Erasmus Và Thời Đại Cải Cách

Lượt đọc: 661 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 16
Những Năm Đầu Của Phong Trào Cải Cách

❊ ❊ ❊

Khởi đầu mối quan hệ giữa Erasmus và Luther — Tổng giám mục Albert xứ Mayence, 1517 — Tiến trình của phong trào Cải cách — Luther tìm cách xích lại gần Erasmus, tháng 3 năm 1519 — Erasmus giữ khoảng cách; ảo tưởng rằng mình vẫn có thể đóng vai trò hòa giải — Thái độ của ông trở nên mơ hồ — Ông ngày càng quả quyết phủ nhận mọi mối quan hệ với Luther và quyết tâm giữ vai trò một khán giả — Ông bị cả hai phe thúc giục chọn phe — Aleander tại Hà Lan — Hội nghị Worms, 1521 — Erasmus rời Louvain để bảo vệ sự tự do của mình, tháng 10 năm 1521

Vào khoảng cuối năm 1516, Erasmus nhận được một bức thư từ George Spalatinus, thủ thư kiêm thư ký của Frederick, Tuyển hầu tước xứ Saxony, được viết bằng giọng điệu cung kính và tôn trọng mà người ta thường dùng khi tiếp cận vị đại sư. "Tất cả chúng tôi ở đây kính trọng ngài vô cùng; tuyển hầu tước có tất cả sách của ngài trong thư viện và dự định mua mọi tác phẩm ngài xuất bản trong tương lai." Nhưng mục đích bức thư của Spalatinus là để thực hiện ủy thác của một người bạn. Một tu sĩ dòng Augustinô, người rất ngưỡng mộ Erasmus, đã nhờ ông chuyển sự chú ý của Erasmus đến việc trong phần giải thích Thánh Phao-lô, đặc biệt là trong thư gửi tín hữu Rô-ma, Erasmus đã không hiểu đúng khái niệm về sự công chính (justitia), và đã quá ít chú ý đến tội tổ tông: ngài có thể thu được lợi ích từ việc đọc thánh Augustinô.

Vị Tu sĩ dòng Augustinô vô danh ấy chính là Luther, khi đó vẫn chưa được biết đến ngoài vòng vi của Đại học Wittenberg, nơi ông làm giáo sư, và lời chỉ trích đó nhắm vào điểm cốt lõi trong niềm tin mà ông phải nhọc nhằn lắm mới có được: sự công chính nhờ đức tin.

Erasmus ít chú ý đến bức thư này. Ông nhận được quá nhiều thư kiểu đó, chứa đựng nhiều lời ca tụng hơn và chẳng có lời chỉ trích nào. Nếu ông có trả lời, thì hồi âm cũng không đến tay Spalatinus, và sau đó Erasmus hoàn toàn quên mất bức thư ấy.

Chín tháng sau, vào tháng 9 năm 1517, khi Erasmus vừa đến Louvain được một thời gian ngắn, ông nhận được một lời mời vinh dự, do vị giáo chủ đứng đầu Đế quốc, Tổng giám mục trẻ tuổi xứ Mayence là Albert xứ Brandenburg, viết. Vị tổng giám mục rất lấy làm vinh hạnh được gặp ông nhân một dịp nào đó: ngài vô cùng ngưỡng mộ công trình của Erasmus (dù ngài ít hiểu đến mức nhầm lẫn việc Erasmus hiệu đính Cựu Ưức thay vì Tân Ước) và hy vọng rằng một ngày nào đó ngài sẽ viết một số tiểu sử các thánh bằng văn phong tao nhã.

Vị hoàng thân trẻ tuổi nhà Hohenzollern, người ủng hộ ánh sáng mới của ngành nghiên cứu cổ điển — mà sự chú ý có lẽ đã hướng về Erasmus nhờ Hutten và Capito, những người đang lưu lại triều đình của ông — gần đây đã dấn thân vào một trong những giao dịch chính trị và tài chính táo bạo nhất thời đại. Việc ông lên ngôi Tổng giám mục xứ Mayence ở tuổi hai mươi tư đòi hỏi một sự chuẩn chuẩn từ Giáo hoàng, vì ông cũng muốn giữ chức Tổng giám mục xứ Magdeburg và Giám mục xứ Halberstadt. Việc kiêm nhiệm nhiều chức vụ Giáo hội này phải được phục vụ cho chính sách của nhà Brandenburg nhằm đối lập với phe kình địch là nhà Saxony. Giáo hoàng đã chấp thuận việc chuẩn chuẩn để đổi lấy một số tiền lớn, nhưng để tạo điều kiện cho việc thanh toán, ngài đã ban cho tổng giám mục quyền ân xá rộng rãi cho toàn bộ các tổng giáo phận Mayence, Magdeburg và các lãnh thổ Brandenburg. Albert, người được ngầm nhường lại một nửa số tiền thu được, đã vay tiền của nhà Fugger, và nhà băng này tự đứng ra đảm nhận việc buôn bán ân xá.

Khi vào tháng 12 năm 1517, Erasmus trả lời tổng giám mục, các luận đề chống lại việc buôn bán ân xá của Luther — vốn bị khiêu khích bởi các chỉ thị của Tổng giám mục xứ Mayence về việc phát hành chúng — đã được niêm yết (ngày 31 tháng 10 năm 1517), và được truyền đi khắp nước Đức, làm rúng động toàn thể Giáo hội. Chúng nhắm vào những tệ nạn tương tự mà Erasmus từng chiến đấu: quan niệm máy móc, vụn vặt và pháp lý về tôn giáo. Nhưng hiệu quả thực tế của chúng khác biết nhường nào, khi so sánh với nỗ lực hòa bình nhằm thanh lọc Giáo hội bằng những phương pháp ôn hòa của Erasmus!

"Tiểu sử các thánh?" Erasmus hỏi khi đáp thư tổng giám mục. "Tôi đã cố gắng theo cách mọn của mình để thêm chút ánh sáng cho chính bậc thủ lãnh của các thánh. Còn lại, nỗ lực của ngài, bên cạnh vô số vấn đề cai trị khó khăn và khi tuổi đời hãy còn rất trẻ, nhằm tẩy rửa tiểu sử các thánh khỏi những câu chuyện bà già và văn phong ghê tởm, là điều vô cùng đáng khen ngợi. Vì không nên dung thứ bất cứ điều gì trong Giáo hội mà không hoàn toàn tinh tuyết hoặc tao nhã." Và ông kết luận bằng một lời ca tụng hoa mỹ dành cho vị giáo chủ xuất sắc.

Trong phần lớn năm 1518, Erasmus quá bận rộn với công việc riêng của mình — chuyến đi Basel và những lao động miệt mài đến đỏ lửa ở đó, rồi sau đó là trận ốm nặng — nên không thể bận tâm nhiều đến chuyện của Luther. Vào tháng 3, ông gửi các luận đề của Luther cho More mà không có lời bình luận nào, và nhân tiện, phàn nàn với Colet về sự trơ trẽn mà Rô-ma dùng để truyền bá phép ân xá. Luther, lúc này đã bị tuyên là kẻ dị giáo và bị triệu tập ra mắt tại Augsburg, đứng trước đặc sứ Cajetanus và từ chối rút lại lời nói. Sự nhiệt thành sục sôi bao quanh ông. Ngay vào thời điểm đó, Erasmus viết thư cho một trong những người ủng hộ Luther là John Lang, bằng những lời lẽ rất thiện cảm về công trình của ông. Các luận đề đã làm hài lòng tất cả mọi người. "Tôi thấy rằng chế độ quân chủ của Giáo hoàng ở Rô-ma, như hiện nay, là một thứ dịch bệnh đối với thế giới Thiên Chúa giáo, nhưng tôi không biết liệu có nên chạm vào khối u đó một cách công khai hay không. Đó là việc của các vương hầu, nhưng tôi sợ rằng họ sẽ hành động cấu kết với Giáo hoàng để giành lấy một phần chiến lợi phẩm. Tôi không hiểu cái gì đã xui khiến Eck cầm vũ khí chống lại Luther." Bức thư đó không được đưa vào bất kỳ tập sách nào.

Năm 1519 mang đến cuộc tranh giành xung quanh việc bầu cử hoàng đế, sau khi vị hoàng đế già Maximilian qua đời vào tháng 1 tháng 1, cùng với nỗ lực giành lại địa thế bằng sự ôn hòa của triều đình giáo hoàng. Nước Đức đang mong đợi cuộc tranh luận đã được trù liệu từ lâu giữa Johannes Eck và Andreas Karlstadt — thứ mà thực chất sẽ liên quan đến Luther. Làm sao Erasmus, bản thân năm đó vướng vào quá nhiều cuộc tranh luận bút chiến, có thể tiên đoán được rằng cuộc tranh luận Leipzig — vốn sẽ dẫn Luther đến hệ quả chối bỏ quyền tối cao của Giáo hội — sẽ mãi mãi giữ tầm quan trọng trong lịch sử thế giới, trong khi cuộc cãi vã của ông với Lee lại rơi vào quên lãng?

Ngày 28 tháng 3 năm 1519, Luther lần đầu tiên trực tiếp ngỏ lời với Erasmus. "Tôi nói chuyện với ngài rất thường xuyên, và ngài cũng vậy, hỡi Erasmus, niềm tự hào và hy vọng của chúng ta; và chúng ta vẫn chưa biết mặt nhau." Ông rất đỗi vui mừng khi thấy Erasmus làm trái ý nhiều người, vì ông coi đó là dấu hiệu cho thấy Thiên Chúa đã ban phước cho ông. Giờ đây, khi tên tuổi của chính ông, Luther, bắt đầu được biết đến nhiều hơn, việc tiếp tục giữ im lặng giữa hai người có thể bị hiểu lầm. "Vì vậy, Erasmus của tôi, người khả ái, nếu ngài thấy phù hợp, xin hãy thừa nhận cả người em út trong Chúa này, kẻ thực sự ngưỡng mộ ngài và có thiện cảm với ngài, và xét cho cùng, chẳng xứng đáng hơn gì — vì sự dốt nát của mình — ngoài việc nằm im lìm, vô danh, bị chôn vùi trong một xó góc."

Có một mục đích rất rõ ràng trong bức thư mang vẻ khôn ngoan mộc mạc và nửa phần mỉa mai này. Luther muốn, nếu có thể, khiến Erasmus bộc lộ rõ quan điểm, muốn lôi kéo ông — một uy quyền hùng mạnh, hòn đá thử vàng của khoa học và văn hóa — về phía chính nghĩa mà ông đang bào chữa. Trong thâm tâm, Luther từ lâu đã nhận thức được cái vực sâu thẳm ngăn cách ông với Erasmus. Ngay từ tháng 3 năm 1517, sáu tháng trước khi xuất hiện trước công chúng, ông đã viết về Erasmus cho John Lang rằng: "những vấn đề nhân thế nặng ký đối với ông ta hơn là những vấn đề thần linh" — một nhận định mà rất nhiều người từng đưa ra về Erasmus: hiển nhiên, nhưng lại bất công.

Nỗ lực xích lại gần nhau từ phía Luther chính là lý do để Erasmus lập tức lùi bước. Từ đây bắt đầu chính sách vô cùng mờ ám của Erasmus nhằm duy trì hòa bình bằng uy quyền của mình với tư cách là ánh sáng của thế giới, đồng thời đi theo con đường trung dung mà không cam kết dấn thân. Trong thái độ ấy, mặt vĩ đại và mặt vụn vặt trong nhân cách ông đan xen vào nhau không sao gỡ nổi. Sai lầm khiến phần lớn các nhà sử học nhìn nhận thái độ của Erasmus đối với phong trào Cải cách hoặc là dưới ánh sáng quá mức bất lợi, hoặc — như nhà sử học người Đức Kalkoff chẳng hạn — quá ư anh hùng và có tầm nhìn xa, chính là việc họ đã sai lầm coi ông là một thực thể đồng nhất về mặt tâm lý. Chính xác là ông không hề như vậy. Tính hai mặt của ông bắt nguồn từ tận sâu thẳm con người ông. Nhiều phát ngôn của ông trong suốt cuộc đấu tranh xuất phát trực tiếp từ nỗi sợ hãi và sự thiếu khí tiết, cũng như từ sự ác cảm lâu đời đối với việc đứng về một cá nhân hay một chính nghĩa nào đó; nhưng đằng sau đó luôn là niềm xác tín sâu sắc và nhiệt thành rằng không một bên nào trong các quan điểm xung đột có thể diễn tả trọn vẹn chân lý, rằng lòng thù hận và sự mù quáng của con người làm mê muội tâm trí họ. Và đi kèm với niềm xác tín đó là ảo tưởng cao đẹp rằng vẫn có thể duy trì hòa bình bằng sự ôn hòa, sự thấu suốt và lòng nhân ái.

Vào tháng 4 năm 1519, Erasmus đã viết thư gửi Tuyển hầu tước Frederick xứ Saxony, người bảo trợ của Luther. Ông bắt đầu bằng việc nhắc lại sự kiện ông đề tặng tác phẩm của Suetonius hai năm trước đó; nhưng mục đích thực sự của ông là nói đôi điều về Luther. Các trước tác của Luther, ông nói, đã tạo cho đám người tối tăm ở Louvain đầy rẫy lý do để chửi rủa bonae literae (văn chương thanh nhã), để hạ thấp mọi học giả. Bản thân ông không biết Luther và cho đến nay mới chỉ lướt qua các trước tác của ông ấy một cách qua loa, nhưng ai nấy đều ca ngợi đời sống của ông ấy. Thật xa lạ làm sao với sự dịu dàng mang tính thần học khi kết án một người ngay lập tức, lại trước mặt đám đông thiếu suy nghĩ! Chẳng phải ông ấy đã đề xuất một cuộc tranh luận và phó mặc bản thân cho phán quyết của mọi người đó sao? Cho đến nay chưa có ai khiển trách, dạy dỗ hay thuyết phục được ông ấy. Không phải mọi lỗi lầm đều tức khắc là dị giáo.

Điều tuyệt vời nhất của đạo Thiên Chúa là một cuộc sống xứng đáng với Chúa Kitô. Nơi nào chúng ta tìm thấy điều đó, chúng ta không nên hấp tấp nghi ngờ người ta là dị giáo. Tại sao chúng ta lại thiếu bác ái mà cứ cay nghiệt đuổi cùng diệt tận những lầm lỡ của người khác, trong khi không ai trong chúng ta là không mắc sai lầm? Tại sao chúng ta lại muốn chinh phục hơn là chữa lành, muốn đàn áp hơn là dạy dỗ?

Nhưng ông kết luận bằng một lời lẽ chắc chắn sẽ làm hài lòng những người bạn của Luther, những kẻ đang hết lòng hy vọng nhận được sự ủng hộ của ông. "Xin công tước hãy ngăn chặn việc một người vô tội bị đem giao nộp dưới chiếc áo choàng đạo đức giả để phục vụ cho sự bất đạo của một nhóm người. Đây cũng là điều mong ước của Giáo hoàng Leo, người chẳng có mong muốn nào thiết tha hơn là sự vô tội được an toàn."

Cùng lúc đó, Erasmus đã làm hết sức mình để ngăn cản Froben xuất bản các trước tác của Luther, "để chúng không làm bùng lên thêm nữa lòng thù hận đối với bonae literae". Và ông cứ lặp đi lặp lại: Tôi không biết Luther, tôi chưa đọc các trước tác của ông ấy. Ông đưa ra tuyên bố này với chính Luther, trong lời đáp lại bức thư ngày 28 tháng 3 của người kia. Bức thư này của Erasmus, đề ngày 30 tháng 5 năm 1519, nên được xem như một bài xã luận trên báo[17], nhằm làm cho công chúng quen thuộc với thái độ của ông đối với vấn đề Luther. Luther không hề biết đến những bi kịch mà các trước tác của ông đã gây ra tại Louvain. Người ta ở đây nghĩ rằng Erasmus đã giúp ông ấy soạn thảo chúng và gọi ông là người cầm cờ của phe phái! Điều đó đối với họ dường như là một cái cớ thích hợp để đàn áp bonae literae. "Tôi đã tuyên bố rằng ngài hoàn toàn xa lạ với tôi, rằng tôi chưa đọc sách của ngài và do đó không chuẩn thuận cũng chẳng phản đối bất cứ điều gì." "Tôi giữ mình lại, chừng nào còn có thể, để làm ích cho công cuộc phục hưng học thuật. Sự ôn hòa thận trọng có vẻ sẽ mang lại tiến triển tốt hơn là tính bồng bột. Chính nhờ điều này mà Chúa Kitô đã thuần hóa thế giới."

Cùng ngày hôm đó, ông viết cho John Lang, một người bạn và cũng là môn đồ của Luther, một bức thư ngắn không nhằm mục đích xuất bản: "Tôi hy vọng rằng những nỗ lực của ngài và phe nhóm ngài sẽ thành công. Ở đây bọn người theo phái Giáo hoàng cuồng nộ dữ dội... Tất cả những bộ óc ưu tú đều vui mừng trước sự táo bạo của Luther: tôi không nghi ngờ gì rằng ông ấy sẽ cẩn trọng để mọi thứ không kết thúc bằng một cuộc cãi vã giữa các phe phái!... Chúng ta sẽ không bao giờ chiến thắng được những kẻ mang danh Kitô hữu giả hiệu trừ phi trước tiên chúng ta bãi bỏ được sự chuyên chế của ngai tòa Rô-ma cùng các tay sai của nó là dòng Đa-minh, dòng Phan-xicô và dòng Cát-minh. Nhưng không ai có thể mưu sự điều đó mà không gây ra một cuộc náo động nghiêm trọng."

Khi vực sâu ngày càng rộng ra, những lời khẳng định của Erasmus rằng ông chẳng dính líu gì đến Luther càng trở nên thường xuyên hơn. Các mối quan hệ tại Louvain ngày càng trở nên khó chịu và tình cảm chung dành cho ông ngày càng lạnh nhạt. Vào tháng 8 năm 1519, ông quay sang chính Giáo hoàng để cầu cứu sự bảo vệ chống lại những kẻ chống đối mình. Ông vẫn chưa nhận ra khoảng cách biệt lớn đến nhường nào. Ông vẫn coi tất cả chỉ là những cuộc cãi vã giữa các học giả. Vua Henry của nước Anh và Vua Francis của nước Pháp ngay tại đất nước của họ đã buộc những kẻ cãi vã và vu khống phải im lặng; giá mà Giáo hoàng cũng làm được như vậy!

Vào tháng 10, ông một lần nữa giảng hòa được với khoa thần học Louvain. Đúng vào lúc này thì Colet qua đời tại Luân Đôn, một con người có lẽ đã hiểu rõ quan điểm của Erasmus hơn bất kỳ ai khác. Những tâm hồn đồng điệu tại Đức vẫn ngước nhìn Erasmus như một vĩ nhân luôn cảnh giác để can thiệp đúng lúc và là người đã biến sự ôn hòa thành khẩu hiệu, cho đến thời điểm thích hợp để đưa ra hiệu lệnh cho bạn bè mình.

Nhưng giữa tiếng ồn ào ngày càng lớn của trận chiến, giọng nói của ông đã không còn vang dội mạnh mẽ như trước nữa. Một bức thư gửi Hồng y Albert xứ Mayence, ngày 19 tháng 10 năm 1519, có nội dung đại khái giống với bức thư gửi Tuyển hầu tước Frederick xứ Saxony viết vào mùa xuân trước đó, đã lập tức được bạn bè của Luther truyền tay nhau đọc; và bởi những người chủ trương duy trì bảo thủ, bất chấp lời tuyên bố quen thuộc "Tôi không biết Luther", nó đã bị lợi dụng để chống lại Erasmus.

Ngày càng trở nên rõ ràng rằng lập trường đứng giữa và hòa giải mà Erasmus muốn nắm giữ sẽ sớm trở nên hoàn toàn không thể duy trì nổi. Vị thẩm phán tòa án dị giáo Jacob Hoogstraten đã từ Cologne, nơi ông ta là thành viên của trường đại học, đến Louvain để chống lại Luther ở đó, giống như ông ta từng chống lại Reuchlin. Ngày 7 tháng 11 năm 1519, phân khoa Louvain, noi gương phân khoa Cologne, đã tiến hành bước đi quyết định: chính thức lên án một số quan điểm của Luther. Từ nay về sau, không nơi nào có thể kém thích hợp đối với Erasmus hơn Louvain, thành trì của các hoạt động chống lại những nhà cải cách. Thật ngạc nhiên khi ông vẫn ở lại đó thêm hai năm nữa.

Kỳ vọng rằng ông sẽ có thể cất lên lời nói hòa giải đang phai nhạt dần. Vả lại, ông đã không đánh giá đúng các tỷ trọng thực tế. Trong những tháng đầu năm 1520, sự chú ý của ông hầu như bị chiếm trọn bởi những cuộc bút chiến của chính ông với Lee, một sự cố tầm thường trong cuộc đại cách mạng. Mong muốn giữ khoảng cách ngày càng lấn át ông. Vào tháng 6, ông viết cho Melanchthon: "Tôi thấy mọi thứ bắt đầu mang vẻ bề ngoài của sự nổi loạn. Có lẽ những vụ bê bối là điều tất yếu phải xảy ra, nhưng tôi thà không phải là kẻ chủ mưu." Ông nghĩ rằng nhờ ảnh hưởng của mình đối với Wolsey, ông đã ngăn chặn được việc đốt các trước tác của Luther ở Anh — lệnh vốn đã được ban hành. Nhưng ông đã nhầm. Việc đốt sách đã diễn ra ở Luân Đôn từ ngày 12 tháng 5.

Bằng chứng rõ ràng nhất cho thấy Erasmus thực tế đã từ bỏ hy vọng đóng vai trò hòa giải có thể được tìm thấy ở những diễn biến tiếp theo. Vào mùa hè năm 1520, cuộc gặp gỡ nổi tiếng giữa ba vị quân vương là Henry VIII, Francis I và Charles V đã diễn ra tại Calais. Erasmus lẽ ra phải đến đó trong đoàn tùy tùng của vị hoàng thân của mình. Một đại hội các vương hầu như vậy — nơi trong bầu không khí họp kín hòa bình, lợi ích của Pháp, Anh, Tây Ban Nha, Đế quốc Đức và một phần đáng kể nước Ý cùng được đại diện — sẽ tác động đến trí tưởng tượng của Erasmus biết bao, nếu lý tưởng của ông không bị lung lay! Nhưng không có dấu hiệu nào cho thấy điều đó. Erasmus có mặt ở Calais vào tháng 7 năm 1520, có vài cuộc trò chuyện với Henry VIII ở đó, và chào hỏi More, nhưng dường như ông không gán cho chuyến đi này bất kỳ ý nghĩa nào khác ngoài cơ hội để chào tạm biệt những người bạn Anh của mình lần cuối.

Thật bất tiện cho Erasmus khi đúng vào lúc này, khi chính nghĩa đức tin mang những hình thái khắc nghiệt hơn rất nhiều, các nhiệm vụ cố vấn cho vị hoàng đế trẻ tuổi Charles — lúc này vừa từ Tây Ban Nha trở về để chịu lễ đăng quang — lại kìm hãm tự do của ông nhiều hơn trước. Vào mùa hè năm 1520, dựa trên các tài liệu buộc tội do phân khoa Louvain cung cấp, sắc lệnh của Giáo hoàng tuyên bố Luther là kẻ dị giáo và, trừ khi ông nhanh chóng rút lại lời nói, sẽ bị vạ tuyệt thông, đã xuất hiện. "Tôi lo sợ điều tồi tệ nhất cho bất hạnh của Luther," Erasmus viết ngày 9 tháng 9 năm 1520, "âm mưu hoành hành khắp nơi như thế đấy, các vương hầu nổi giận với ông ta đủ mọi phía như thế đấy, và nhất là Giáo hoàng Leo. Giá như Luther nghe theo lời khuyên của tôi và kiềm chế những hành động thù địch và nổi loạn đó!... Họ sẽ không nghỉ ngơi cho đến khi hoàn toàn lật đổ việc nghiên cứu ngôn ngữ và nền học vấn chân chính... Chính từ sự thù hận đối với những điều này và sự ngu muội của bọn tu sĩ mà bi kịch này mới khởi phát... Tôi không nhúng tay vào việc đó. Còn lại, một chức giám mục đang chờ tôi nếu tôi chịu viết bài chống lại Luther."

Quả thực, do danh tiếng lừng lẫy của mình, hoàn cảnh xô đẩy đã biến Erasmus ngày càng trở thành một quân bài có giá trị trong chính sách lớn của hoàng đế và giáo hoàng. Người ta muốn lợi dụng tên tuổi của ông và bắt ông phải chọn phe. Và đó là điều ông kiên quyết không làm dù bất cứ giá nào. Ông viết thư né tránh gửi Giáo hoàng về mối quan hệ của mình với Luther mà không hoàn toàn chối bỏ ông ta. Ông nhiệt tình biết bao trong việc tự biện hộ để thoát khỏi nghi ngờ đứng về phe Luther — điều mà những gã tu sĩ ồn ào thêu dệt trong các bài giảng của họ, khi chúng gom nhục mạ cả hai vào một giuộc trong sự miệt thị giễu cợt của chúng.

Nhưng từ phía bên kia, ông cũng bị thúc giục phải chọn phe và lên tiếng rõ ràng. Vào khoảng cuối tháng 10 năm 1520, lễ đăng quang của hoàng đế diễn ra tại Aix-la-Chapelle. Erasmus có lẽ đã có mặt; dù sao đi nữa ông cũng tháp tùng Hoàng đế đến Cologne. Ở đó, vào ngày 5 tháng 11, ông đã có cuộc phỏng vấn về Luther với Tuyển hầu tước Frederick xứ Saxony. Ông bị thuyết phục viết ra kết quả của cuộc thảo luận đó dưới hình thức hai mươi hai điều khoản (Axiomata) liên quan đến chính nghĩa của Luther. Trái với ý định của ông, chúng đã được in ra ngay lập tức.

Sự do dự của Erasmus trong những ngày tháng đó giữa việc cự tuyệt hay chuẩn thuận Luther không phải là điều làm tổn hại đến danh dự của ông. Đó chính là khiếm khuyết bi thảm xuyên suốt toàn bộ nhân cách ông: việc ông từ chối hoặc không có khả năng đi đến cùng những kết luận tối hậu. Giá như ông là một kẻ mang bản chất tính toán và ích kỷ, sợ mất mạng sống, thì từ lâu ông đã hoàn toàn từ bỏ chính nghĩa của Luther rồi. Bất hạnh làm tổn hại đến danh tiếng của ông chính là việc ông liên tục phơi bày những điểm yếu của mình, trong khi những gì vĩ đại nơi ông lại nằm ở tầng sâu.

Tại Cologne, Erasmus cũng gặp lại con người mà với tư cách là một nhà nhân văn trẻ tuổi đầy triển vọng, kém ông mười bốn tuổi, ông từng chia sẻ căn phòng trong vài tháng tại nhà của bố vợ Aldus ở Venice: Hieronymus Aleander, lúc này được cử đến chỗ Hoàng đế với tư cách là sứ thần tòa thánh, nhằm thuyết phục ngài điều chỉnh chính sách đế quốc cho phù hợp với chính sách của Giáo hoàng trong vấn đề tôn giáo lớn, và thi hành án phạt vạ tuyệt thông của Giáo hoàng bằng lệnh cấm vận của đế quốc.

Chắc hẳn Erasmus cảm thấy có chút cay đắng khi người bạn của mình đã vượt xa ông về quyền lực và địa vị, và giờ đây được kêu gọi mang lại giải pháp bằng phương thức ngoại giao — điều mà bản thân ông vốn thích đạt được thông qua sự hòa hợp lý tưởng, thiện chí và lòng khoan dung. Ông chưa từng tin tưởng Aleander, và càng lúc càng phải đề phòng ông ta hơn bao giờ hết. Với tư cách là một nhà nhân văn, bất chấp những năng khiếu rực rỡ, Aleander hoàn toàn kém xa Erasmus, và chưa từng, như ông, vươn lên từ văn chương để đến với các nghiên cứu thần học nghiêm túc; ông ta đơn thuần chỉ phất lên trong sự phục vụ các đại thần Giáo hội (những người mà Erasmus đã từ bỏ từ lâu). Con người này giờ đây được trao phó quyền năng hòa giải cao nhất.

Mức độ phẫn nộ mà những kẻ đối lập dữ dội nhất của Erasmus tại Louvain rơi vào lúc này có thể thấy qua lời kể đầy dí dỏm và mang chút ác ý mà ông dành cho Thomas More về cuộc gặp gỡ của ông với Egmondanus trước mặt Hiệu trưởng trường đại học — người muốn giảng hòa cho họ. Tuy nhiên, mọi việc không hề đen tối như Ulrich von Hutten nghĩ khi ông viết cho Erasmus: "Ngài có nghĩ rằng mình vẫn an toàn bây giờ, khi sách của Luther đã bị thiêu hủy không? Hãy trốn đi, và cứu lấy bản thân vì chúng tôi!"

Những lời khẳng định của Erasmus rằng ông không liên quan gì đến Luther ngày càng trở nên quả quyết hơn. Từ lâu ông đã yêu cầu Luther đừng nhắc đến tên mình, và Luther đã hứa: "Thế thì rất rõ ràng, tôi sẽ không nhắc lại về ngài nữa, và những người bạn tốt khác cũng vậy, vì điều đó làm phiền lòng ngài". Càng lớn tiếng hơn nữa, những lời than phiền của Erasmus về việc bọn tu sĩ gào thét chống lại ông, và những yêu cầu của ông đòi tước bỏ quyền giảng đạo của các dòng tu khất thực.

Vào tháng 4 năm 1521, khoảnh khắc trong lịch sử thế giới mà thế giới Thiên Chúa giáo hằng mong đợi đã đến: Luther tại Hội nghị Worms, kiên định với các quan điểm của mình, đối mặt với quyền lực tối cao trong Đế quốc. Niềm hân hoan ở nước Đức lớn đến mức có lúc người ta tưởng như quyền lực của hoàng đế đang gặp nguy hiểm nhiều hơn là Luther và những người theo ông. "Nếu tôi có mặt," Erasmus viết, "tôi đã cố gắng sao cho bi kịch này được xoa dịu bởi những lập luận ôn hòa để nó không thể bùng phát trở lại gây tổn hại lớn hơn nữa cho thế giới."

Phán quyết của đế quốc đã được tuyên bố: trong toàn bộ Đế quốc (như ở vùng Hạ Lục địa Burgundia trước đó) sách của Luther phải bị thiêu hủy, những người theo ông bị bắt giữ và tịch thu tài sản, còn Luther phải bị giao nộp cho chính quyền. Erasmus hy vọng rằng giờ đây sự yên bình sẽ theo sau. "Bi kịch Luther với chúng ta ở đây đã chấm dứt; giá như nó chưa từng xuất hiện trên sân khấu." Vào những ngày này, Albrecht Dürer, khi nghe tin giả về cái chết của Luther, đã viết vào nhật ký hành trình của mình lời cảm thán đầy xúc động: "Hỡi Erasmus xứ Rotterdam, ngài sẽ ở đâu? Hãy lắng nghe, hỡi hiệp sĩ của Chúa Kitô, hãy cưỡi ngựa sát cánh cùng Chúa Kitô, bảo vệ chân lý, giành lấy triều thiên tử đạo. Vì ngài chẳng qua chỉ là một ông già yếu ớt. Tôi từng nghe ngài nói rằng ngài cho phép mình thêm hai năm nữa, khoảng thời gian ngài vẫn còn đủ sức làm chút công việc; hãy tiêu xài chúng cho thật xứng đáng, vì Phúc âm và đức tin Thiên Chúa giáo chân chính... Hỡi Erasmus, hãy đứng về phía này, để Thiên Chúa có thể tự hào về ngài."

Điều đó bày tỏ sự tin tưởng vào quyền năng của Erasmus, nhưng sâu thẳm bên trong lại là sự kỳ vọng rằng ông sẽ không làm tất cả những điều này. Dürer đã hiểu đúng về Erasmus.

Cuộc đấu tranh hoàn toàn không hề suy giảm, nhất là tại Louvain. Latomus, nhà thần học đáng kính và tài năng nhất của Louvain, giờ đây đã trở thành một trong những đối thủ nghiêm trọng nhất của Luther và qua đó, cũng gián tiếp đụng chạm đến Erasmus. Bên cạnh Nicholas of Egmond, tu sĩ dòng Cát-minh, một đồng hương khác của Erasmus đã gia nhập hàng ngũ những kẻ chống đối dữ dội, đó là Vincent Dirks xứ Haarlem, một tu sĩ dòng Đa-minh. Erasmus ngỏ lời với phân khoa, để tự vệ trước những cuộc tấn công mới, và để giải thích lý do tại sao ông chưa bao giờ viết bài chống lại Luther. Ông sẽ đọc sách của ông ta, ông sẽ sớm giải quyết việc gì đó để dập tắt sự náo động. Ông đã thành công trong việc thuyết phục Aleander — người đến Louvain vào tháng 6 — cấm việc giảng đạo chống lại ông. Giáo hoàng vẫn hy vọng rằng Aleander sẽ thành công trong việc đưa Erasmus — người mà ngài lại đang duy trì quan hệ thân thiện — trở lại con đường đúng đắn.

Nhưng Erasmus bắt đầu cân nhắc lối thoát duy nhất còn lại cho mình: rời bỏ Louvain và vùng Hạ Lục địa để lấy lại nền độc lập đang bị đe dọa của mình. Cơ hội ra đi từ lâu đã xuất hiện: ấn bản thứ ba của cuốn Tân Ước thúc giục ông trở lại Basel một lần nữa. Đó sẽ không phải là một sự ra đi vĩnh viễn, và ông dự định sẽ quay lại Louvain. Vào ngày 28 tháng 10 (ngày sinh nhật mình), ông rời thị trấn nơi ông đã trải qua bốn năm khó khăn. Căn phòng của ông tại Đại học Lily vẫn được giữ cho ông và ông để lại sách vở ở đó. Ngày 15 tháng 11, ông đến Basel.

Chẳng mấy chốc tin đồn lan ra rằng vì sợ Aleander nên ông đã tự cứu mình bằng cách trốn chạy. Nhưng ý tưởng — lại được khơi lại vào thời đại chúng ta bất chấp những lời phủ nhận tận tụy của chính Erasmus — cho rằng Aleander đã xảo quyệt và có chủ ý đuổi ông khỏi vùng Hạ Lục địa, xét về bản chất là điều không thể xảy ra. Chừng nào Giáo hội còn liên quan, Erasmus ở bất kỳ thời điểm nào cũng sẽ nguy hiểm hơn ở Louvain, nơi sào huyệt của chủ nghĩa bảo thủ, dưới sự kiểm soát trực tiếp của chính quyền Burgundia nghiêm khắc, nơi mà, có vẻ như, sớm hay muộn ông cũng có thể bị ép buộc phục vụ cho chính sách chống Luther.

Chính sự tình cờ này, như Tiến sĩ Allen đã chỉ ra một cách chính xác, là điều ông sợ hãi và né tránh. Ông di cư không phải vì sự an toàn thân xác; Erasmus sẽ không bị đụng đến — ông là một quân bài quá ư có giá trị cho những biện pháp như vậy. Chính nền độc lập tư tưởng của ông — điều vô cùng quý giá đối với ông trên hết mọi thứ — là thứ mà ông cảm thấy bị đe dọa; và để bảo vệ điều đó, ông đã không quay trở lại Louvain.

Tấm bảng XIX. NGÔI NHÀ TẠI ANDERLECHT NƠI ERASMUS SỐNG TỪ THÁNG 5 ĐẾN THÁNG 11 NĂM 1521

Tấm bảng XX. PHÒNG LÀM VIỆC CỦA ERASMUS TẠI ANDERLECHT

CHÚ THÍCH:

[17] Bản dịch ở các trang 229 và tiếp theo.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.