Lần lưu trú thứ ba tại Anh: 1509-14 — Không có thông tin gì về hai năm trong cuộc đời Erasmus: từ mùa hè năm 1509 đến mùa xuân năm 1511 — Sự túng quẫn — Erasmus tại Cambridge — Mối quan hệ với Badius, nhà xuất bản ở Paris — Một sự nhầm lẫn mang lại lợi ích cho Johannes Froben ở Basel — Erasmus rời nước Anh: 1514 — Julius Exclusus — Thư phản đối chiến tranh
Kể từ thời điểm Erasmus, trở về từ Ý vào đầu mùa hè năm 1509, ẩn mình trong dinh cơ của More để viết tác phẩm Ca ngợi sự ngu ngốc, cho đến gần hai năm sau khi ông xuất hiện trở lại trên con đường tới Paris để in cuốn sách ấy bởi Gilles Gourmont, mọi dấu vết về cuộc đời ông đều đã bị xóa nhòa. Trong số những bức thư mà trong khoảng thời gian đó ông đã viết và nhận được, không một bức nào được lưu giữ lại. Có lẽ đó là quãng thời gian hạnh phúc nhất trong cuộc đời ông, bởi nó phần lớn được trải qua bên người ân nhân lâu năm của ông, Mountjoy, và cũng tại dinh cơ của More trong vòng tròn những con người quý phái và hóm hỉnh mà đối với Erasmus là hoàn hảo lý tưởng. Dinh cơ đó cũng thường xuyên được ghé thăm bởi người bạn mà Erasmus đã kết giao trong chuyến lưu trú trước đó ở Anh, người có tâm hồn có lẽ hòa hợp với ông hơn bất kỳ ai khác, Andrew Ammonius. Không loại trừ khả năng trong những tháng ngày này, ông đã có thể làm việc không gián đoạn đối với những nghiên cứu mà ông bị cuốn hút một cách không thể cưỡng lại được, không phải bận tâm về tương lai cận kề, và chưa bị gánh nặng bởi danh tiếng quá lớn – thứ mà sau này sẽ mang lại cho ông không ít rắc rối, mất mát cũng như niềm vui.
Tương lai đó vẫn còn bấp bênh. Ngay khi không còn tận hưởng sự hiếu khách của More, những khó khăn và lời phàn nàn lại tái diễn. Cảnh nghèo túng, sự bấp bênh và lệ thuộc liên miên thực sự là nỗi cay đắng tột cùng đối với một tâm hồn đòi hỏi trên hết mọi thứ là sự tự do. Tại Paris, ông giao phó cho Badius việc thực hiện một ấn bản mới đã được biên tập lại của bộ Adagia, mặc dù ấn bản của Aldine vẫn có thể tìm mua ở đó với mức giá phải chăng. Cuốn Laus, vừa mới xuất hiện tại nhà in của Gourmont, đã được tái bản tại Strassburg từ năm 1511, kèm theo một bức thư lịch thiệp của Jacob Wimpfeling gửi cho Erasmus, nhưng rõ ràng là không hề tham khảo ý kiến của ông về vấn đề này. Vào thời điểm đó, ông đã trở lại nước Anh, bị quật ngã ở London bởi một cơn bệnh sốt mồ hôi trầm trọng, và từ đó đã đi đến Queens' College, Cambridge, nơi ông từng cư trú trước đây. Từ Cambridge, ông viết thư cho Colet, vào ngày 24 tháng 8 năm 1511, với một giọng điệu tuyệt vọng đầy vẻ hài hước. Chuyến hành trình từ London thật là thê thảm: một con ngựa què, không có lương thực dọc đường, mưa và sấm sét. "Nhưng tôi gần như cảm thấy vui vì điều này, tôi nhìn thấy dấu vết của sự nghèo khó theo tinh thần Cơ đốc giáo." Cơ hội kiếm tiền thì ông chẳng thấy đâu; ông sẽ buộc phải tiêu sạch những gì có thể chắt bóp được từ các bậc mạnh thường quân của mình – con người ông, sinh ra dưới chòm sao Thủy đầy giận dữ.
Điều này nghe có vẻ ảm đạm hơn dụng ý thực sự của ông, nhưng vài tuần sau ông lại viết: "Ồ, cảnh đi xin xỏ này đây; tôi biết là anh đang cười tôi rồi. Nhưng chính tôi cũng căm ghét bản thân vì điều đó và hoàn toàn quyết tâm, hoặc là kiếm lấy một cơ sản nào đó để giải thoát mình khỏi sự khom lưng cúi đầu, hoặc là bắt chước hoàn toàn triết gia Diogenes." Điều này nhắc đến việc đề tặng bản dịch cuốn Chú giải về sách Isaiah của Basilius cho John Fisher, Giám mục xứ Rochester.
Colet, người chưa từng nếm trải những lo toan về tiền bạc, đã không tài nào hiểu thấu những lời bộc phát ấy của Erasmus. Ông đáp lại chúng bằng một giọng điệu mỉa mai đầy tế nhị và lời quở trách kín đáo, mà ngược lại, Erasmus lại ra điều vờ như không hiểu. Giờ đây ông đang rơi vào cảnh "túng thiếu giữa chốn dồi dào", simul et in media copia et in summa inopia. Nghĩa là, ông đang bận rộn chuẩn bị cho nhà in của Badius tác phẩm De copia verborum ac rerum, vốn từng được khởi soạn tại Paris; tác phẩm này được đề tặng cho Colet. "Tôi xin hỏi ngài, còn ai có thể trơ trẽn hay hèn m hạ hơn tôi, kẻ từ bấy lâu nay đã và đang đi xin ăn một cách công khai trên đất Anh?"
Khi viết thư cho Ammonius, ông bày tỏ sự tiếc nuối cay đắng vì đã rời bỏ thành Rome và nước Ý; thuở ấy sự thịnh vượng đã mỉm cười với ông biết bao! Cùng với tâm trạng ấy, sau này ông cũng sẽ than vãn rằng mình đã không định cư hẳn ở nước Anh. Nếu như khi ấy ông nắm bắt lấy cơ hội! Ông thầm nghĩ vậy. Phải chăng Erasmus vốn dĩ thuộc về những kẻ mà vận may chẳng thể nào cứu giúp nổi? Ông vẫn chìm đắm trong rắc rối và giọng điệu ngày càng trở nên cay đắng hơn. "Tôi đang chuẩn bị vài thứ mồi nhử cho ngày mùng 1 tháng Giêng, dẫu cho chắc chắn là chẳng đi đến đâu," ông viết cho Ammonius, khi nhắc đến các bản dịch mới của Lucian và Plutarch.
Tại Cambridge, Erasmus giảng dạy về thần học và tiếng Hy Lạp, nhưng điều đó mang lại cho ông ít thành công và càng ít lợi lộc hơn nữa. Chiếc bổng lộc ao ước bấy lâu nay, rốt cuộc cũng đã được trao cho ông, dưới hình thức chức linh mục quản nhiệm giáo xứ Aldington ở hạt Kent, nơi Tổng giám mục William Warham, vị ân nhân của ông, đã bổ nhiệm ông vào năm 1512. Thay vì phải đến cư trú tại đó, ông được phép lĩnh khoản trợ cấp hai mươi bảng một năm. Vị tổng giám mục khẳng định rõ ràng rằng, phá lệ so với thông lệ thường ngày, ông đã ban ân huệ này cho Erasmus, bởi vì ông, "một ánh quang minh của học thức trong văn chương Hy Lạp và Latinh, vì tình yêu dành cho nước Anh, đã khinh miện việc sống ở Ý, Pháp hay Đức, để dành phần đời còn lại ở đây bên cạnh những người bạn của mình". Chúng ta có thể thấy các quốc gia bắt đầu tranh nhau vinh dự được làm chốn dung thân cho Erasmus như thế nào.
Chức vụ ấy không mang lại sự giải thoát khỏi mọi bận tâm. Mối giao thiệp và thư tín với Colet đã trở nên kém mặn mà đi đôi chút dưới lớp vỏ bọc nhẹ nhàng của những lời đùa cợt và lòng tốt, bởi nhu cầu tiền bạc bức bách thường trực của ông. Việc tìm kiếm những nguồn lực mới thông qua việc đảm nhận các công việc mới, hay chuẩn bị những ấn bản mới cho các trước tác cũ của mình, vẫn là một mệnh lệnh ngặt nghèo đối với Erasmus. Những công trình vĩ đại mà ông đã dồn hết tâm huyết, và cống hiến toàn bộ sức lực tại Cambridge, lại chẳng mang lại hứa hẹn về lợi ích trước mắt. Những công trình nghiên cứu thần học nghiêm túc của ông được đặt lên trên hết thảy mọi thứ khác; và trong những năm tháng gian khó này, ông đã cống hiến sức lực tốt nhất của mình để chuẩn bị cho ấn bản vĩ đại về các tác phẩm của Jerome cùng việc hiệu đính văn bản Tân Ước, một sứ mệnh được truyền cảm hứng, khích lệ và thúc đẩy bởi Colet.
Để sinh sống, những cuốn sách khác buộc phải đóng vai trò thay thế. Hiện tại ông đã có đủ số lượng sách cần thiết, và các nhà in cũng vô cùng sốurt sắng với chúng, dẫu cho lợi nhuận mà tác giả thu về từ đó chẳng đáng là bao. Sau khi rời xa Aldus tại Venice, Erasmus đã quay trở lại với nhà in từng ấn hành tác phẩm cho ông từ tận năm 1505 — Josse Badius người xứ Brabant, người đã thiết lập Nhà in Ascensian tại Paris (được đặt tên theo quê hương của ông, Assche) và bản thân cũng là một học giả, có thể sánh ngang với Aldus về độ chính xác trong các ấn bản kinh điển của mình. Vào thời điểm Erasmus mang cuốn Moria đến chỗ Gourmont ở Paris, ông đã giao phó cho Badius một ấn bản mới, vẫn cần được biên tập lại, của bộ Adagia. Vì sao cuốn Moria lại được xuất bản bởi một người khác, chúng ta không thể biết chắc; có lẽ ban đầu Badius không thích nó. Từ bộ Adagia, ông kỳ vọng sẽ thu được nhiều lợi nhuận hơn, nhưng đó là một công việc trường kỳ mà các chỉnh sửa cùng phần lời tựa vẫn đang chờ Erasmus gửi tới. Ông cảm thấy vô cùng vững chãi ở vị trí của mình, bởi ai ai cũng biết rằng chính ông, Badius, đang chuẩn bị cho ấn bản mới này. Thế nhưng một lời đồn đại đã dội đến tai ông rằng tại nước Đức, ấn bản của Aldine đang được tái bản. Do đó, đã có sự vội vã để hoàn thành nó, ông viết cho Erasmus vào tháng 5 năm 1512.
Trong khi đó, Badius vẫn đang cầm trong tay hoặc chờ phê duyệt rất nhiều công trình khác của Erasmus: bộ Copia, ít lâu sau đó đã được ông cho xuất bản; cuốn Moria, mà vào thời điểm ấy, một ấn bản mới, lần thứ năm, đã ra mắt; các bài đối thoại của Lucian; các bản dịch Euripides và Seneca sẽ tiếp tục nối tiếp. Ông hy vọng có thể bổ sung cả những lá thư của Jerome vào số đó. Đối với bộ Adagia, họ đã thống nhất mức thù lao tác quyền là mười lăm đồng guilder; đối với các bức thư của Jerome, Badius sẵn sàng trả mức phí tương tự và cộng thêm một khoản tương đương cho phần còn lại của lô hàng. "À, anh sẽ nói rằng, đó là một số tiền quá đỗi ít ỏi làm sao! Tôi thừa nhận rằng không có sự đền bù nào có thể xứng đáng với thiên tài, sự siêng năng, kiến thức và công của anh, nhưng thần linh sẽ đền ơn anh và đức hạnh của chính anh sẽ là phần thưởng cao quý nhất. Anh đã lập nên những công trạng vô cùng to lớn đối với văn chương Hy Lạp và La Mã; anh cũng sẽ bằng cách thức ấy lập công lớn đối với văn chương thần thánh và thiêng liêng, đồng thời giúp đỡ cho anh chàng Badius nhỏ bé của anh, kẻ có một gia đình đông đúc và chẳng có nguồn thu nhập nào khác ngoài nghề buôn bán hằng ngày."
Erasmus chắc hẳn đã mỉm cười đầy chua chát khi nhận được bức thư của Badius. Nhưng ông đã vui vẻ chấp thuận đề nghị đó. Ông hứa sẽ chuẩn bị mọi thứ cho nhà in và vào ngày 5 tháng 1 năm 1513, tại London, ông đã hoàn thành phần lời tựa cho bộ Adagia đã được biên tập lại mà Badius đang ngóng chờ. Thế nhưng sau đó một sự việc đã xảy ra. Một tay sai làm trung gian với các tác giả cho một số nhà in tại Đức và Pháp, một kẻ tên là Francis Berckman người Cologne, đã mang bản thảo đã chỉnh sửa của bộ Adagia kèm theo phần lời tựa do Erasmus phó thác không phải giao đến Paris cho Badius, mà lại mang đến Basel trao cho Johannes Froben – kẻ vừa mới tái bản ấn bản Venice mà không hề có sự cho phép của Erasmus! Erasmus ra điều phẫn nộ trước hành vi sai trái hoặc sự phản bội này, nhưng ai cũng thấy rõ một điều rằng thực ra ông chẳng hề cảm thấy hối tiếc chút nào. Sáu tháng sau, ông khăn gói quả mướp lên đường đến Basel, để bước vào mối thâm giao vô cùng thắm thiết với chính Johannes Froben – mối quan hệ đã gắn kết tên tuổi của họ lại với nhau. Sau này, Beatus Rhenanus đã không hề che giấu sự thật rằng việc gắn kết với nhà in của Froben, khi ấy vẫn mang tên Amerbach và Froben, đã tỏ ra vô cùng hấp dẫn đối với Erasmus kể từ khi ông nghe tin bộ Adagia được tái bản.
Khi không có những bằng chứng thuyết phục về sự đồng lõa của ông, chúng ta không đành lòng quy kết Erasmus tội phản bội đối với Badius, dẫu cho thái độ của ông có phần kỳ lạ, nói một cách nhẹ nhàng nhất. Nhưng chúng ta quả thực muốn ghi nhận giọng điệu đầy đường hoàng mà Badius – người mang những quan niệm nghiêm ngặt theo chuẩn mực thời bấy giờ về quyền tác giả – đã đáp lại khi Berckman sau đó đến để đưa ra một dạng giải thích cho vụ việc. Ông tuyên bố bản thân cảm thấy thỏa mãn, dẫu cho kể từ thời điểm đó, Erasmus đã gây ra cho ông những khoản thất thoát theo nhiều cách khác nhau, trong đó có việc cho in một ấn bản mới của cuốn Copia tại Strassburg. "Tuy nhiên, nếu điều đó phù hợp với lợi ích và danh dự của ngài, tôi xin chịu đựng, và điều đó diễn ra một cách hết sức bình thản." Mối quan hệ giữa họ không hề đổ vỡ. Qua toàn bộ sự việc này, chúng ta không nên quên đi một thực tế rằng việc xuất bản sách vào thời điểm đó vẫn còn là một hiện tượng thương mại hoàn toàn mới mẻ, và những hình thức thương mại cũng như mối quan hệ mậu dịch mới mẻ thường mang theo đặc tính là sự bấp bênh, hỗn loạn cùng sự thiếu vắng các chuẩn mực kinh doanh được thiết lập sẵn.
Khoảng thời gian lưu trú tại Cambridge dần dà trở nên ngột ngạt đối với Erasmus. "Từ vài tháng nay rồi," ông viết cho Ammonius vào tháng 11 năm 1513, "chúng tôi đang sống một cuộc đời thực sự của loài ốc sên, cứ quẩn quanh trong nhà và cặm cụi làm việc. Ở đây vô cùng cô quạnh; hầu hết mọi người đã rời đi vì sợ dịch hạch, nhưng ngay cả khi họ có mặt đông đủ đi chăng nữa, nơi đây vẫn cứ quạnh hiu." Chi phí sinh hoạt thì cao ngất ngưởng và ông chẳng kiếm được chút tiền nào. Nếu mùa đông năm nay mà ông không thể tự tay xây cho mình một chiếc tổ ấm áp, ông quyết định sẽ bay đi, dẫu chẳng biết đi đâu. "Dù chẳng vì mục đích gì khác, thì cũng là để chết ở một nơi nào đó."
Bên cạnh áp lực từ hoàn cảnh, bệnh dịch hạch cứ tái phát hết lần này đến lần khác, cùng những cơn đau thận giằng xé, lại thêm tình trạng chiến tranh khiến Erasmus thêm phần chán nản và hoang mang. Vào mùa xuân năm 1513, cuộc viễn chinh tấn công nước Pháp của người Anh, vốn đã được chuẩn bị từ lâu, cuối cùng cũng diễn ra. Phối hợp với quân đội của Maximilian, người Anh đã đánh bại quân Pháp gần Guinegate, buộc Therouanne phải đầu hàng, và sau đó là Tournay. Trong khi đó, người Scotland bất ngờ xâm lược nước Anh, để rồi phải gánh chịu một thất bại quyết định gần Flodden. Vua của họ, James IV, đã bỏ mạng cùng với người con trai ngoài giá thú của ông – người từng là học trò kiêm bạn đồng hành của Erasmus trong chuyến đi Ý, Alexander, Tổng giám mục xứ Saint Andrews.
Được tô điểm vương miện bởi hào quang chiến trận, Henry VIII trở về vào tháng 11 để hội kiến quốc hội của mình. Erasmus không hề chia sẻ niềm vui chung và sự ngưỡng mộ cuồng nhiệt ấy. "Chúng tôi ở đây đang bị dịch hạch vây hãm, bị đe dọa bởi những tên cướp; chúng tôi uống thứ rượu tệ hại nhất (vì chẳng có hàng nhập khẩu từ Pháp), nhưng, ôi khải hoàn! chúng ta chính là những kẻ chinh phục thế giới!"
Sự ghê tởm sâu sắc đối với thứ âm thanh ồn ào của chiến tranh cùng tất cả những gì nó đại diện đã kích thích mạnh mẽ bản năng châm biếm của Erasmus. Quả thực là ông đã nịnh bợ lòng tự hào dân tộc của người Anh qua một bài thơ trào phúng về cuộc thảm bại của quân Pháp gần Guinegate, nhưng chẳng bao lâu sau, ông đã đi sâu hơn thế. Ông nhớ lại chiến tranh đã cản trở các di chuyển của mình ở Ý như thế nào; việc vị giáo hoàng chinh phạt Julius II khải hoàn tiến vào Bologna đã làm tổn thương cảm xúc của ông ra sao. "Đại giáo chủ Julius tiến hành chiến tranh, chinh phạt, khải hoàn và thực sự đóng vai Julius (Caesar)," khi ấy ông đã viết như vậy. Giáo hoàng Julius, trong suy nghĩ của ông, chính là cội nguồn của mọi cuộc chiến tranh đang lan rộng ngày một rộng hơn khắp châu Âu. Giờ đây vị Giáo hoàng đã qua đời vào đầu năm 1513.
Và trong sự kín đáo tột cùng, xen giữa những công việc dịch thuật Tân Ước và Jerome, Erasmus đã trả thù vị Giáo hoàng hiếu chiến vì nỗi thống khổ của thời đại bằng cách viết nên kiệt tác châm biếm mang tựa đề Julius exclusus, trong đó vị Giáo hoàng hiện lên với toàn bộ vinh quang trước cổng Thiên đường để biện minh cho bản thân và rồi bàng hoàng nhận ra mình bị từ chối cho vào cửa. Chủ đề này đối với ông không có gì là mới mẻ; bởi chẳng phải ông từng tạo ra một thứ tương tự trong câu chuyện ngụ ngôn hóm hỉnh về Cain, thứ từng giúp ông khuấy động bầu không khí vui vẻ của một bữa tiệc tối tại Oxford đó sao? Nhưng đó chỉ là một trò đùa vô hại mà những người bạn đồng bàn đạo đức của ông đã lắng nghe với sự thích thú. Đối với tác phẩm châm biếm về vị Giáo hoàng đã khuất, chắc chắn cũng có nhiều người sẵn lòng lắng nghe, nhưng Erasmus buộc phải hết sức thận trọng. Sự ngu ngốc của cả thế gian có thể bị chế giễu, nhưng những khuynh hướng trần tục của vị Giáo hoàng vừa mới qua đời thì không. Do đó, mặc dù ông đã tiếp tay lưu hành các bản thảo, Erasmus vẫn làm mọi cách trong phần đời còn lại để giữ kín danh tính tác giả, và khi tác phẩm đã trở nên nổi tiếng khắp nơi, được in ấn rộng rãi và mọi người đều đoán định ông chính là tác giả, ông vẫn luôn thận trọng chối bỏ sự thật ấy; dẫu vậy ông vẫn khéo léo sử dụng những câu từ vừa đủ để tránh việc phải đưa ra một lời phủ nhận chính thức. Ấn bản đầu tiên của Julius được xuất bản tại Basel, không phải bởi Froben, nhà xuất bản thông thường của Erasmus, mà bởi Cratander, có lẽ vào năm 1518.
Nhu cầu phải lên án chiến tranh của Erasmus vẫn chưa được thỏa mãn chỉ bằng việc viết nên cuốn Julius. Vào tháng 14 tháng 3 năm 1514, không còn ở Cambridge nữa mà đã chuyển về London, ông viết một bức thư gửi cho vị ân nhân cũ của mình, Viện phụ xứ Saint Bertin, Anthony of Bergen, trong đó ông bàn luận tường tận về sự ngu muội của việc gây chiến. Ước gì một nền hòa bình theo tinh thần Cơ đốc giáo có thể được thiết lập giữa các bậc quân vương Cơ đốc! Có lẽ vị viện phụ có thể góp phần vào thành tựu tốt đẹp ấy thông qua ảnh hưởng của ngài đối với vị hoàng đế trẻ tuổi Charles V và đặc biệt là với người ông nội Maximilian của vị hoàng đế này. Erasmus thẳng thắn tuyên bố rằng chiến tranh đã làm thay đổi đột ngột tâm tính của nước Anh. Ông rất muốn trở lại quê hương nếu như bậc vương hầu có thể ban cho ông phương tiện để sống ở đó trong sự bình yên. Thật là một thực tế đáng kinh ngạc và mang đậm nét ngây thơ rất riêng của Erasmus khi ông không tài nào tách rời các lợi ích cá nhân của mình ra khỏi sự phẫn nộ chân thành trước những hành động tàn bạo đang làm nhục nhã nhân phẩm con người và một tín đồ Cơ đốc. "Chiến tranh đã làm thay đổi đột ngột tâm tính của hòn đảo này. Chi phí sinh hoạt tăng lên từng ngày và lòng hào hiệp thì suy giảm. Do thiếu rượu vang, tôi suýt thì mất mạng vì chứng sỏi thận, căn bệnh mắc phải do uống phải những thứ nước tồi tệ. Chúng ta bị giam hãm trên hòn đảo này hơn bao giờ hết, đến mức ngay cả những bức thư cũng không thể chuyển ra nước ngoài."
Đây là tác phẩm phản chiến đầu tiên của Erasmus. Ông đã mở rộng nó thành câu châm ngôn Dulce bellum inexpertis, được đưa vào ấn bản Adagia năm 1515 do Froben xuất bản và sau đó cũng được in thành sách riêng lẻ. Kể từ đây, chúng ta sẽ theo dõi mạch tư tưởng này của Erasmus như một thể thống nhất trọn vẹn.
Dù mùa hè năm 1514 chuẩn bị mang lại hòa bình giữa Anh và Pháp, Erasmus lúc này đã hạ quyết tâm dứt khoát rời khỏi nước Anh. Ông gửi hành lý của mình đến Antwerp, nhờ người bạn Peter Gilles cất giữ và chuẩn bị sang vùng đất thấp Hà Lan, sau một chuyến ghé thăm ngắn ngày tới chỗ Mountjoy tại lâu đài Hammes gần Calais. Ngay trước thời điểm rời khỏi London, ông đã có một cuộc gặp gỡ kỳ lạ với một nhà ngoại giao của giáo hoàng, người đang hoạt động vì sự nghiệp hòa bình, Bá tước Canossa, tại dinh thự của Ammonius bên bờ sông Thames. Ammonius đã giới thiệu gã với Erasmus như một thương gia. Sau bữa ăn, vị khách người Ý đã thăm dò ý định của ông về một khả năng trở lại Rome, nơi ông có thể giữ vị trí đứng đầu thay vì phải sống cô độc giữa một quốc gia dã man. Erasmus đáp lại rằng ông đang sống trong một vùng đất quy tụ số lượng học giả xuất sắc lớn nhất, nơi ông hoàn toàn mãn nguyện với vị trí khiêm nhường nhất. Lời ca ngợi ấy chính là lời chào tạm biệt của ông đối với nước Anh, nơi đã ưu ái ông đến vậy. Vài ngày sau, vào nửa đầu tháng 7 năm 1514, ông đã đặt chân sang bờ bên kia của eo biển. Trong ba dịp sau đó, ông có ghé thăm nước Anh trong chốc lát, nhưng ông không còn sinh sống ở đó nữa.

Bản khắc XIII. JOHANNES FROBEN, 1522-3. Được tái bản với sự cho phép ân chuẩn của Nữ hoàng

Bản khắc XIV. HUY HIỆU NHÀ IN CỦA JOHANNES FROBEN