[21] Servatius Roger (m. 1540), người mà Erasmus quen biết khi còn là một tu sĩ trẻ không lâu sau khi gia nhập Steyn, sau này trở thành Bề trên thứ tám của tu viện Steyn; chính trong tư cách Bề trên, ông đã viết thư cho Erasmus vào năm 1514 để giục vị học giả trở lại tu viện, xem các trang 11, 87 và tiếp theo, 212 và tiếp theo.
[22] Juvenal, ix. 18-20.
[23] N. Werner (m. 5 tháng 9 năm 1504), sau này là Bề trên tu viện Steyn.
[24] Có lẽ là James Stuart, em trai của vua James IV xứ Scotland, Tổng giám mục St. Andrews năm 1497, lúc này khoảng hai mươi mốt tuổi.
[25] Người họ hàng của John Fisher, Giám mục Rochester. Nhận bằng tiến sĩ tại Ý, trở về Anh năm 1507.
[26] William Grocyn (khoảng 1446-1519), Nghiên cứu sinh tại New College, một trong những người đầu tiên dạy tiếng Hy Lạp ở Oxford.
[27] Thomas Linacre (khoảng 1460-1524), Nghiên cứu sinh tại All Souls College, Oxford, năm 1484. Dịch giả các tác phẩm của Galen. Góp phần thành lập Trường Đại học Y khoa vào năm 1518.
[28] James Batt (1464?-1502), thư ký hội đồng thị trấn Bergen.
[29] Anne xứ Burgundy, Nữ công tước xứ Veere (1469?-1518), người bảo trợ của Erasmus cho đến giai đoạn 1501-1502, khi bà tái hôn.
[30] Tức là thay thế các từ tiếng Hy Lạp bị hỏng hoặc bị bỏ sót. Erasmus ở đây có lẽ đang nhắc đến phần văn bản trong các bức thư của Thánh Jerome; ông dùng lại chính cách diễn đạt đó trong bức thư gửi Leo X đề ngày 21 tháng 5 năm 1515 (Allen 335, v. 268 và tiếp theo): 'Tôi đã thanh lọc phần văn bản của các bức thư... và cẩn thận khôi phục phần tiếng Hy Lạp vốn bị mất hoàn toàn hoặc bị chèn vào không đúng.'
[31] Em trai của Henry xứ Bergen (Giám mục Cambrai) và vào thời điểm này là Viện phụ tu viện St. Bertin tại St. Omer, nơi ông bị ép phải nhậm chức bởi chính người anh trai là giám mục vào năm 1493.
[32] 'Và tội lỗi của con hằng ở trước mặt con,' trong đó từ contra có thể được dịch là 'trước' hoặc 'chống lại'; sự mơ hồ này được giải quyết bằng cách tham chiếu bản tiếng Hy Lạp, trong đó ενωπον có nghĩa là đối mặt trực diện.
[33] Rõ ràng đây là một cách diễn giải phóng khoáng về Hiến chế của Giáo hoàng Clement V, được ban hành sau Công đồng Vienne (1311-1312), Quyển 5, chương 1, tiết 1, trong đó nhằm mục đích cải đạo người ngoại giáo tốt hơn, người ta đã quy định rằng mỗi trường đại học trong bốn trường Paris, Oxford, Bologna và Salamanca phải bổ nhiệm hai giáo viên cho mỗi ngôn ngữ trong ba ngôn ngữ: Hê-bơ-rơ, Ả Rập và Can-đê. Tiếng Hy Lạp từng có trong danh sách ban đầu nhưng sau đó bị lược bỏ.
[34] Có lẽ là George Hermonymus xứ Sparta.
[35] X. Juvenal, iii.78. (Graeculus esuriens.)
[36] William Warham (1450?-1532) trở thành Tổng giám mục Canterbury vào năm 1503, Đại Chưởng ấn nước Anh từ năm 1504 đến 1515, Hiệu trưởng Đại học Oxford từ năm 1506. Bức thư này vốn là lời tựa cho tác phẩm Hecuba trong tập Hecuba et Iphigenia; Latinae factae Erasmo Roterodamo interprete, do J. Badius ấn hành tại Paris vào tháng 9 năm 1506.
[37] εν τω πιθω την κεραμειαν, nghĩa là cầm đèn chạy trước ô tô, việc làm ra một chiếc vại đựng rượu là công đoạn đòi hỏi tay nghề cao nhất trong nghề làm gốm.
[38] Politian đã dịch các phần của sử thi Iliad (từ chương 2 đến chương 5) sang thể thơ lục hào tiếng Latinh, và đề tặng tác phẩm cho Lorenzo dei Medici. Được ấn hành bởi A. Mai trong tập Spicilegium Romanum, ii.
[39] Nicholas de Valle dịch tác phẩm Công việc và Ngày tháng (Georgica), còn Bonninus Mombritius dịch tập Theogonia.
[40] Martin Phileticus.
[41] Số 3; các bài Diễn văn Tang lễ của ông được in khoảng năm 1481 tại Milan.
[42] Aldus Manutius (1449-1515) thành lập nhà in Aldine tại Venice vào năm 1494.
[43] Được ấn hành bởi Aldus vào năm 1513.
[44] Được ấn hành bởi Aldus vào năm 1528.
[45] Được ấn hành bởi Aldus vào năm 1518, dù đã được lên kế hoạch từ năm 1499.
[46] Euripidis ... Hecuba et Iphigenia [in Aulide]; Latinae factae Erasmo Roterodamo interprete, Paris, J. Badius, ngày 13 tháng 9 năm 1506. Được in lại bởi Aldus tại Venice vào tháng 12 năm 1507 (và bởi Froben tại Basel vào các năm 1518 và 1524).
[47] Thomas More (1478-1535). Bức thư này là lời tựa cho tác phẩm Ca ngợi sự ngu ngốc (Moriae Encomium), do Gilles Gourmont ấn hành tại Paris không đề năm, được in lại bởi Schürer tại Strasbourg vào tháng 8 năm 1511.
[48] Nhà triết học hay cười người Hy Lạp.
[49] John Colet (1466?-1519), Trưởng tu viện St. Paul năm 1504, đã thành lập Trường St. Paul vào năm trước đó (1510).
[50] Raffaele Riario (1461-1521), đối thủ đáng gờm nhất của Leo X trong cuộc bầu cử giáo hoàng năm 1513.
[51] Francesco Alidosi gốc Imola, mất năm 1511.
[52] Robert Guibé (khoảng 1456-1513), Hồng y giáo chủ nhà thờ St. Anastasia và Giám mục Nantes (1507).
[53] Giáo hoàng Leo X.
[54] Hồng y Wolsey.
[55] Sổ tay của người chiến sĩ Kitô giáo (Enchiridion militis Christiani), in trong tập Lucubratiunculae, 1503.
[56] Một phiên bản mới và được mở rộng với nhan đề Adagiorum Chiliades, do Aldus in năm 1508.
[57] Hai bài luận về sự phong phú kép của từ ngữ và sự vật (De duplici copia verborum ac rerum commentarii duo), Paris, Badius, 1512.
[58] Học giả tiếng Hê-bơ-rơ, người đã đi theo Phong trào Cải cách vào năm 1523.
[59] F. Ximenes (1436-1517), cha xưng tội của Nữ hoàng Isabella, Tổng giám mục Toledo năm 1495, người sáng lập Đại học Alcalá năm 1500; ông là người thúc đẩy việc xuất bản Kinh Thánh đa ngữ.
[60] (1428-1524), dạy y học tại Ferrara và thực hiện các bản dịch từ Aristotle, Dio Cassius, Galen và Hippocrates.
[61] (mất 1525) Giáo sư Y khoa tại Napoli, và từ năm 1507 tại Venice; bác sĩ riêng cho gia đình Aldus, nơi ông gặp Erasmus.
[62] (1466-1532), bác sĩ, nhà thiên văn học và nhà nhân học; học tiếng Hy Lạp với Erasmus ở Paris. Ông là ngự y triều đình vua Francis I.
[63] (1479-1537), Chủ tịch Khoa Y Đại học Paris nhiệm kỳ 1508-1509, và là ngự y của vua Francis I.
[64] (1467/8-1540), nhà nhân văn học người Paris, tác giả bộ Bình chú 24 quyển Pandects (Annotationes in xxiv Pandectarum libros) do Badius ấn hành năm 1508.
[65] Ulrich Zäsi hay Zasius (1461-1535) Giáo sư Luật chính quy tại Freiburg từ năm 1506 cho đến khi qua đời.
[66] Henry Loriti sinh ra ở tổng Glarus, thường được gọi là Glareanus (1488-1563), mở một học viện tại Basel nhận ba mươi học viên nội trú.
[67] Ấn hành tại Basel, tháng 3 năm 1519.
[68] Bản dịch tác phẩm Phương pháp chữa bệnh của Galen (Methodus medendi), được in vào tháng 6 năm 1519. Lupset là người giám sát việc in ấn.
[69] Đây có thể là tác phẩm Bàn về việc giáo dục trẻ em ngay từ đầu một cách tự do và phóng khoáng (De pueris statim ac liberaliter instituendis), được sáng tác tại Ý. More viết thư cho Erasmus năm 1516 (Allen 502) rằng ông đã nhận được một phần bản thảo từ Lupset, nhưng tác phẩm chỉ được ấn hành vào năm 1529.
[70] 95 Luận đề của Luther, được dán vào ngày 31 tháng 10 năm 1517 và được in ngay sau đó tại Wittenberg.
[71] Các đề xuất về cuộc Thập tự chinh được soạn thảo tại Rome vào ngày 16 tháng 11 năm 1517.
[72] Tác phẩm Julius Exclusus, một bài đả kích Giáo hoàng Julius II, người qua đời năm 1513. Erasmus chưa bao giờ trực tiếp phủ nhận mình là tác giả, và More từng nhắc đến một bản thảo viết tay của chính Erasmus (Allen 502).
[73] Beat Bild (1485-1547), gia đình gốc ở Rheinau gần Schlettstadt, nhận bằng Thạc sĩ tại Paris năm 1505. Ông làm nghề sửa bản in tại nhà in của Henry Stephanus ở Paris, làm việc với Schürer ở Strasbourg, và từ năm 1511 làm việc suốt mười lăm năm với Amerbach và Froben ở Basel, nơi ông biên tập và giám sát việc xuất bản vô số đầu sách.
[74] Tính tự thân, tính cá thể, thuật ngữ chuyên môn của triết học phái Scotus, so sánh với bản chất.
[75] Tức là Hội Văn học Strasbourg. Còn sót lại một bức thư gửi cho Erasmus nhân danh hội này, đề ngày 1 tháng 9 năm 1514, trong đó quy tụ tất cả các tên tuổi được nhắc đến ở đây, ngoại trừ Gerbel.
[76] Một bức vẽ chân dung Varnbüler của Albrecht Dürer hiện lưu giữ tại bảo tàng Albertina ở Vienna; Dürer cũng từng khắc gỗ từ bức vẽ này.
[77] Hermann, Bá tước xứ Neuenahr (1492-1530), học trò của Caesarius, từng cùng thầy sang Ý trong giai đoạn 1508-1509. Năm 1517, ông giảng dạy về tiếng Hy Lạp và tiếng Hê-bơ-rơ tại Cologne, sau đó giữ chức Hiệu trưởng trường đại học. Một trong những tác phẩm của ông là bức thư bênh vực Erasmus.
[78] Các bài bình chú Thánh Vịnh (Operationes in Psalmos), Wittenberg, 1519.
[79] James Probst hay Proost (Præpositus) gốc Ypres (1486-1562).
[80] Ulrich Hutten (1488-1523), hiệp sĩ kiêm nhà nhân văn học người Đức.
[81] Satires 2, vii. 96 (tuy nhiên nơi đây các võ sĩ giác đấu đóng vai trò là chủ thể chứ không phải là tác giả của một bức họa than thô sơ).
[82] Chân dung Sir Thomas More thời niên ngũ tuần do Hans Holbein vẽ; hiện được trưng bày tại Bộ sưu tập Frick, New York. Hai bản phác thảo chân dung ông của Holbein hiện nằm trong Thư viện Hoàng gia tại Lâu đài Windsor. Xem thêm trang 236, chú thích 4.
[83] John More (1453?-1530), vào thời điểm này là Thẩm phán Tòa án Dân sự, được thăng chức lên Tòa án Tối cao vào năm 1523.
[84] Jane Colt (khoảng 1487-1511).
[85] Người con gái thứ hai của More tên là Elizabeth; Alice là tên con riêng của vợ ông.
[86] Alice Middleton.
[87] Bức chân dung gia đình Sir Thomas More do Hans Holbein vẽ khoảng năm 1527-1528 tại dinh thự của More ở Chelsea. Bức tranh được đặt họa sĩ thực hiện theo lời giới thiệu của Erasmus. Bản gốc nay đã thất lạc; xem Bản in Bản thạch số XXIX và trang 260.
[88] More được bầu làm Phó cảnh sát trưởng vào năm 1510.
[89] W. Pirckheimer (1470-1530), nhà nhân văn học. Sau khi học luật và tiếng Hy Lạp tại Ý, ông định cư tại Nuremberg. Một số tác phẩm của ông có minh họa do Dürer thực hiện.
[90] Alexander Stewart (khoảng 1493-1513), con ngoài giá thú của vua James IV xứ Scotland, tử trận tại Flodden. Erasmus từng là gia sư cho ông tại Ý vào giai đoạn 1508-1509. Để biết chi tiết về chiếc nhẫn này, xin xem trang 247 và tiếp theo.
[91] Dürer đã vẽ ba bức chân dung về ông, gồm hai bản phác thảo (nay ở Berlin và Brunswick) cùng một bản khắc đồng.
[92] Nhà điêu khắc người Hy Lạp sống vào khoảng năm 350 TCN. Trong một bức thư gửi Pirckheimer đề ngày 8 tháng 1 năm 1523-1524 (Allen 1408, 29 n.), Erasmus tỏ ra không hài lòng với mặt sau của tấm huy chương do Metsys đúc năm 1519. Các hiện vật còn sót lại đều mang mặt sau đã được chỉnh sửa theo các gợi ý của ông.
[93] Dürer vẽ chân dung Erasmus vào năm 1520 (nay ở bảo tàng Louvre), và làm một bản khắc đồng vào năm 1526.
[94] Erasmus được Holbein vẽ chân dung vài lần trong giai đoạn 1523-1524 và 1530-1531. Hiện vẫn còn lưu giữ một số bản gốc và bản sao.
[95] Bức thư của Luther, trong đó ông rõ ràng cố gắng xoa dịu sự phẫn nộ của Erasmus đối với tác phẩm Bàn về ý chí nô lệ (De Servo Arbitrio) vốn là lời đáp trả cuốn Bàn về tự do ý chí (De Libero Arbitrio) xuất bản năm 1524 của Erasmus. Thư của Luther đến 'quá muộn' vì Erasmus đã kịp soạn xong tác phẩm Hyperaspistes Diatribe adversus Servum Arbitrium Martini Lutheri, Basel, Froben, 1526.
[96] John Fisher (1459?-1535).
[97] John Dobeneck gốc Wendelstein.
[98] Tức là tác phẩm Bàn về tự do ý chí (De Libero Arbitrio).
[99] Đọc là reticeo thay vì retices.
[100] Theophrastus Bombast gốc Einsiedeln (còn được gọi là Theophrastus xứ Hohenheim, quê hương tổ tiên ông), 1493-1541. Cái tên Paracelsus có thể là bản dịch của từ Hohenheim, hoặc ngụ ý tuyên bố bản thân vĩ đại hơn Celsus, vị danh y người La Mã. Được bổ nhiệm làm bác sĩ chính thức của Basel vào năm 1527.
[101] Paracelsus đã chẩn đoán căn bệnh sỏi thận mà Erasmus mắc phải là do sự kết tinh của muối trong thận.
[102] Froben qua đời trước khi năm đó kết thúc.
[103] Martin Butzer (khoảng 1491-1551), sau này đổi thành Bucer, một tu sĩ dòng Đa Minh, người đã xin miễn trừ lời khấn tu sĩ vào năm 1521 và đi theo Phong trào Cải cách. Vào thời điểm này, ông là thành viên của phái đoàn Strasbourg, và bức thư này có lẽ là lời đáp lại yêu cầu xin gặp mặt của Bucer cùng các đại biểu Strasbourg khác khi họ ghé qua Basel trên đường đi Bern. Sau này ông trở thành Giáo sư Thần học Hoàng gia tại Cambridge dưới triều vua Edward VI.
[104] Henry xứ Eppendorff, một người bạn cũ từng hùa theo Hutten trong vụ cãi vã với Erasmus.
[105] Erasmus tuyên bố trong bài Đáp từ ngày 1 tháng 8 năm 1530 rằng trong các trường học theo phái Cải cách, người ta không dạy gì nhiều ngoài giáo lý và ngôn ngữ; và có lẽ chính lời chỉ trích đó — dựa trên những gì ông nghe được từ một nguồn đáng tin cậy (có thể là Pirckheimer ở Nuremberg) — đã khiến Bucer bất bình và lên tiếng trong thư của mình.
[106] Alfonso Valdes (1490?-1532), một người vô cùng ngưỡng mộ Erasmus, từ năm 1522 trở đi là một trong những thư ký của Hoàng đế Charles V. Ông đã viết hai vở kịch đối thoại nhằm bênh vực nhà vua.
[107] Về viên ngọc này, xin xem bài viết của Edgar Wind, 'Aenigma Termini,' đăng trong Tạp chí của Viện Warburg, Tập I (1937-1938), tr. 66.
[108] Thần chế nhạo trong thần thoại Hy Lạp.
[109] Livy, I, 55, 3. Livy nhắc đến việc Tarquinius Superbus (534-510 TCN) cho san ủi mỏm đá Tarpeian, bao gồm cả việc tước bỏ tính thánh thiêng của các ngôi đền hiện hữu, như một bước chuẩn bị để xây dựng đền thờ thần Juppiter Capitolinus. Các quẻ điềm cho phép di dời các vị thần khác, chỉ có thần Ranh Giới (Terminus) và thần Thanh Xuân (Juventas) là nhất quyết từ chối rời đi.
[110] Livy, 5, 54, 7.
[111] Xem trang 66.
[112] Lời tựa cho bộ Lịch sử của T. Livius (T. Livii ... historiæ), Basel, Froben, 1531. Charles Blount (sinh 1518), con trai trưởng của William Blount, Lãnh chúa Mountjoy.
[113] Khoảng 1495-1541, Giáo sư tiếng Hy Lạp tại Basel năm 1529. Ông đã tìm ra bản thảo chứa các quyển từ 41 đến 45 của sử gia Livy vào năm 1527.
[114] Không phải 'được minh họa bằng tranh màu.' Erasmus từng đề cập ở nơi khác (Allen 919. 55) về một bộ mã bản thảo rằng nó không phải được viết mà là được vẽ (non scripto sed picto).
[115] Bản thảo nay đã thất lạc, chứa các quyển 33, 17-49 và 40, 37-59, được tìm thấy trong thư viện nhà thờ chính tòa ở Mainz, và được ấn hành tại Mainz bởi J. Schoeffer vào tháng 11 năm 1518.
[116] (1498?-1570). Dạy tiếng Latinh và tiếng Hy Lạp tại Freiburg và trở thành hiệu trưởng một học viện ở đó; năm 1534 trở thành Giáo sư tiếng Latinh đầu tiên tại Collège de France. Về hưu ở Coblenz năm 1542.
[117] Theo Sắc lệnh Courcy.
[118] Amos iii. 8.
[119] Richard Reynolds thuộc tu viện Bridgettine Syon tại Isleworth.
[120] More đã bị hành quyết vào ngày 6 tháng 7 năm 1535.
[121] Nghĩa đen là 'ngay cả tiếng kêu của lừa cũng không được an toàn.' Câu tục ngữ Hy Lạp này, dùng để chỉ những kẻ đưa nhau ra tòa vì những chuyện vặt vãnh, bắt nguồn từ câu chuyện về một người thợ gốm có hàng hóa bị một con lừa đi vào xưởng ngó đầu ra cửa sổ làm vỡ tan. Tại tòa, khi được hỏi phàn nàn điều gì, người thợ gốm đáp: 'Tôi phàn nàn tiếng lừa kêu.' Xem Apuleius, Met. IX., 42.