[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: 1488-95
Về cuối đời—dưới sự gặm nhấm của niềm hối hận khôn nguôi do cuộc đời tu hành và mọi rắc rối ông từng trải qua để thoát khỏi nó gây ra—hình ảnh về tất cả các sự kiện dẫn đến việc ông bước chân vào tu viện đã trở nên méo mó trong tâm trí ông. Thầy Peter, người mà ông vẫn viết thư với giọng điệu thân tình từ Steyn, đã trở thành một kẻ vô tích sự, thậm chí là hiện thân của cái ác, một tên Judas. Người bạn học từng đưa ra lời khuyên mang tính quyết định giờ đây hiện lên như một kẻ phản bội, vụ lợi, kẻ mà bản thân cũng từng chọn đời sống tu viện chẳng qua vì lười biếng và ham mê hưởng thụ.
Những bức thư Erasmus viết từ Steyn không hề hé lộ chút nào về ác cảm sâu sắc của ông đốiMaskInto với đời sống tu viện—điều mà về sau ông luôn muốn người ta tin rằng mình đã cảm nhận được ngay từ khởi đầu. Tất nhiên, chúng ta có thể cho rằng sự giám sát của các bề trên đã ngăn cản ông viết ra tất cả những gì nằm trong đáy lòng, và rằng sâu thẳm bên trong con người ông vẫn luôn âm ỉ niềm khát khao tự do cùng những mối giao hòa văn minh hơn những gì Steyn có thể mang lại. Dẫu vậy, hẳn ông cũng từng tìm thấy ở tu viện một số điều tốt đẹp mà người bạn học từng khiến ông kỳ vọng. Việc vào giai đoạn này ông từng viết một bài "Tán dương đời sống tu viện", với lý do "để làm hài lòng một người bạn muốn dụ dỗ một người họ hàng", như chính lời ông kể, là một trong những lời khẳng định ngây ngô được thêu dệt về sau mà bản thân Erasmus chưa bao giờ nhận ra sự vô lý của nó.
Tại Steyn, ông tìm thấy một mức độ tự do khá lớn, một số nguồn tư liệu cho trí tuệ đang khao khát nền cổ đại kinh điển, và tình bạn với những con người cùng chí hướng. Có ba người đã thu hút sự chú ý của ông hơn cả. Về phần người bạn học từng lôi kéo ông đi tu, chúng ta không còn nghe nhắc đến nữa. Những người bạn của ông là Servatius Roger ở Rotterdam và William Hermans ở Gouda, đều là bạn đồng môn tại Steyn, cùng với Cornelius Gerard ở Gouda lớn tuổi hơn, thường được gọi là Aurelius (một dạng Latinh hóa của Goudanus), người dành phần lớn thời gian tại tu viện Lopsen, gần Leyden. Cùng họ, ông đọc sách, trò chuyện một cách cởi mở và hài hước; cùng họ, ông trao đổi thư tín khi không ở cạnh nhau.
Từ những bức thư gửi Servatius, hiện lên hình ảnh một Erasmus mà ta sẽ không bao giờ tìm thấy lần thứ hai—một thanh niên có sự nhạy cảm vượt qua cả phụ nữ; với một nhu cầu thiết tha đến lả lơi về tình bạn tâm tình. Khi viết thư cho Servatius, Erasmus trải qua mọi cung bậc cảm xúc của một kẻ đang yêu cuồng nhiệt. Mỗi khi hình ảnh người bạn hiện lên trong tâm trí, nước mắt ông lại trào ra. Trong dòng nước mắt, ông đọc lại bức thư của bạn mình từng giờ. Nhưng ông chìm đắm trong sự chán nản và lo âu tột độ, bởi người bạn ấy lại tỏ ra thờ ơ trước sự gắn bó thái quá này. "Cậu muốn gì ở tôi?" người kia hỏi. "Cậu bị làm sao thế?" người nọ đáp lại. Erasmus không thể chịu đựng được việc tình bạn này không được đáp lại trọn vẹn. "Đừng quá lạnh lùng như vậy; hãy nói cho tôi biết có chuyện gì đi! Tôi đặt toàn bộ hy vọng vào một mình cậu; tôi đã thuộc về cậu hoàn toàn đến mức cậu chẳng để lại cho tôi chút gì thuộc về chính mình nữa. Cậu biết sự nhút nhát của tôi rồi đấy, khi không có ai để nương tựa và nghỉ ngơi, nó khiến tôi tuyệt vọng đến mức cuộc sống trở thành một gánh nặng."
Chúng ta hãy ghi nhớ điều này. Erasmus chưa bao giờ bộc lộ bản thân một cách mãnh liệt như thế thêm một lần nào nữa. Ông đã trao cho chúng ta chiếc chìa khóa để có thể thấu hiểu phần lớn con người ông trong những năm tháng sau này.
Những bức thư này đôi khi bị xem chỉ là những bài tập văn chương; sự yếu đuối mà chúng bộc lộ cùng sự thiếu vắng hoàn toàn mọi sự kín đáo dường như khó mà đi đôi với thói quen che giấu những tình cảm thầm kín nhất—điều mà sau này Erasmus không bao giờ hoàn toàn từ bỏ. Tiến sĩ Allen, người để ngỏ câu hỏi này, tuy nhiên lại có xu hướng xem những bức thư là những lời bộc bạch chân thành, và đối với tôi, chúng quả thực là như vậy, một cách không thể chối cãi. Tình bạn dạt dào này hoàn toàn phù hợp với thời đại và con người ấy.
Những tình bạn tâm tình vốn rất thịnh hành trong giới thế tục suốt thế kỷ XV cũng như vào cuối thế kỷ XVIII. Mỗi triều đình đều có những đôi bạn thân, mặc trang phục giống nhau, chung phòng, chung giường và chung cả nhịp đập con tim. Sùng bái tình bạn nồng nhiệt ấy cũng không hề bị giới hạn trong phạm vi đời sống quý tộc. Nó nằm trong những đặc điểm cụ thể của phong trào devotio moderna, cũng như, xét theo bản chất của nó, dường như gắn liền không thể tách rời với chủ nghĩa mộ đạo. Quan sát lẫn nhau bằng sự đồng cảm, theo dõi và ghi nhận đời sống nội tâm của nhau là một công việc quen thuộc và được ca ngợi giữa các huynh đệ thuộc phái Cuộc sống Chung và các tu sĩ Windesheim. Và dẫu cho Steyn và Sion không thuộc hội dòng Windesheim, tinh thần của devotio moderna vẫn bao trùm nơi đó.
Còn về bản thân Erasmus, hiếm khi nào ông bộc lộ nền tảng tính cách của mình một cách trọn vẹn hơn khi tuyên bố với Servatius rằng: "Tâm trí tôi là thế này, tôi nghĩ không gì có thể xếp trên tình bạn trong cuộc đời này, không gì đáng khao khát hơn thế, và không gì đáng được nâng niu trân trọng hơn thế". Một sự gắn bó dữ dội tương tự cũng từng làm khổ sở ông ngay cả vào thời điểm sau đó khi sự trong sáng trong động cơ của ông bị đặt dấu hỏi. Về sau, ông nhắc đến tuổi trẻ như một giai đoạn quen thuộc với việc nuôi dưỡng tình cảm nồng nhiệt dành cho một số đồng chí. Hơn thế nữa, những hình mẫu cổ điển về tình bạn như Orestes và Pylades, Damon và Pythias, Theseus và Pirithous, cũng như David và Jonathan, vẫn luôn hiện diện trước mắt tâm trí ông. Một trái tim trẻ trung và vô cùng mềm mại, mang nhiều nét tính cách của phụ nữ, tràn ngập mọi cảm xúc và mọi tưởng tượng của văn học cổ điển, kẻ bị tước đoạt tình yêu và thấy mình bị đặt để trái với mong muốn vào một môi trường thô tục và lạnh lẽo, rất dễ có những tình cảm trở nên thái quá.
Ông buộc phải tiết chế chúng lại. Servatius không màng đến một tình bạn ghen tuông và đòi hỏi khắt khe đến thế, và có lẽ phải đánh đổi bằng nhiều sự bẽ bàng và hổ thẹn hơn những gì hiện lên trong các bức thư của mình, chàng thanh niên Erasmus đành tự khuất phục để thận trọng hơn trong việc bộc lộ cảm xúc trong tương lai. Con người đa sầu đa cảm Erasmus biến mất vĩnh viễn và chẳng mấy chốc nhường chỗ cho nhà bác ngữ học hóm hỉnh, kẻ vượt qua những người bạn lớn tuổi hơn, trò chuyện với họ về thơ ca và văn học, đưa ra lời khuyên về văn phong Latinh, và thậm chí lên lớp họ nếu cần thiết.
Những cơ hội để tiếp thu mỹ cảm mới mẻ về nền cổ đại kinh điển hẳn không thể quá nghèo nàn tại Deventer và chính trong tu viện như Erasmus về sau muốn chúng ta tin, nếu xét đến những tác giả mà ông đã biết vào thời điểm này. Chúng ta cũng có thể phỏng đoán rằng những cuốn sách do cha ông để lại, có lẽ được ông mang từ Ý về, đã góp phần vào phông văn hóa của Erasmus, dẫu rằng sẽ thật kỳ lạ nếu một kẻ có xu hướng chê bai các trường học và tu viện của mình như ông lại không hề đả động đến thực tế đó. Hơn nữa, chúng ta biết rằng kiến thức nhân văn thời trẻ của ông không phải là của riêng mình ông, bất chấp tất cả những gì ông từng nói về sự dốt nát và tăm tối ở Hà Lan. Cornelius Aurelius và William Hermans cũng sở hữu những kiến thức ấy.
Trong một bức thư gửi Cornelius, ông nhắc đến các tác giả sau đây như những hình mẫu thơ ca của mình—Virgil, Horace, Ovid, Juvenal, Statius, Martial, Claudian, Persius, Lucan, Tibullus, Propertius. Về văn xuôi, ông bắt chước Cicero, Quintilian, Sallust và Terence, những tác giả mà đặc điểm thể thơ vẫn chưa được công nhận vào lúc đó. Trong số các nhà nhân văn chủ nghĩa người Ý, ông đặc biệt quen thuộc với Lorenzo Valla, người nhờ tác phẩm Elegantiae mà được ông coi là người tiên phong của bonae literae; nhưng Filelfo, Aeneas Sylvius, Guarino, Poggio và những người khác cũng không phải là xa lạ với ông. Về văn học giáo hội, ông rất uyên bác về Jerome. Vẫn là một điều kỳ lạ khi nền giáo dục mà Erasmus nhận được tại các trường học thuộc phái devotio moderna với mục tiêu siêu thanh giáo, kỷ luật nghiêm ngặt nhằm bóp nghẹt cá tính, lại có thể sản sinh ra một tâm hồn như ông thể hiện trong giai đoạn tu viện—tâm hồn của một nhà nhân văn uy bác. Ông chỉ hứng thú với việc làm thơ Latinh và sự trong sáng trong văn phong Latinh của mình. Chúng ta hầu như tìm kiếm trong vô vọng sự đạo đức trong thư tín với Cornelius ở Gouda và William Hermans. Họ thao tác một cách dễ dàng với những thể thơ Latinh khó nhất và những thuật ngữ thần thoại hiếm nhất. Đề tài của họ là mục đồng hoặc tình ái, và nếu mang tính sùng đạo, tính cổ điển của chúng lại tước đi giọng điệu của lòng thành kính. Viện phụ của tu viện Hem láng giềng, theo thỉnh cầu của Erasmus, đã ca ngợi Tổng lãnh thiên thần Michael, nhưng lại không dám dán bài thơ Sapphic của ông lên: nó quá "thơ ca", theo ý nghĩ của ông, đến mức gần như tiếng Hy Lạp. Vào những ngày đó, thơ ca có nghĩa là cổ điển. Bản thân Erasmus nghĩ rằng ông đã viết nó thô mộc đến mức gần như là văn xuôi—"thời đại lúc ấy thật cằn cỗi", về sau ông thở dài.
Những nhà thơ trẻ ấy tự cảm thấy mình là những người gìn giữ ánh sáng mới giữa bầu không khí đần độn và dã man đang đè nặng lên họ. Họ dễ dàng tin rằng những sáng tác của nhau là bất tử, như mọi nhóm thi sĩ trẻ tuổi vẫn làm, và mơ về một tương lai vinh quang thơ ca cho Steyn, nơi nó sẽ sánh ngang với Mantua. Môi trường xung quanh gồm những nhà thần học bảo thủ thô lỗ, hẹp hòi—vì họ nhìn nhận những người đó là như vậy—không hề công nhận hay khích lệ họ. Khuynh hướng mạnh mẽ của Erasmus tự xem mình là kẻ bị đe dọa và tổn thương đã phủ lên hoàn cảnh này tấm áo tử đạo của tài năng bị vùi dập. Với Cornelius, ông than phiền bằng thể thơ Horatian tuyệt đẹp về sự khinh miệt dành cho thơ ca; bạn đồng môn tu sĩ ra lệnh cho ông hãy để cây bút vốn quen làm thơ của mình được nghỉ ngơi. Sự đố kỵ gặm nhấm buộc ông phải từ bỏ việc làm thơ. Một sự dã man kinh khủng ngự trị, xứ sở cười cợt nghệ thuật đem vòng nguyệt quế của vị thần Apollo cao sang; kẻ nông dân thô tục ra lệnh cho nhà thơ uyên bác phải viết thơ. "Dù tôi có nhiều miệng như những vì sao lấp lánh trên bầu trời đêm tĩnh lặng vào những đêm thanh vắng, hay nhiều như những cánh hoa hồng mà cơn gió nhẹ mùa xuân rải trên mặt đất, tôi cũng không thể kể hết những điều tồi tệ mà nghệ thuật thơ ca thiêng liêng đang phải chịu đựng trong những ngày này. Tôi đã mệt mỏi với việc viết thơ rồi." Từ nỗi niềm bộc bạch này, Cornelius đã tạo ra một cuộc đối thoại khiến Erasmus vô cùng hài lòng.
Dù trong nghệ thuật này, chín phần mười có thể là hư cấu tu từ và sự bắt chước chăm chỉ, chúng ta cũng không vì thế mà đánh giá thấp niềm đam mê truyền cảm hứng cho các nhà thơ trẻ. Chúng ta, những kẻ phần lớn đã trở nên chai lì trước vẻ đẹp của tiếng Latinh, chớ nên xem nhẹ niềm hân hoan của một người, sau khi học ngôn ngữ này từ những cuốn vỡ lòng ngớ ngẩn nhất và theo những phương pháp buồn cười nhất, cuối cùng lại khám phá ra vẻ đẹp tinh khiết của nó, rồi về sau nắm bắt nó trong nhịp điệu quyến rũ của một thể thơ đầy nghệ thuật, trong sự chính xác huy hoàng của cấu trúc và trong tất cả sự du dương của âm thanh.

Bản in I. ERASMUS Ở TUỔI 51

Bản in II. QUANG CẢNH ROTTERDAM, ĐẦU THẾ KỶ XVI
Nec si quot placidis ignea noctibus
Scintillant tacito sydera culmine,
Nec si quot tepidum flante Favonio
Ver suffundit humo rosas,
Tot sint ora mihi...
Có gì lạ không khi một thanh niên có thể thốt lên những lời này lại cảm thấy mình là một nhà thơ?—hay người, cùng với bạn mình, có thể ca ngợi mùa xuân trong một khúc ca Meliboean gồm năm mươi câu đối? Đó là công việc mang tính hàn lâm, nếu bạn thích, là những bài tập văn chương đầy nhọc nhằn, nhưng vẫn tràn ngập sự tươi mới và sức sống tuôn trào từ chính tiếng Latinh.
Chính từ những tâm trạng này sẽ ra đời tác phẩm tổng quan đầu tiên mà Erasmus thực hiện, bản thảo mà sau đó ông bị thất lạc, rồi tìm lại được một phần, và chỉ cho xuất bản sau nhiều năm—tác phẩm Antibarbari, mà ông bắt đầu viết tại Steyn, theo Tiến sĩ Allen. Trong phiên bản mà cuối cùng cuốn sách đầu tiên của Antibarbari xuất hiện, quả thực nó phản ánh một giai đoạn muộn hơn đôi chút trong cuộc đời Erasmus, giai đoạn bắt đầu sau khi ông đã rời tu viện; giọng điệu thoải mái trong lời biện hộ hóm hỉnh của ông cho văn học thế tục cũng không còn là của nhà thơ tại Steyn nữa. Nhưng lý tưởng về một cuộc đời tự do, cao cả với những mối giao hảo thân tình và việc nghiên cứu không gián đoạn các bậc hiền triết Cổ đại đã sớm nảy mơi trong tâm trí ông ngay những bức tường tu viện.
Theo năm tháng, những bức tường ấy có lẽ càng lúc càng giam hãm ông chặt chẽ hơn. Cả thư tín bác học lẫn nghệ thuật hội họa mà ông tự khuây khỏa cùng một người tên là Sasboud,[1] đều không thể làm ngọt ngào thêm sự áp bức của đời sống tu viện cùng một môi trường hẹp hòi, thiếu thiện cảm. Về giai đoạn sau của cuộc đời ông trong tu viện, hoàn toàn không có bức thư nào được bảo lưu, theo niên đại được cân nhắc kỹ lưỡng của Tiến sĩ Allen. Phải chăng ông đã từ bỏ việc thư tín vì chán nản, hay các bề trên đã cấm ông duy trì nó, hay chúng ta chỉ bị bỏ lại trong mù mịt do những mất mát ngẫu nhiên? Chúng ta không biết gì về hoàn cảnh và tâm trạng của Erasmus khi ông được thụ phong linh mục vào ngày 25 tháng 4 năm 1492, bởi Giám mục Utrecht, David xứ Burgundy. Có lẽ việc ông thọ giới tu hành có liên quan đến dự định rời tu viện của mình. Về sau, chính ông từng tuyên bố rằng mình rất hiếm khi dâng thánh lễ. Ông đã có cơ hội rời tu viện khi nhận được lời mời làm thư ký cho Giám mục Cambray, Henry xứ Bergen. Erasmus có được sự thăng tiến này nhờ danh tiếng là một nhà bác ngữ học và một người uyên bác; bởi vì chính với mục đích thực hiện chuyến đi đến Rome, nơi vị giám mục hy vọng sẽ giành được chiếc mũ Hồng y, mà Erasmus đã bước vào phục vụ ngài. Sự cho phép của Giám mục Utrecht đã có được, và cả sự cho phép của vị viện phụ cùng bề trên tổng quyền của dòng. Tất nhiên, vẫn chưa có câu hỏi nào về việc từ biệt vĩnh viễn, bởi vì với tư cách là người hầu của giám mục, Erasmus vẫn tiếp tục mặc trang phục kinh sĩ. Ông đã chuẩn bị cho sự ra đi của mình trong sự bí mật tuyệt đối. Có một điều gì đó cảm động trong khoảnh khắc chúng ta thoáng thấy người bạn kiêm nhà thơ đồng nghiệp của ông, William Hermans, chờ đợi trong vô vọng bên ngoài Gouda chỉ để gặp người bạn của mình trong chốc lát, khi trên đường đi về phía nam ông sẽ đi qua thị trấn đó. Dường như đã có những cuộc thảo luận giữa họ về việc cùng nhau rời Steyn, và về phần mình, Erasmus đã giấu kín kế hoạch của ông với người bạn. William đành phải tự an ủi bản thân với kho tàng văn học có thể tìm thấy ở Steyn.
Erasmus, khi ấy hai mươi lăm tuổi—vì theo mọi xác suất, năm ông rời tu viện là 1493—giờ đây đặt chân lên con đường sự nghiệp vốn rất phổ biến và được thèm khát vào thời điểm đó: sự nghiệp của một trí thức dưới bóng râm của những người quyền quý. Người bảo trợ của ông thuộc về một trong số rất nhiều dòng dõi quý tộc Bỉ, những kẻ từng phất lên trong sự phục vụ nhà Burgundy và tận tụy vì lợi ích của sự thịnh vượng thuộc dòng họ ấy. Gia tộc Glimes là lãnh chúa của thị trấn quan trọng Bergen-op-Zoom, nằm giữa sông Scheldt và vùng đồng bằng sông Meuse, là một trong những mắt xích nối liền miền bắc và miền nam Netherlands. Henry, Giám mục Cambray, vừa được bổ nhiệm làm chưởng ấn của Huân chương Lông cừu vàng, phẩm trật tinh thần cao quý nhất tại triều đình, tuy nay trên thực tế đã thuộc về nhà Habsburg, nhưng vẫn được mang tên theo nhà Burgundy. Sự phục vụ cho một nhân vật quan trọng như vậy hứa hẹn vinh quang và lợi lộc gần như vô bờ bến. Biết bao kẻ trong hoàn cảnh đó, dẫu phải đánh đổi bằng chút nhẫn nại, chút bẽ bàng và một sự lỏng lẻo nhất định về nguyên tắc, thậm chí đã vươn lên thành giám mục. Nhưng Erasmus chưa bao giờ là một kẻ biết tận dụng tối đa hoàn cảnh của mình.
Phục vụ vị giám mục hóa ra lại là một sự thất vọng lớn. Erasmus phải tháp tùng ngài trong những chuyến di chuyển thường xuyên từ dinh thự này sang dinh thự khác ở Bergen, Brussels hay Mechlin. Ông rất bận rộn, nhưng bản chất chính xác của những công việc ông làm thì không ai rõ. Chuyến đi Rome, đỉnh cao của những điều khao khát đối với mọi nhà thần học hay học giả, đã không diễn ra. Vị giám mục, dường như dành cho ông sự quan tâm nồng nhiệt trong vài tháng, lại tỏ ra ít dung túng hơn ông mong đợi. Và cứ thế, chẳng mấy chốc chúng ta lại thấy Erasmus chìm đomin trong một tâm trạng chẳng mấy vui vẻ. "Số phận khắc nghiệt nhất," ông gọi đó là số phận của chính mình, thứ tước đi của ông mọi sự lanh lợi ngày nào. Cơ hội để nghiên cứu thì ông hoàn toàn không có. Giờ đây ông đâm ra ganh tị với người bạn William, kẻ ở Steyn trong căn phòng nhỏ có thể viết những vần thơ tuyệt đẹp, được phù hộ bởi những "vì sao may mắn". Phần ông, Erasmus, chỉ thích hợp để khóc lóc và thở dài; nó đã làm cùn mòn tâm trí và tàn lụi trái tim ông đến mức những nghiên cứu trước đây không còn sức hấp dẫn nào nữa. Có sự phóng đại tu từ trong chuyện này và chúng ta sẽ không quá coi trọng nỗi niềm khắc khoải vì tu viện của ông, nhưng dẫu vậy, rõ ràng là sự chán nản sâu sắc đã ngự trị lấy ông. Việc tiếp xúc với thế giới chính trị và tham vọng có lẽ đã làm đảo lộn tâm hồn Erasmus. Ông chưa bao giờ có chút năng khiếu nào với nó. Những thực tế phũ phàng của cuộc sống khiến ông sợ hãi và đau khổ. Khi buộc phải bận tâm đến chúng, ông chẳng thấy gì ngoài cay đắng và hỗn loạn xung quanh mình. "Sức sống hay sự bình yên ở đâu? Bất cứ nơi nào tôi quay mắt tới, tôi chỉ thấy tai họa và sự khắc nghiệt. Và giữa một chốn ồn ào náo nhiệt như thế xung quanh mình, các vị lại muốn tôi tìm thấy sự thảnh thơi cho công việc của các Nàng Thơ ư?"
Sự thảnh thơi thực sự là điều Erasmus không bao giờ tìm thấy trong suốt cuộc đời mình. Mọi việc đọc sách, mọi bài viết, ông đều thực hiện trong vội vã, tumultuarie, như cách ông lặp đi lặp lại nhiều lần. Thế nhưng, hẳn ông vẫn làm việc với sự tập trung cao độ nhất và khả năng tiếp thu đáng kinh ngạc. Trong thời gian ở cùng vị giám mục, ông đã đến thăm tu viện Groenendael gần Brussels, nơi ngày xưa Ruysbroeck từng viết sách. Có lẽ Erasmus không nghe các tu sĩ nhắc đến Ruysbroeck và chắc chắn ông cũng chẳng lấy làm thích thú gì với những trước tác của nhà đại hiền triết ấy. Nhưng trong thư viện, ông tìm thấy các tác phẩm của Thánh Augustine và ông đã ngấu nghiến chúng. Các tu sĩ Groenendael phải ngạc nhiên trước sự siêng năng của ông. Ông mang theo những tập sách ấy ngay cả vào phòng ngủ của mình.
Thỉnh thoảng ông vẫn tìm được thời gian để sáng tác trong giai đoạn này. Tại Halsteren, gần Bergen-op-Zoom, nơi vị giám mục có một điền trang ở vùng nông thôn, ông đã biên chỉnh lại tác phẩm Antibarbari bắt đầu từ Steyn và phát triển nó dưới hình thức một cuộc đối thoại. Dường như ông tìm kiếm sự bù đắp cho những biến động của sự tồn tại trong bầu không khí yên bình mang hương vị điền viên và những cuộc trò chuyện tao nhã. Ông đưa chúng ta đến khung cảnh (mà sau này ông sẽ dùng lại nhiều lần) vốn luôn là niềm vui lý tưởng trong cuộc đời ông: một khu vườn hay một ngôi nhà vườn ngoài thị trấn, nơi giữa sự tươi vui của một ngày đẹp trời, một nhóm nhỏ bạn bè tụ họp để trò chuyện trong bữa ăn đạm bạc hay buổi dạo chơi tĩnh lặng, với sự thanh thản đậm chất Plato, về những vấn đề của tâm trí. Những nhân vật mà ông đưa vào, ngoài bản thân ông, chính là những người bạn tốt nhất của ông. Đó là người bạn quý giá và tận tụy mà ông quen biết tại Bergen, James Batt, thầy giáo kiêm luôn thư ký của thị trấn đó, và người bạn cũ William Hermans ở Steyn, người mà tương lai văn chương vẫn tiếp tục được ông nâng đỡ phần nào. William, đến từ Hà Lan một cách bất ngờ, gặp gỡ những người khác, và sau đó có thêm Thị trưởng Bergen cùng vị y sĩ thị trấn gia nhập. Trong một giọng điệu nhẹ nhàng pha chút đùa cợt và điềm đạm, họ tham gia vào một cuộc tranh luận về sự đánh giá thơ ca và văn học—văn học Latinh. Những điều này không hề mâu thuẫn với lòng thành kính thực sự, như sự u muội dã man vẫn muốn chúng ta tin tưởng. Một đám mây nhân chứng đứng đó để chứng minh điều ấy, trong số họ và trên hết là Thánh Augustine, người mà Erasmus vừa nghiên cứu gần đây, và Thánh Jerome, người mà Erasmus đã quen biết lâu hơn và có tâm hồn thực sự gần gũi với ông hơn. Một cách trang nghiêm, trong tấm áo cổ đại của người La Mã, chiến tranh được tuyên bố với những kẻ thù của nền văn hóa cổ điển. Hỡi những kẻ Goth, bằng quyền gì mà các ngươi chiếm đóng không chỉ các tỉnh bang Latinh (ý nói đến các disciplinae liberales) mà cả thủ đô, tức là chính bản thân nền văn hóa Latinh?
Chính Batt là người, khi những viễn cảnh của Erasmus với Giám mục Cambray kết thúc trong sự thất vọng, đã giúp tìm ra lối thoát cho ông. Bản thân Batt từng học tập tại Paris, và đó cũng là nơi Erasmus hy vọng sẽ tới, giờ đây khi Rome đã khép lại với ông. Sự cho phép của vị giám mục cùng lời hứa về một khoản trợ cấp đã thu được và Erasmus lên đường đến trường đại học nổi tiếng nhất trong số các trường đại học, trường Paris, có lẽ vào cuối mùa hè năm 1495. Ảnh hưởng và nỗ lực của Batt đã mang lại cho ông cơ hội may mắn này.