Erasmus Và Thời Đại Cải Cách

Lượt đọc: 661 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Vi. Gửi William Warham

❊ ❊ ❊

London, ngày 24 tháng 1 năm [1506]

Kính gửi Đức Cha đáng kính trong Chúa, William, Tổng Giám mục Canterbury, Nguyên thủ Giáo hội Anh, nhận những lời chào trân trọng nhất từ Erasmus thành Rotterdam, Kinh sĩ thuộc Dòng Thánh Augustine:

... Thưa Đức Cha lỗi lạc, vì đã quyết tâm dịch các tác giả Hy Lạp, qua đó hồi sinh hoặc, nếu Ngài cho phép, thúc đẩy sự nghiệp nghiên cứu thần học hết mức có thể—ôi, lạy Chúa bất tử, thứ đó đã bị vẩn đục thảm hại bởi những ngụy biện vô nghĩa biết bao!—tôi không muốn người ta nghĩ rằng mình đang cố gắng học nghề làm gốm trên một cái hũ rượu (như câu ngạn ngữ Hy Lạp), hay lại xông pha vào một công việc đồ sộ mà chân cẳng còn chưa rửa sạch, như người ta vẫn thường nói. Vì vậy, tôi quyết định bắt đầu bằng việc thử xem mình đã thu được bao nhiêu lợi ích từ việc học cả hai thứ tiếng, và chọn một chất liệu tuy khó khăn nhưng lại không thuộc hàng thánh thiêng; để nếu có khó khăn, nó cũng hữu ích cho việc rèn luyện, đồng thời nếu tôi có mắc sai lầm, thì những sai lầm ấy chỉ đe dọa đến tài năng của cá nhân tôi, mà không làm tổn hại đến Kinh Thánh.

Do đó, tôi đã cố gắng chuyển ngữ sang tiếng Latin hai vở bi kịch của Euripides là *Hecuba* và *Iphigeneia in Aulis*, với hy vọng rằng biết đâu một vị thần nào đó sẽ ưu ái mà thổi làn gió thuận lợi cho một nỗ lực táo bạo như vậy. Sau đó, thấy rằng bản thảo bước đầu của công việc này nhận được sự tán thưởng từ những người vốn uyên bác trong cả hai ngôn ngữ (quả thực nước Anh ngày nay đã sở hữu không ít những bậc hiền tài như vậy, nếu tôi có thể nói ra sự thật mà không chút ganh tị, những con người xứng đáng nhận được sự ngưỡng mộ ngay cả từ toàn thể nước Ý trong bất kỳ lĩnh vực học thuật nào), tôi đã hoàn thành công trình này chỉ trong vài tháng ngắn ngủi, với sự giúp đỡ của các Nàng Thơ. Cái giá phải trả bằng công sức là bao nhiêu, chỉ những ai dấn thân vào cùng cuộc chơi mới thấu hiểu được.

Tại sao lại như vậy? Vì việc chuyển ngữ từ tiếng Hy Lạp đích thực sang tiếng Latin đích thực là một công việc đòi hỏi một nghệ sĩ phi thường. Đó không chỉ là người nắm trong tay kho tàng học thuật uyên thâm của cả hai ngôn ngữ, mà còn phải là một người đặc biệt nhạy bén và quan sát tinh tường. Chính vì thế, từ vài thế kỷ nay, chưa từng có ai xuất hiện mà những nỗ lực trong lĩnh vực này được các học giả nhất loạt tán đồng. Vậy nên, thật dễ để đoán định rằng việc chuyển thể thơ sang thơ lại là một thử thách nặng nề đến nhường nào, đặc biệt là với những thể thơ đa dạng và lạ lẫm như thế. Chưa kể đó lại là tác giả từ thời đại quá xa xưa, không chỉ là một nhà soạn bi kịch, mà còn có phong cách cô đọng, chặt chẽ và mộc mạc đến kinh ngạc, nơi mà không một chữ thừa thãi nào tồn tại, không có gì mà nếu thay đổi hay lược bỏ đi sẽ không thành một tội ác. Ngoài ra, ông còn thường xuyên vận dụng các chủ đề tu từ một cách sắc sảo đến mức dường như lúc nào ông cũng đang diễn thuyết. Thêm vào đó là các đoạn hợp xướng, những đoạn mà chẳng hiểu vì nỗ lực hướng tới hiệu quả nghệ thuật nào mà chúng lại trở nên khó hiểu đến mức không cần một dịch giả, mà cần một Oedipus hay một vị tư tế của thần Apollo để giải mã chúng. Thêm nữa là tình trạng hỏng hóc của các bản thảo, sự khan hiếm của các bản chép tay, và sự vắng bóng của những dịch giả mà ta có thể tìm đến tham khảo. Do đó, tôi không lấy làm ngạc nhiên khi ngay cả trong thời đại cực kỳ sung túc này, không một người Ý nào dám mạo hiểm thử sức dịch bất kỳ vở bi kịch hay hài kịch nào, trong khi nhiều người đã bắt tay vào dịch Homer (trong số đó ngay cả Politian cũng không tự hài lòng với kết quả của mình); có người đã thử sức với Hesiod, nhưng chẳng mấy thành công; người khác đã thử với Theocritus, nhưng kết quả còn thảm hại hơn nhiều: và cuối cùng Francesco Filelfo đã dịch cảnh đầu tiên của vở *Hecuba* trong một bài điếu văn. (Tôi chỉ biết điều này sau khi đã bắt đầu bản dịch của mình), nhưng ông ta dịch theo cách mà, dù ông ta là một bậc vĩ nhân, tác phẩm của ông lại cho tôi đủ can đảm để tiếp tục, bất chấp tính cầu toàn của tôi trong những khía cạnh khác.

Khi đó, đối với tôi, sức quyến rũ từ sự hùng biện ngọt ngào hơn cả mật của thi nhân này, điều mà ngay cả kẻ thù của ông cũng phải thừa nhận, đã chứng tỏ là mạnh mẽ hơn cả sự chùn bước trước những tấm gương lớn và muôn vàn khó khăn của công việc. Vì thế, tôi đã bạo gan tấn công vào một nhiệm vụ chưa từng có người thực hiện trước đây, với hy vọng rằng, dù tôi có thất bại, những độc giả trung thực cũng sẽ coi nỗ lực khiêm nhường này của tôi không hoàn toàn đáng chê trách, và những người khó tính hơn ít nhất cũng sẽ khoan dung cho một dịch giả thiếu kinh nghiệm với một tác phẩm khó đến thế này. Đặc biệt là vì tôi đã cố tình tự chuốc thêm gánh nặng vào những khó khăn khác bằng sự tận tâm của một dịch giả, khi cố gắng tái hiện hình dáng và gần như là đường nét của câu thơ Hy Lạp, nỗ lực dịch từng dòng một và gần như từng chữ một, và ở khắp mọi nơi, tôi đều tìm cách chuyển tải trung thực nhất có thể sức mạnh và giá trị của câu văn đến đôi tai người Latin. Có thể là vì tôi không hoàn toàn tán thành sự tự do trong dịch thuật mà Cicero cho phép người khác và chính ông cũng thực hành (tôi gần như muốn nói là ở mức độ quá mức), hoặc vì là một dịch giả thiếu kinh nghiệm, tôi thà chọn cách sai lầm do quá thận trọng còn hơn là quá phóng túng—do dự trên bờ cát thay vì để con tàu đắm chìm và bơi giữa những ngọn sóng dữ; và tôi thà chịu rủi ro để các học giả phàn nàn về sự thiếu rạng rỡ và vẻ đẹp thi ca trong tác phẩm của mình còn hơn là bị chỉ trích vì thiếu trung thành với nguyên tác. Cuối cùng, tôi không muốn tự phong mình là người diễn giải, để từ đó có được lối thoát mà nhiều người vẫn dùng để che đậy sự thiếu hiểu biết của mình, tự bao bọc bản thân như con mực trong làn mực đen do chính nó tạo ra để tránh bị phát hiện. Giờ đây, nếu độc giả không tìm thấy sự hùng tráng của bi kịch Latin, 'những lời sáo rỗng và những từ ngữ dài lê thê' như cách Horace gọi, thì họ không được trách tôi nếu khi thực hiện chức năng của dịch giả, tôi đã ưu tiên tái hiện sự đơn giản, cô đọng và thanh nhã của nguyên tác, chứ không phải sự sáo rỗng mà tác giả gốc hoàn toàn xa lạ, và cũng là thứ tôi không hề ngưỡng mộ chút nào.

Hơn nữa, tôi càng được khích lệ để tin tưởng chắc chắn rằng những nỗ lực này của mình sẽ được bảo vệ một cách tuyệt vời nhất trước những lời gièm pha của kẻ bất chính, và việc xuất bản chúng sẽ được đón nhận nồng nhiệt bởi những người trung thực và công bằng, nếu Ngài, người Cha đáng kính, dành cho chúng sự chấp thuận của mình. Đối với tôi, thật không khó để chọn Ngài từ hàng ngũ các bậc hiền nhân lẫy lừng và lỗi lạc để trở thành người nhận thành quả sau bao đêm thức trắng này. Ngài là người duy nhất tôi thấy—bên cạnh sự rực rỡ của vận mệnh Ngài—được phú cho, tô điểm và tràn ngập sự uyên bác, hùng biện, sáng suốt, lòng đạo hạnh, đức khiêm nhường, tính chính trực, và cuối cùng là sự hào phóng phi thường đối với những ai vun trồng văn chương. Không ai xứng đáng với danh hiệu Nguyên thủ hơn Ngài, người giữ vị trí đứng đầu không chỉ vì phẩm tước chính thức, mà còn hơn thế nữa vì tất cả những đức hạnh của Ngài, đồng thời là vật trang hoàng chính yếu của Triều đình và là người đứng đầu duy nhất của hệ thống phẩm trật giáo hội. Nếu tôi có may mắn giành được sự tán dương của một người được ca tụng cao quý như vậy cho tác phẩm này của mình, tôi chắc chắn sẽ không hối tiếc về những nỗ lực đã bỏ ra cho đến nay, và sẽ sẵn lòng thúc đẩy các nghiên cứu thần học với lòng nhiệt thành hơn nữa trong tương lai.

Chúc Ngài mạnh khỏe, và hãy ghi danh Erasmus vào số những người tận tụy hết lòng với Cha.

Hình XXVII. HUY CHƯƠNG CHÂN DUNG ERASMUS Ở TUỔI 53

Mặt sau là biểu tượng và phương châm của ông

Hình XXVIII. ERASMUS KHOẢNG 57 TUỔI

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.