Ý nghĩa của tập Adagia cùng các tác phẩm tương tự ở những năm về sau — Erasmus trong vai trò người phổ biến văn hóa cổ điển — Tiếng Latinh — Sự xa cách với quê hương Hà Lan — Erasmus như một người con đất nề hà
Trong khi ấy, danh tiếng đến với Erasmus như một thành quả từ những nghiên cứu văn chương vốn, theo lời ông, đã chẳng còn thiết tha với ông nữa. Vào năm 1500, tác phẩm mà Erasmus viết sau tai nạn ở Dover và đề tặng Mountjoy đã ra mắt: tập *Adagiorum Collectanea*. Đó là một tuyển tập gồm khoảng tám trăm câu châm ngôn trích từ các tác giả cổ đại La Mã, được chú giải để phục vụ cho những ai khao khát viết một văn phong Latinh tao nhã. Trong lời đề tặng, Erasmus chỉ ra lợi ích mà một tác giả có thể thu nhận — cả trong việc làm cho văn phong thêm phần trang hoàng lẫn trong việc củng cố lập luận — nhờ có sẵn trong tay một kho tàng phong phú những câu nói được tôn kính bởi tính cổ xưa của chúng. Ông dự định mang đến sự trợ giúp ấy cho độc giả của mình. Những gì ông thực sự trao đi còn lớn lao hơn thế rất nhiều. Ông đã giúp cho một tầng lớp rộng lớn hơn nhiều so với những nhà nhân văn học thời kỳ trước có thể tiếp cận được với tinh thần của thời cổ đại.
Cho đến thời điểm đó, các nhà nhân văn học phần nào độc quyền những kho tàng văn hóa cổ điển, nhằm khoe mẽ kiến thức mà đám đông quần chúng vẫn còn hoàn toàn mù tịt, qua đó tự biến mình thành những kỳ nhân dị dạng về mặt học thức và sự tao nhã. Với bản tính khao khát dạy học không nguôi cùng tình yêu chân thành dành cho nhân loại và nền văn hóa chung của loài người, Erasmus đã đem tinh thần cổ điển — trong mức độ nó có thể phản chiếu vào tâm hồn của một tín đồ Thiên Chúa giáo thế kỷ XVI — truyền bá vào giữa lòng nhân dân. Không chỉ một mình ông; nhưng chẳng ai làm điều đó một cách rộng khắp và hiệu quả hơn ông. Quả thực, điều đó không diễn ra giữa tất cả mọi người, bởi vì việc viết bằng tiếng Latinh đã thu hẹp tầm ảnh hưởng trực tiếp của ông vào các tầng lớp có học thức, vốn vào thời đại ấy chính là tầng lớp thượng lưu.
Erasmus đã khiến tinh thần cổ điển trở thành một dòng chảy lưu thông rộng rãi. Chủ nghĩa nhân văn từ đó chấm dứt vị thế độc quyền của một nhóm nhỏ. Theo Beatus Rhenanus, khi chuẩn bị xuất bản tập *Adagia*, ông từng bị một số nhà nhân văn học qu trách vì dám đem những bí mật nghề nghiệp của họ ra để phơi bày cho thiên hạ. Thế nhưng, ông mong muốn rằng cuốn sách của người xưa phải được mở ra cho tất cả mọi người.
Các tác phẩm văn học và giáo dục của Erasmus — mà phần lớn các tác phẩm chính đều được khởi thảo trong giai đoạn ông sống ở Paris, dẫu cho đa phần chúng ra mắt muộn hơn nhiều — quả thực đã đem lại một sự chuyển hóa toàn diện trong các phương thức diễn đạt và lập luận chung. Cần phải nhắc đi nhắc lại rằng điều này không phải do một tay ông làm nên; vô số người khác vào thời điểm đó cũng đang theo đuổi những công việc tương tự. Thế nhưng chúng ta chỉ cần đảo mắt nhìn vào dòng chảy cuồn cuộn của các ấn bản *Adagia*, *Colloquia*, v.v., là đủ để nhận ra tầm vóc quan trọng của ông trong lĩnh vực này lớn lao hơn tất cả những người khác đến nhường nào. "Erasmus" là cái tên duy nhất trong cả một đạo quân các nhà nhân văn học vẫn còn đọng lại thành một từ cửa miệng trên khắp toàn cầu.
Tại đây, chúng ta sẽ tạm thời đi trước một nhịp trong cuộc đời Erasmus để điểm qua các tác phẩm chính thuộc loại này. Vài năm sau, số lượng châm ngôn trong tập *Adagia* đã tăng từ hàng trăm lên thành hàng ngàn, qua đó không chỉ tiếng Latinh mà cả sự uy bác của Hy Lạp cũng cất lên tiếng nói. Vào năm 1514, ông tiếp tục xuất bản theo cách thức tương tự một tập hợp các điển tích ẩn dụ mang tên *Parabolae*. Đó là sự hiện thực hóa một phần những gì ông từng ấp ủ nhằm bổ sung cho tập *Adagia* — những phép ẩn dụ, ngạn ngữ, điển tích, những ngụ ngôn thơ ca và kinh thánh, tất cả đều được xử lý theo một cách thức tương tự. Về cuối đời, ông cho xuất bản một kho tàng tương tự về những giai thoại hóm hỉnh cùng những lời nói sắc sảo hoặc hành động khôn ngoan của thời cổ đại, mang tên *Apophthegmata*. Bên cạnh các tuyển tập này, chúng ta còn bắt gặp những cuốn cẩm nang mang tính văn phạm nhiều hơn, cũng được tích lũy tựa như những kho tàng: *'Về kho tàng biểu đạt'* (*De copia verborum et rerum*), *'Về nghệ thuật viết thư'* (*De conscribendis epistolis*), chưa kể đến những tác phẩm ít quan trọng hơn. Qua một loạt các bản dịch tiếng Latinh từ các tác giả Hy Lạp, Erasmus đã tạo ra một điểm ngắm cảnh dễ tiếp cận cho những ai không muốn nhọc công trèo lên tận đỉnh ngọn núi. Và cuối cùng, để làm những mẫu mực vô song về cách thức ứng dụng toàn bộ khối kiến thức ấy, chính là tập *Colloquia* cùng vô số những bức thư có lẽ chẳng thể đếm xuể đã tuôn chảy từ ngòi bút của Erasmus.
Tất cả những điều ấy gộp lại tạo nên thời cổ đại (với số lượng và chất lượng như có thể thu lượm được vào thế kỷ XVI) được trưng bày trong một cửa hiệu tổng hợp nơi người ta có thể mua lẻ từng phần. Mỗi học giả đều có thể tìm thấy thứ hợp khẩu vị với mình; mọi thứ ở đó đều có sẵn với vô số kiểu dáng đa dạng. "Bạn có thể đọc tập *Adagia* của tôi theo cách thức," Erasmus viết (về phiên bản mở rộng sau này), "rằng ngay khi đọc xong một câu, bạn có thể tưởng tượng rằng mình đã đọc xong toàn bộ cuốn sách." Chính tay ông đã lập ra các bảng mục lục để việc tra cứu trở nên dễ dàng hơn.
Trong thế giới của triết học kinh viện, cho đến nay chỉ có một mình những kẻ nắm vững các kỹ thuật của hệ thống tư tưởng và phương thức diễn đạt trong mọi chi tiết, đồng thời uyên thâm về kinh thánh, logic và triết học, mới được xem là bậc uy quyền. Giữa ngôn từ kinh viện và các ngôn ngữ bình dân được viết ra một cách tự nhiên, một vực sâu thăm thẳm đang ngoác miệng gầm thét. Kể từ thời Petrarch, chủ nghĩa nhân văn đã thay thế cấu trúc suy luận chặt chẽ theo lối tam đoạn luận bằng văn phong phóng khoáng, tự do và gợi mở của người xưa. Bằng cách này, ngôn ngữ của giới bác học đã xích lại gần hơn với cách diễn đạt tự nhiên trong đời sống hằng ngày, và nâng các ngôn ngữ bình dân — ngay cả ở những nơi chúng tiếp tục sử dụng tiếng Latinh — lên ngang tầm với chính nó.
Sự phong phú về đề tài không tìm thấy ở đâu dồi dào hơn ở Erasmus. Nào là sự hiểu biết về cuộc đời, nào là đạo đức học, tất cả đều được chống đỡ bởi thẩm quyền không thể chối cãi của người xưa, tất cả đều được diễn đạt trong thứ hình thức tinh tế, phiêu bồng từng khiến người ta phải ngưỡng mộ. Và lại còn thêm cả khối kiến thức uyên bác về cổ đại bên cạnh tất cả những điều đó nữa! Nỗi khao khát và năng lực hấp thụ những điều phi thường trong đời thực quả thực là vô tận. Đó là một trong những đặc điểm cốt lõi của tinh thần thời Phục hưng. Những bộ óc ấy chưa bao giờ cảm thấy thỏa mãn với phần chia mong muốn về những biến cố giật gân, những chi tiết kỳ thú, những món đồ hiếm hoi và dị thường. Vào lúc ấy, vẫn chưa hề có triệu chứng nào của căn bệnh khó tiêu tinh thần ở các thời kỳ sau — thứ bệnh tật vốn chẳng còn có thể tiêu hóa nổi thực tại và cũng chẳng tìm thấy chút thú vị nào ở nó nữa. Con người đắm chìm trong sự sung túc.
Thế nhưng, phải chăng Erasmus cùng các cộng sự của ông trong vai trò những người dẫn dắt nền văn minh đã đi lệch hướng? Có phải thực tại đích thực mới là cái họ đang nhắm tới? Phải chăng thứ tiếng Latinh kiêu hãnh của họ lại là một sai lầm chết người? Đó chính là một trong những bước ngoặt trọng đại của lịch sử.
Một độc giả ngày nay nếu cầm lên tập *Adagia* hay *Apophthegmata* với ý định làm phong phú thêm cuộc đời mình (vì chúng vốn được viết ra cho mục đích đó và chính điều ấy tạo nên giá trị cho chúng), thì sẽ sớm tự hỏi bản thân: "Nào có can dự gì đến chúng ta, ngoại trừ những cân nhắc thuần túy về ngữ văn hay lịch sử, những chi tiết vô tận ấy về những nhân vật vô danh tiểu tốt trong xã hội cổ đại, về những người Phrygia, những người Thessaly? Chúng chẳng có ý nghĩa gì đối với tôi cả." Và — anh ta sẽ tiếp tục — chúng thực ra cũng chẳng có ý nghĩa gì đối với những người đương thời của Erasmus. Lịch sử vĩ đại của thế kỷ XVI không diễn ra bằng những câu chữ hay khúc chuyển lòng vòng mang phong cách cổ điển; nó không dựa trên những lợi ích hay quan điểm sống cổ điển. Chẳng có những người Phrygia hay Thessaly nào cả, chẳng có những Agesilaus hay Dionysius nào ở đó. Các nhà nhân văn học đã tạo ra từ tất cả những điều ấy một vương quốc tinh thần, vượt thoát khỏi những gông cùm của thời gian.
Và liệu thời đại của chính họ có trôi qua mà không hề chịu sự tác động nào từ họ hay không? Đó là câu hỏi, và chúng ta sẽ không mưu cầu việc trả lời nó: chủ nghĩa nhân văn đã tác động đến tiến trình các sự kiện ở mức độ nào?
Dù thế nào đi nữa, Erasmus và các cộng sự của ông đã nâng tầm mạnh mẽ tính quốc tế của nền văn minh vốn đã tồn tại xuyên suốt thời Trung cổ nhờ vào tiếng Latinh và Giáo hội. Nếu họ nghĩ rằng mình thực sự đang biến tiếng Latinh thành một phương tiện giao tiếp quốc tế hằng ngày, thì họ đã đánh giá quá cao năng lực của bản thân. Chắc chắn đó là một ý tưởng thú vị và một bài tập hóm hỉnh khi hoạch định, giữa một môi trường mang tính quốc tế như thế giới sinh viên Paris, những hình mẫu vui chơi giải trí bằng tiếng Latinh như các công thức của tập *Colloquia*. Thế nhưng liệu Erasmus có thể thực sự tin rằng thế hệ mai sau sẽ chơi bi bằng tiếng Latinh hay sao?
Dẫu vậy, sự giao lưu trí tuệ không còn nghi ngờ gì nữa đã trở nên vô cùng dễ dàng trong một vòng tròn rộng lớn chưa từng thấy ở châu Âu kể từ sau sự sụp đổ của đế chế La Mã. Kể từ đó, không chỉ riêng giới tăng lữ và một vài người có chữ lác đác, mà là một đám đông đông đảo gồm những người con của giới thị dân và quý tộc — những kẻ đang chuẩn bị cho một chức vụ quan lại nào đó — đã trải qua bậc giáo dục ngữ pháp và bắt gặp Erasmus trên con đường của họ.
Erasmus đã không thể vươn tới danh tiếng toàn cầu nếu không có tiếng Latinh. Việc biến tiếng mẹ đẻ thành một ngôn ngữ phổ quát là điều vượt quá tầm tay của ông. Một người đồng hương của Erasmus hoàn toàn có thể cảm thấy khó hiểu khi tự hỏi một tài năng như ông — với năng lực quan sát, sự tinh tế trong biểu đạt, cùng khiếu thẩm mỹ và sự dồi dào ấy — có thể mang ý nghĩa gì đối với nền văn học Hà Lan. Hãy thử tưởng tượng tập *Colloquia* được viết bằng thứ tiếng Hà Lan sinh động của thế kỷ XVI xem nào! Ông đã có thể tạo ra biết bao tác phẩm nhường nào nếu như, thay vì đi mót nhặt và bình chú những câu châm ngôn cổ điển, ông biết tận dụng những câu tục ngữ bình dân làm đề tài cho mình? Đối với chúng ta, một câu tục ngữ như thế có lẽ còn đậm đà vị thú hơn cả những khúc chuyển có phần hơi kiểu cách được Erasmus ca ngợi.
Tuy nhiên, suy luận như thế là đi ngược lại lịch sử; đó không phải là những gì thời đại đòi hỏi và những gì Erasmus có thể trao ban. Hoàn toàn dễ hiểu tại sao Erasmus chỉ có thể viết bằng tiếng Latinh. Hơn nữa, nếu dùng ngôn ngữ bình dân, mọi thứ sẽ trở nên quá trực diện, quá cá nhân, quá thực tế so với khẩu vị của ông. Ông không thể thiếu đi tấm làn mỏng manh của sự mơ hồ, của cảm giác cách biệt — thứ tấm màn mà vạn vật đều được bọc trong đó khi được diễn đạt bằng tiếng Latinh. Tâm hồn cầu kỳ của ông chắc hẳn sẽ phải co rúm lại trước sự thô tục chắc nịch của một Rabelais, hay sự bạo liệt mang chất nhà quê trong tiếng Đức của Luther.
Sự xa cách với tiếng mẹ đẻ đã bắt đầu nhen nhóm trong lòng Erasmus từ những ngày thơ bé khi ông học đọc học viết. Sự xa cách với mảnh đất chôn nhau cắt rốn thì khởi phát khi ông rời khỏi tu viện Steyn. Điều này còn được thúc đẩy không ít bởi sự thành thạo đến mức lưu loát khi ông sử dụng tiếng Latinh. Erasmus — kẻ có thể tự diễn đạt bằng tiếng Latinh hay chẳng kém gì tiếng mẹ đẻ, thậm chí còn xuất sắc hơn — do đó đã đánh mất đi cái trải nghiệm cốt lõi là được cảm thấy thực sự thuộc về nhà, là có thể diễn đạt trọn vẹn bản thân, chỉ khi ở giữa những người đồng hương của mình. Tuy nhiên, còn có một ảnh hưởng tâm lý khác góp phần đẩy ông ra xa khỏi Hà Lan. Sau khi nhìn thấy những chân trời triển vọng của năng lực bản thân tại Paris, ông càng thêm vững vàng trong niềm xác tín rằng Hà Lan đã không biết trân trọng ông, rằng xứ sở ấy hoài nghi và vu khống ông. Có lẽ quả thực đã có dăm ba căn cứ cho niềm xác tín ấy. Thế nhưng, một phần, đó cũng là phản ứng của lòng tự ái bị tổn thương. Ở Hà Lan, người ta biết quá rõ về ông. Họ từng chứng kiến ông trong những nét tiểu tiết và sự yếu mềm. Tại nơi đó, ông từng buộc phải phục tùng kẻ khác — một con người mà trên hết mọi thứ, chỉ khao khát được tự do. Sự ghê tởm đối với tính thiển cận, sự thô lỗ và phóng túng mà ông thừa biết đang ngự trị nơi đó, đã kết tụ lại trong tâm trí ông thành một phán quyết kết án chung thẩm đối với tính cách của người Hà Lan.
Kể từ đó, ông thường xuyên nói về Hà Lan bằng một thứ giọng điệu khinh miệt mang tính bào chữa. "Tôi thấy anh đang mãn nguyện với thứ danh tiếng mang tính Hà Lan," ông viết cho người bạn cũ William Hermans — người giống như Cornelius Aurelius đã bắt đầu cống hiến những sức lực tinh anh nhất cho lịch sử quê hương. "Ở Hà Lan, không khí rất tốt cho tôi," ông viết ở một nơi khác, "nhưng những buổi tiệc tùng chè chén quá đà khiến tôi phát bực; thêm vào đó là bản chất thô tục, vô văn hóa của người dân, sự khinh miệt bạo tợn dành cho việc học hành, chẳng có lấy một trái ngọt nào từ học thức, cùng sự đố kỵ vô cùng tận." Và khi ngụy biện cho sự chưa hoàn hảo trong các tác phẩm thời niên thiếu của mình, ông nói: "Vào thời điểm đó tôi không viết cho người Ý, mà viết cho người Hà Lan, nghĩa là viết cho những đôi tai đần độn nhất". Và ở một chỗ khác: "Người ta đòi hỏi sự hùng biện từ một kẻ Hà Lan, nghĩa là từ một sinh vật còn vô vọng hơn cả một kẻ xứ Boeotia". Rồi lại thêm: "Nếu câu chuyện không lấy gì làm hóm hỉnh cho lắm, hãy nhớ rằng đó là một câu chuyện Hà Lan". Chắc chắn sự khiêm tốn giả tạo cũng chiếm một phần trong những lời phát biểu như thế.
Sau năm 1496, ông chỉ ghé thăm Hà Lan trong những chuyến đi vội vã. Chẳng có bằng chứng nào cho thấy sau năm 1501 ông còn đặt chân lên mảnh đất Hà Lan thêm lần nào nữa. Ông từng khuyên nhủ các đồng hương của mình ở nước ngoài chớ có trở về Hà Lan.
Thế nhưng, thỉnh thoảng, một niềm đồng cảm ấm áp dành cho quê hương vẫn cựa quậy trong lòng ông. Ngay tại chỗ mà lẽ ra ông đã có cơ hội — khi giải thích về điển tích *Auris Batava* trong tập *Adagia* — để trút hết cơn thịnh nộ của mình, ông lại chớp lấy cơ hội viết một bài tán tụng đầy hùng biện về những gì thân thương nhất đối với ông ở Hà Lan, "một đất nước mà tôi luôn mang ơn phải tôn vinh và kính trọng, như là nơi đã sinh ra tôi. Ước gì tôi có thể làm rạng danh cho nó, cũng giống như mặt khác, tôi chẳng cần phải hổ thẹn vì nó." Tiếng tăm phàm tục của họ thực ra lại làm rạng danh họ nhiều hơn. "Nếu 'một đôi tai Batavia' có nghĩa là sự kinh hãi trước những lời đùa cợt tục tĩu của Martial, tôi ước gì tất cả các tín đồ Thiên Chúa giáo đều sở hữu những đôi tai Hà Lan. Khi chúng ta nhìn vào luân lý đạo đức của họ, chẳng có quốc gia nào thiên về tình người và lòng nhân ái hơn, ít dã man hay tàn độc hơn. Tâm hồn họ ngay thẳng, không tà vẹo và trống rỗng trước mọi trò xảo trá bịp bợm. Nếu họ có chút ít cảm giác nhục dục và chè chén quá đà trong các bữa ăn, điều đó một phần bắt nguồn từ sự dồi dào phong phú của họ: chẳng ở đâu việc nhập cảng lại dễ dàng và sự màu mỡ lại lớn lao đến thế. Quả là những dải đồng cỏ xanh mướt trải dài biết bao, biết bao nhiêu con sông có thể ghe thuyền tấp nập! Chẳng ở đâu có nhiều thị trấn chen chúc nhau trong một diện tích nhỏ hẹp đến thế; thực ra không phải những thị trấn lớn, nhưng lại được quản lý vô cùng xuất sắc. Sự sạch sẽ ngăn nắp của họ được ca ngợi bởi tất cả mọi người. Chẳng ở đâu lại tìm thấy một số lượng lớn những con người có học thức ở mức độ trung bình như thế, dẫu cho học thức siêu việt và tinh tế thì có phần hiếm hoi hơn."
Đó chính là những lý tưởng được trân quý nhất của bản thân Erasmus mà ông đã gán cho những người đồng hương của mình tại đây — sự ôn hòa, lòng chân thành, sự giản dị, tính thanh khiết. Ông lại cất lên khúc ca tình yêu dành cho Hà Lan ấy vào những dịp khác. Khi nói về những người phụ nữ lười biếng, ông bổ sung: "Ở Pháp có một số lượng lớn bọn họ, thế nhưng ở Hà Lan, chúng ta bắt gặp vô số những người vợ dùng sự siêng năng của mình để nuôi sống những người chồng chỉ biết sống nhàn rỗi và chè chén". Và trong đoạn đối thoại mang tựa đề *'Đắm tàu'*, những con người rộng lượng cùm đùm bọc lấy những kẻ lỡ vận chính là người Hà Lan. "Chẳng có dân tộc nào nhân đạo hơn dân tộc này, dẫu cho họ bị vây quanh bởi những quốc gia hung bạo."
Khi ngỏ lời với độc giả Anh quốc, có lẽ sẽ không thừa thãi khi chỉ ra một lần nữa rằng khi Erasmus nói về Hà Lan, hoặc sử dụng tính từ *'Batavia'*, ông đang ám chỉ đến bá quốc Hà Lan, vùng đất hiện nay tạo nên các tỉnh Bắc và Nam Hà Lan của vương quốc Hà Lan, và trải dài từ các hòn đảo Wadden cho đến các cửa sông Meuse. Ngay cả những người láng giềng gần nhất, chẳng hạn như người dân xứ Zeeland hay Frisia, cũng không nằm trong phạm vi của danh xưng này.
Thế nhưng, mọi chuyện lại hoàn toàn khác khi Erasmus nói về *patria* — tổ quốc, hay về *nostras* — một người đồng hương. Vào thời đại ấy, ý thức dân tộc đang chớm nở trên khắp các vùng đất thấp (Netherlands). Con người vẫn cảm nhận mình trước hết là một người Hà Lan, một người Frisia, một người Flem, một người Brabant; thế nhưng sự cộng đồng về ngôn ngữ và phong tục, và hơn thế nữa là ảnh hưởng chính trị mạnh mẽ đã được duy trì gần một thế kỷ bởi triều đại Burgundy — triều đại đã thống nhất phần lớn các vùng đất thấp này dưới ách thống trị của họ — đã kết dính một cảm giác đoàn kết thậm chí không chùn bước trước biên giới ngôn ngữ ở Bỉ. Đó vẫn là một thứ chủ nghĩa yêu nước Burgundy mạnh mẽ hơn (ngay cả sau khi nhà Habsburg trên thực tế đã thay thế vị trí của nhà Burgundy) so với một ý thức dân tộc mang thuần chất của vùng đất thấp. Người ta rất thích dùng một biểu tượng huy hiệu để định danh người dân vùng đất thấp là "những con sư tử". Erasmus cũng sử dụng thuật ngữ này. Trong các tác phẩm của mình, chúng ta dần thấy chủ nghĩa yêu nước thu hẹp ở phạm vi xứ Holland đang trượt dần sang chủ nghĩa yêu nước vùng đất thấp dưới triều đại Burgundy. Ban đầu, *patria* đối với ông vẫn mang nghĩa là xứ Holland chính cống, nhưng chẳng mấy chốc nó đã mang nghĩa là vùng đất thấp. Thật kỳ thú khi lần theo dấu vết cách mà những tình cảm của ông đối với Hà Lan — được cấu thành từ sự ghê tởm và niềm gắn bó — dần được chuyển giao sang vùng Đất thấp nói chung. "Thời trẻ của tôi," ông nói vào năm 1535, khi lặp lại chính mình, "tôi không viết cho người Ý mà viết cho người Hà Lan, người dân xứ Brabant và người Flem." Thế là giờ đây tất cả bọn họ đều cùng chung số phận gánh chịu tai tiếng về sự cùn mụt. Điều từng được nói về Hà Lan nay được áp dụng cho Louvain: có quá nhiều những buổi tụ tập chè chén; chẳng có việc gì làm được mà lại thiếu đi một cuộc nhậu nhẹt. Chẳng ở đâu, ông liên tục phàn nàn, ý thức về *bonae literae* (những văn học nghệ thuật hay đẹp) lại ít ỏi đến thế, chẳng ở đâu việc học hành lại bị coi rẻ như ở vùng đất thấp, và chẳng ở đâu lại lắm kẻ xoi mói vu khống hơn thế nữa.

Nhưng lòng ái mộ của ông cũng đã được mở rộng. Khi Longolius — một người gốc Brabant — làm điệu bộ ra vẻ người Pháp, Erasmus lấy làm bực bội: "Tôi đã dành gần ba ngày cho Longolius; hắn ta vô cùng dễ mến, chỉ có điều duy nhất là hắn ta quá ư ra dáng người Pháp, trong khi ai cũng rõ hắn là một người trong chúng ta".[4] Khi hoàng đế Charles V giành được ngai vàng Tây Ban Nha, Erasmus ghi nhận: "Một thứ vận may kỳ lạ, nhưng tôi cầu nguyện rằng nó cũng sẽ chứng tỏ là một phúc lành cho tổ quốc, chứ không chỉ riêng cho nhà vua". Khi sức lực bắt đầu suy kiệt, ông lại càng nghĩ nhiều hơn đến việc trở về quê hương đất nước. "Vua Ferdinand mời gọi tôi, với những lời hứa hẹn lớn lao, đến Viên," ông viết từ Basel ngày 1 tháng 10 năm 1528, "thế nhưng chẳng có nơi nào khiến tôi muốn nghỉ ngơi hơn là ở Brabant."

Bản thảo tấm V. Những nét vẽ nguệch ngoạc của Erasmus bên lề một trong số các bản thảo của ông.
Bản thảo tấm VI. Một trang bản thảo của Erasmus
CHÚ THÍCH:
[4] Allen Số 1026.4, so sánh với 914, lời tựa tr. 473. Về sau Erasmus bị dẫn dắt để tin rằng Longolius thực chất là một người Hà Lan, so sánh với LBE. 1507 A.