Liệu tinh thần hòa bình và dung thứ, của sự dè dặt và thỏa hiệp nơi ông có mang lại sự dịu êm và ngăn chặn cuộc xung đột sắp tới không? Ông đã được tha khỏi cuộc thử nghiệm ấy.
Ông tự thấy mình quá yếu đuối để có thể tiếp tục nghĩ đến việc tuyên truyền chính trị - giáo hội đầy gian lao nữa. Chẳng mấy chốc, những bằng chứng cho thấy thiện chí tại Rôma là chân thành đã xuất hiện. Đã có những bàn thảo về việc đưa Erasmus vào danh sách các hồng y sẽ được phong với mục hướng tới Công đồng; một bổng lộc đáng kể gắn liền với nhà thờ Deventer đã được trao tận tay ông. Thế nhưng Erasmus đã giục giã những người bạn ở Rôma — những người đang tích cực vì ông — hãy chấm dứt những ân huệ đó; ông sẽ chẳng nhận bất cứ thứ gì, một con người sống lay lất qua ngày trong nỗi chờ đợi cái chết và thường xuyên khát khao nó, kẻ hầu như chẳng thể rời khỏi phòng mình — liệu người ta có xúi giục ông đi săn lùng các chức khoa trưởng và mũ hồng y hay không! Ông đã có đủ sinh kế để sống qua ngày. Ông muốn được chết trong sự độc lập.
Dẫu vậy, cây bút của ông vẫn không ngơi nghỉ. Cuốn Ecclesiastes đã được in ấn và phát hành, và các tác phẩm của Origenes vẫn đang chờ đợi tiếp theo. Thay vì nhận lấy nhiệm vụ quan trọng và rực rỡ mà Rôma kêu gọi, ông dồn những sức lực cuối cùng cho một hành động giản dị của tình thân ái đậm đà. Người bạn may mắn nhận được từ tay vị tác giả già nua, sắp chết một tác phẩm cuối cùng được chuẩn bị riêng cho mình giữa những cơn đau đớn tột cùng, lại là kẻ khiêm nhường nhất trong số những người vẫn chưa đánh mất niềm tin vào ông. Không phải một vị giáo chủ hay vương công, không phải một bộ óc lớn hay nhà thần học được ngưỡng mộ nào hết, mà chính là Christopher Eschenfelder, viên quan thuế tại Boppard bên sông Rhine. Trong chuyến hành trình qua đây vào năm 1518, Erasmus đã ngạc nhiên đến ngây người khi phát hiện ra rằng ông ấy là một độc giả đọc sách của mình đồng thời là một người có học thức.[20] Tình bạn ấy đã kéo dài bền bỉ. Eschenfelder từng xin Erasmus đề tặng ông bài giải thích về một thánh vịnh nào đó (một hình thức sáng tác mà Erasmus rất ưa chuộng thời gian gần đây). Vào khoảng cuối năm 1535, ông sực nhớ đến lời thỉnh cầu đó. Ông quên mất liệu Eschenfelder có chỉ định một bài thánh vịnh cụ thể nào không nên đã chọn bừa một bài, Thánh Vịnh 14, và đặt tên cho chuyên luận là 'Về sự tinh tuyết của Giáo hội Cơ đốc'. Ông đã trân trọng đề tặng nó cho 'viên quan thuế' vào tháng 1 năm 1536. Về nội dung và hình thức, nó không có gì nổi bật so với các trước tác khác của ông, nhưng nó định sẵn sẽ là tác phẩm cuối cùng của ông.
Vào ngày 12 tháng 2 năm 1536, Erasmus thực hiện những sự chuẩn bị cuối cùng. Vào năm 1527, ông từng lập một di chúc với các điều khoản chi tiết cho việc in ấn toàn tập các tác phẩm của mình bởi Froben. Vào năm 1534, ông phác thảo một bản kiểm kê chính xác tài sản của mình. Ông bán thư viện của mình cho nhà quý tộc Ba Lan Johannes a Lasco. Những sắp xếp vào năm 1536 minh chứng cho hai điều từng đóng vai trò quan trọng trong cuộc đời ông: mối quan hệ của ông với nhà Froben và nhu cầu về tình bạn của ông. Boniface Amerbach là người thừa kế của ông. Hieronymus Froben và Nicholas Episcopius, những người điều hành công việc kinh doanh, là những người thi hành di chúc của ông. Đối với mỗi người bạn tốt còn lại bên mình, ông để lại một món trang sức từng minh chứng cho danh tiếng của ông trước các bậc vương công và những người quyền quý trên mặt đất, trước hết là Louis Ber và Beatus Rhenanus. Những kẻ nghèo khó và đau bệnh không bị lãng quên, và ông đặc biệt tưởng nhớ đến những thiếu nữ sắp bước vào hôn nhân cùng những thanh niên có triển vọng. Chi tiết về công tác từ thiện này, ông phó mặc cho Amerbach.
Vào tháng 3 năm 1536, ông vẫn nghĩ đến việc rời đi Burgundy. Các vấn đề tiền bạc chiếm lấy tâm trí ông và ông bàn về sự cần thiết phải kết giao những người bạn mới, bởi những người cũ đã rời xa ông: Giám mục xứ Cracow, Zasius tại Freiburg. Theo Beatus Rhenanus, kế hoạch đến Brabant là điều được đặt lên hàng đầu vào cuối đời Erasmus. Nữ nhiếp chính Mary xứ Hungary không ngừng thúc giục ông quay trở lại vùng đất thấp. Lời phát biểu cuối cùng của chính Erasmus khiến chúng ta băn khoăn liệu ông đã thực sự quyết định hay chưa. 'Mặc dù tôi đang sống ở đây với những người bạn chân thành nhất, những kẻ mà tôi không có được ở Freiburg, thế nhưng vì sự khác biệt trong học thuyết, tôi vẫn thích kết thúc cuộc đời mình ở một nơi khác. Giá như Brabant ở gần hơn một chút.'
Ông viết điều này vào ngày 28 tháng 6 năm 1536. Ông cảm thấy sức khỏe kém đi trong vài ngày đến mức thậm chí không thể đọc nổi sách. Trong bức thư, chúng ta lại lần nữa nhận ra ảo tưởng rằng Aleander đang bức hại ông, xúi giục những kẻ đối lập chống lại ông, thậm chí giăng bẫy bạn bè của ông. Liệu tâm trí ông cuối cùng cũng đã suy sụp rồi chăng?
Vào ngày 12 tháng 7, hồi kết đã đến. Những người bạn vây quanh chiếc giường bệnh nghe ông rên rỉ không ngừng: 'O Jesu, misericordia; Domine libera me; Domine miserere mei!' Và cuối cùng bằng tiếng Hà Lan: 'Lieve God.'