[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: 1499-1500
Chuyến lưu trú đầu tiên của Erasmus tại Anh, kéo dài từ đầu mùa hè năm 1499 cho đến đầu năm 1500, đã trở thành một giai đoạn chín muồi trong nội tâm ông. Ông đặt chân đến xứ sở sương mù với tư cách là một nhà thơ uyên bác, một vị khách được bảo trợ bởi một nhà quý tộc có thế lực, trên con đường tiến tới mối liên hệ gần gũi hơn với thế giới thượng lưu – nơi biết trân trọng và đền đáp những giá trị văn chương. Ông rời khỏi đất nước này với một khao khát cháy bỏng là trong tương lai sẽ dùng tài năng của mình, chừng nào hoàn cảnh cho phép, cho những sứ mệnh cao cả hơn. Sự chuyển biến này bắt nguồn từ hai người bạn mới mà ông gặp ở Anh, những người có nhân cách vượt trội hẳn so với những ai từng bước qua cuộc đời ông trước đó: John Colet và Thomas More.
Trong suốt thời gian lưu trú tại Anh, tâm trạng của Erasmus vô cùng phấn chấn, ít nhất là theo tiêu chuẩn của riêng ông. Thoạt đầu, người ta vẫn thấy ở ông dáng dấp của một con người từng trải, một nhà văn hóa tao nhã, kẻ luôn cần phải trưng bày thiên tài rực rỡ của mình. Cuộc sống quý tộc, mà rõ ràng ông chỉ mới được tiếp xúc đôi chút tại dinh thự của Giám mục Cambray và Quý bà xứ Veere ở Tournehem, dường như đã làm ông khá hài lòng. "Ở đây, tại nước Anh," ông viết cho Faustus Andrelinus bằng một giọng điệu nhẹ nhàng, "quả thực chúng ta đã có những bước tiến đáng kể. Chàng Erasmus mà anh biết nay đã gần như trở thành một tay săn bắnừ cừ, một kỵ sĩ không tồi, và một kẻ chốn hoàng cung không đến nỗi vụng về. Hắn biết cúi chào lịch thiệp hơn một chút, biết mỉm cười nhã nhặn hơn. Nếu khôn ngoan, anh cũng nên đến đây đi." Rồi ông trêu chọc nhà thơ đồng nghiệp tính tình lất phất ấy bằng cách kể cho anh nghe về những thiếu nữ duyên dáng cùng phong tục đáng ca ngợi mà ông tìm thấy ở nước Anh: mọi lời chào hỏi đều đi kèm với những cái hôn.
Ông thậm chí còn có cơ hội được diện kiến hoàng gia. Từ điền trang của Mountjoy ở Greenwich, nhân một buổi dạo chơi, More đã đưa ông đến Cung điện Eltham, nơi các hoàng tử công chúa đang theo học. Ở đó, vây quanh bởi toàn thể hoàng gia, ông đã nhìn thấy vị hoàng tử trẻ tuổi Henry – người sau này sẽ trở thành Vua Henry VIII – khi ấy mới lên chín tuổi, cùng với hai nàng công chúa nhỏ và một hoàng tử còn là đứa bé bế ngửa trên tay. Erasmus cảm thấy hổ thẹn vì chẳng có gì để tặng, thế là khi trở về nhà, ông đã sáng tác (không phải không vất vả, bởi đã lâu ông không còn làm thơ) một bài ca tụng nước Anh và dâng lên hoàng tử kèm theo một lời đề tặng tao nhã.
Vào tháng Mười, Erasmus có mặt tại Oxford. Ban đầu nơi này không làm ông vừa ý, nhưng sau đó Mountjoy cũng đã tìm đến đây với ông. Ông đã được giới thiệu với John Colet, người tuyên bố rằng mình chẳng cần thư giới thiệu nào cả: ông đã biết tiếng Erasmus qua bức thư gửi Gaguin trong tác phẩm lịch sử của chính nhà nhân văn học này, và đánh giá rất cao học thức của ông. Trong thời gian còn lại mà Erasmus lưu lại Oxford, giữa hai người đã diễn ra những buổi giao lưu sôi nổi qua cả đối thoại lẫn thư tín, qua đó định hình dứt khoát khuynh hướng tư tưởng đa chiều của Erasmus.
John Colet, người không chênh lệch mấy so với Erasmus về tuổi tác, đã tìm thấy con đường trí tuệ của mình sớm hơn và dễ dàng hơn. Sinh ra trong một gia đình khá giả (cha ông là một thẩm phán ở London đồng thời từng hai lần giữ chức thị trưởng), ông có đủ thảnh thơi để theo đuổi việc học hành. Không bị cám dỗ vào những cuộc phiêu lưu văn chương bởi một thiên tài rực rỡ như Erasmus, Colet đã hướng sự chú ý của mình vào thần học ngay từ thưở ban đầu. Ông biết đọc Plato và Plotinus, dẫu không phải bằng tiếng Hy Lạp, rất am tường các Giáo phụ thời kỳ đầu và cũng nắm bắt tương đối vững vàng kinh viện học, chưa kể đến sự hiểu biết sâu rộng về toán học, luật pháp, lịch sử và các nhà thơ Anh. Năm 1496, ông chính thức giảng dạy tại Oxford. Dù không có bằng cấp về thần học, ông vẫn say sưa giảng giải các thư tín của Thánh Phaolô. Mặc dù bị hạn chế bởi sự thiếu hụt tiếng Hy Lạp và chỉ có thể dựa vào bản Vulgata, ông vẫn cố gắng thấu hiểu ý nghĩa nguyên thủy của các văn bản thánh hiên ngang gạt bỏ những lời bình giải hậu thế.

Colet mang một bản chất vô cùng nghiêm cẩn, luôn đấu tranh giằng xé với những bản năng mạnh mẽ của chính mình, và ông biết kiềm chế niềm kiêu hãnh cũng như ham muốn hưởng lạc trong những giới hạn nhất định. Ông có một khiếu hài hước sâu sắc, điều mà không nghi ngờ gì nữa, đã khiến Erasmus vô cùng quý mến ông. Ông là một con người đầy nhiệt huyết. Khi bảo vệ một quan điểm thần học, sự nồng nhiệt ấy biến đổi cả âm sắc giọng nói, ánh mắt, và một tinh thần cao cả như bao trùm lên toàn bộ con người ông.
Từ những cuộc đàm đạo với Colet đã ra đời tác phẩm thần học đầu tiên của Erasmus. Sau một cuộc tranh luận về nỗi thống khổ của Chúa Kitô trong vườn Gethsemane – nơi Erasmus bảo vệ quan điểm thông thường rằng nỗi sợ đau khổ của Chúa Kitô xuất phát từ bản tính con người Ngài – Colet đã thúc giục ông suy ngẫm thêm về vấn đề này. Họ trao đổi thư từ về đề tài ấy và cuối cùng Erasmus đã đúc kết cả hai quan điểm thành một bài tiểu luận mang tựa đề "Cuộc tranh luận nhỏ về sự thống khổ, nỗi sợ hãi và niềm đau buồn của Chúa Giêsu" (Disputatiuncula de tedio, pavore, tristicia Jesu, v.v.), vốn là một sự phát triển từ những bức thư đó.
Mặc dù giọng điệu của tập tiểu luận này nghiêm túc và đạo đức, nó lại chưa thực sự mang sắc thái nhiệt thành mãnh liệt. Con người của văn chương chưa thể lập tức bị thay thế hoàn toàn. "Hãy nhìn xem, Colet," Erasmus kết thúc bức thư đầu tiên của mình bằng một chút tự trào về bản thân, "tôi có thể tuân thủ các quy tắc mực thước đến nhường nào khi kết thúc một cuộc tranh luận thần học bằng những câu chuyện thần thoại thơ ca" (ông đã sử dụng một vài ẩn dụ thần thoại). "Nhưng như Horace đã nói: Anh có đuổi được tự nhiên bằng gông cùm, nó vẫn cứ quay về."

Vị trí lấp lửng mà Erasmus vẫn đang nắm giữ, ngay cả trong lĩnh vực tư tưởng, càng lộ rõ hơn qua bản tường thuật mà ông gửi cho người bạn mới của mình – John Sixtin người Frisia, một nhà thơ viết tiếng Latinh giống như ông – về một cuộc tranh luận khác với Colet trong một bữa tiệc, có lẽ diễn ra tại sảnh của Magdalen College, nơi Wolsey cũng có thể đã hiện diện. Viết cho người đồng nghiệp thi ca, Erasmus hành văn theo kiểu thi sĩ, phóng khoáng và mang chút điệu đà. Đó là một bữa tiệc đúng gu mà ông vẫn thường mô tả trong các tác phẩm Đối thoại (Colloquies) của mình: bầu không khí tao nhã, thức ăn ngon, uống chừng mực, và những câu chuyện đàm đạo thanh cao. Colet chủ trì bữa tiệc. Ngồi bên tay phải ông là tu viện trưởng Charnock thuộc St. Mary's College – nơi Erasmus trọ học (người cũng từng có mặt trong cuộc tranh luận về nỗi thống khổ của Chúa Kitô). Bên tay trái ông là một nhà thần học không được nhắc tên, một tín đồ trung thành của kinh viện học; kế tiếp là Erasmus, "để bữa tiệc không thể thiếu vắng bóng dáng nhà thơ". Cuộc thảo luận xoay quanh tội lỗi của Cain khiến hắn làm Chúa phật lòng. Colet bảo vệ quan điểm cho rằng Cain đã xúc phạm Thiên Chúa khi hoài nghi lòng tốt của Đấng Tạo Hóa, và cậy vào sự lao động của chính mình để cày cấy đất đai, trong khi Abel chăn cừu và thỏa mãn với những gì thiên nhiên ban tặng. Vị nhà thần học chiến đấu bằng các tam đoạn luận, còn Erasmus dùng những lập luận "hùng biện". Nhưng Colet bỗng nổi hừng hực khí thế và lấn át cả hai người. Một lúc sau, khi cuộc tranh cãi đã kéo dài và trở nên nghiêm túc hơn mức thích hợp cho một câu chuyện bên bàn ăn – "bấy giờ tôi lên tiếng, cốt để làm tròn vai trò của mình, tức là vai trò của một nhà thơ – nhằm làm dịu đi sự căng thẳng đồng thời làm vui lòng bữa tiệc bằng một câu chuyện thú vị: 'Đây là một câu chuyện rất cổ xưa, phải khai quật từ những tác giả cổ nhất. Tôi sẽ kể cho các vị nghe những gì tôi tìm thấy trong sách vở về chuyện này, nếu các vị hứa trước với tôi rằng sẽ không coi đó là một lời bịa đặt'."
Và thế là ông kể một câu chuyện hóm hỉnh rút từ một bản thảo cổ xưa nào đó, rằng Cain, người từng nghe cha mẹ kể về thảm thực vật huy hoàng nơi Địa Đàng – nơi những bông lúa cao bằng cả cây tổng quản của chúng ta – đã phỉnh nịnh vị thiên thần canh gác cổng để xin vài hạt giống chốn thiên đường. Chúa sẽ chẳng bận tâm đâu, miễn là hắn cứ để yên cho những quả táo. Lời lẽ để xúi giục thiên thần trái lệnh Đấng Tối Cao quả là một kiệt tác châm biếm mang phong cách Erasmian. "Các anh có thấy thích thú gì khi đứng canh mãi ở cánh cổng ấy với một thanh gươm lớn không? Chúng ta giờ đây đã bắt đầu dùng chó cho những việc loại đó rồi. Dưới trần gian chẳng tệ chút nào đâu và mọi thứ sẽ còn khá hơn nữa; chắc chắn chúng ta sẽ học được cách chữa bệnh. Tôi chẳng thấy kiến thức bị cấm đoán kia có gì tai hại cả. Dù sao đi nữa, trong chuyện đó, sự siêng năng không mệt mỏi cũng sẽ vượt qua mọi chướng ngại vật." Bằng cách ấy, người gác cổng đã bị quyến rũ. Nhưng khi Chúa chứng kiến hiệu quả kỳ diệu từ phương pháp nông nghiệp của Cain, hình phạt đã giáng xuống không trượt phát nào. Chưa từng có nhà nhân văn học nào sáng tạo ra một cách kết hợp tinh tế nhường ấy giữa Sách Sáng Thế và huyền thoại Prometheus.
Thế nhưng, dẫu Erasmus vẫn tiếp tục cư xử như một nhà văn giữa các đồng nghiệp thi sĩ, tâm can ông không còn vương vấn gì với những bài tập văn chương ấy nữa. Một trong những điểm đặc biệt trong tiến trình phát triển tư tưởng của Erasmus là nó không ghi nhận bất kỳ cuộc khủng hoảng bạo liệt nào. Ta chưa từng thấy ông dấn thân vào những cuộc đấu tranh nội tâm cay đắng vốn là trải nghiệm của biết bao tâm hồn vĩ đại. Sự chuyển dịch của ông từ mối quan tâm văn chương sang tôn giáo không mang bản chất của một quá trình cải đạo. Không có chặng đường Tarsus nào trong cuộc đời Erasmus. Sự chuyển đổi diễn ra từ từ và chẳng bao giờ hoàn tất. Trong nhiều năm tới, Erasmus vẫn có thể, mà không vướng phải chút nghi ngờ đạo đức giả nào, tùy ý đóng vai một nhà văn hoặc một nhà thần học tùy theo sở thích hay tâm trạng. Ông là một mẫu người mà những dòng chảy sâu thẳm trong tâm hồn dần nổi lên bề mặt; một người tự nâng mình lên tầm vóc của ý thức đạo đức dưới áp lực của hoàn cảnh, chứ ít khi vì sự thúc giục của một xung lực không thể cưỡng lại.
Khao khát chỉ quay về với những vấn đề đức tin đã sớm hiện lên trong ông. "Tôi đã quyết định," ông viết trong thời gian ở tu viện gửi Cornelius xứ Gouda, "từ nay sẽ không viết thêm bất kỳ bài thơ nào nữa, ngoại trừ những bài ca ngợi các thánh, hoặc ca ngợi chính sự thánh thiện." Nhưng đó chỉ là một quyết định đạo đức bồng bột tuổi trẻ của một khoảnh khắc. Trong suốt những năm tháng trước chuyến đi Anh đầu tiên, các trước tác của Erasmus, đặc biệt là các bức thư, vẫn phảng phất một thái độ trần tục. Nó chỉ rời bỏ ông trong những phút giây ốm đau và mỏi mệt. Khi ấy, trần gian làm ông chán ghét và ông khinh miệt chính tham vọng của mình; ông khao khát được sống trong sự tĩnh lặng thanh tịnh, trầm ngâm suy ngẫm về Kinh Thánh và rơi lệ cho những lầm lỗi thuở xưa. Dù vậy, đó chỉ là những lời bộc phát ngẫu hứng theo hoàn cảnh, thứ mà người ta không nên xem quá nghiêm túc.
Chính lời nói và tấm gương của Colet đã biến đổi sự quan tâm tản mạn của Erasmus đối với các nghiên cứu thần học thành một quyết tâm vững chắc và lâu dài: biến việc theo đuổi chúng thành mục đích của cuộc đời ông. Colet giục ông giảng giải sách Sáng Thế (Pentateuch) hay tiên Isaiah tại Oxford, giống như cách ông đang giảng các thư tín của Phaolô. Erasmus từ chối; ông không thể làm được. Điều đó cho thấy sự thấu suốt và khả năng tự nhận thức, giúp ông vượt trội hơn Colet. Cách giải thích Kinh Thánh theo trực giác của Colet mà không hiểu ngôn ngữ gốc đã không thể làm thỏa mãn Erasmus. "Anh đang hành động một cách thiếu thận trọng, anh Colet thân mến, khi cố moi nước từ một hòn đá bọt (lấy theo lời Plautus). Làm sao tôi lại có thể trơ trẽn đi dạy điều mà chính mình chưa từng học? Làm sao tôi có thể sưởi ấm cho kẻ khác trong khi bản thân đang run lẩy bẩy vì lạnh?... Anh phàn nàn rằng mình cảm thấy vỡ mộng trước những kỳ vọng đặt vào tôi. Nhưng tôi chưa bao giờ hứa với anh điều đó; chính anh đã tự lừa dối mình khi từ chối tin vào những lời thật lòng tôi nói về bản thân. Tôi đến đây cũng đâu phải để dạy thi ca hay hùng biện (điều mà Colet từng bóng gió); chúng đã ngừng ngọt ngào với tôi, kể từ khi chúng không còn cần thiết cho tôi nữa. Tôi từ chối công việc này vì nó không khớp với mục tiêu cuộc đời tôi; còn công việc kia vì nó vượt quá sức mình... Nhưng khi nào, đến một ngày nào đó, tôi nhận thức được rằng mình đã có đủ năng lượng cần thiết, tôi cũng sẽ chọn con đường của anh và cống hiến cho việc khẳng định thần học, dẫu không xuất chúng, nhưng là một lao động chân thành."
Kết luận mà Erasmus rút ra trước hết là ông phải học tiếng Hy Lạp giỏi hơn những gì ông từng tiếp thu cho đến thời điểm đó.
Trong khi đó, quãng thời gian lưu trú tại Anh của ông đang nhanh chóng đi đến hồi kết; ông phải quay lại Paris. Gần cuối chuyến đi, ông viết thư cho cậu học trò cũ Robert Fisher, người đang ở Ý, với giọng điệu đầy hứng khởi về sự thỏa mãn mà ông có được ở Anh. Một khí hậu vô cùng dễ chịu và trong lành (ông là kẻ rất nhạy cảm với thời tiết); quá nhiều sự nhân ái và bác học – không phải loại mòn mỏi tầm thường, mà là loại uyên thâm, đích thực, cổ xưa mang đậm dấu ấn Hy - La – đến mức ông chẳng còn mấy tha thiết đến Ý nữa. Ở Colet, ông ngỡ như mình được nghe chính Plato lên tiếng. Grocyn, bậc thầy tiếng Hy Lạp; Linacre, vị y sĩ uyên bác, ai mà không ngưỡng mộ họ chứ! Và tâm hồn ai lại chẳng mềm mại, ngọt ngào và hạnh phúc hơn của Thomas More kia chứ!
Một sự cố khó chịu đã xảy ra khi Erasmus rời khỏi đất nước Anh vào tháng Giêng năm 1500. Thật không may, nó không chỉ làm lu mờ những ký ức tốt đẹp về hòn đảo hạnh phúc, mà còn đặt thêm một chướng ngại vật trên con đường sự nghiệp của ông, đồng thời để lại trong tâm hồn vô cùng nhạy cảm của ông một vết nứt nhức nhối nhiều năm về sau.
Sinh kế mà ông kiếm được ở Paris trong những năm gần đây vốn rất bấp bênh. Khoản trợ cấp từ vị giám mục có lẽ đã bị cắt; khoản từ Anna xứ Veere thì nhỏ giọt thưa thớt; ông cũng chẳng thể trông cậy quá chắc chắn vào Mountjoy. Trong hoàn cảnh đó, một quỹ tài chính khiêm tốn, một khoản để dành phòng khi trời mưa gió, có ý nghĩa tối quan trọng. Số tiền tiết kiệm ấy được ông mang từ Anh đi, đúng hai mươi bảng Anh. Đạo luật của Edward III, được Henry VII ban hành lại không lâu trước đó, cấm xuất khẩu vàng và bạc, nhưng More và Mountjoy đã đảm bảo với Erasmus rằng ông hoàn toàn có thể mang tiền đi một cách an toàn, miễn là không phải đồng tiền xu của Anh. Đến Dover, ông mới ngỡ ngàng nhận ra các nhân viên hải quan có quan điểm hoàn toàn khác. Ông chỉ được phép giữ lại sáu đồng "angel" – phần còn lại bị bỏ lại trong tay các quan chức và rõ ràng đã bị tịch thu.
Cú sốc từ sự cố này có lẽ đã góp phần khiến ông tưởng tượng ra cảnh mình bị đe dọa bởi cướp bóc và sát thủ trên con đường từ Calais về Paris. Việc mất đi số tiền ấy đẩy ông trở lại tình trạng bối rối khốn cùng về miếng cơm manh áo hằng ngày. Nó buộc ông phải tái khởi động nghề nghiệp của một nhà văn tài tử (bel esprit) – thứ mà ông đã bắt đầu cảm thấy ghê tởm – và phải hạ mình thực hiện mọi bước để đòi lại những gì đáng ra thuộc về quyền lợi từ các nhà bảo trợ. Hơn hết, nó tác động mạnh đến sự cân bằng tâm lý và phẩm giá của ông. Dù vậy, rủi ro này cuối cùng lại mang lại lợi ích lớn cho thế giới, và cho cả chính Erasmus. Thế giới nhờ đó mà có được bộ Adagia; còn ông thì có được danh tiếng bắt đầu từ tác phẩm này.
Cảm xúc mà tai họa tại Dover mang lại cho Erasmus là sự giận dữ cay đắng và lòng khao khát trả thù. Vài tháng sau, ông viết cho Batt: "Mọi chuyện với tôi vẫn diễn ra như thường lệ trong những hoàn cảnh thế này: vết thương nhận phải ở Anh nay mới bắt đầu nhói đau khi đã trở thành mưng mủ, nhất là khi tôi chẳng thể trả thù bằng bất kỳ cách nào". Và sáu tháng sau, "Tôi sẽ nuốt trôi cục tức này. Chắc chắn sẽ có cơ hội xuất hiện để tôi thanh toán sòng phẳng với chúng." Dù vậy, trong thâm tâm, sự minh mẫn chân chính đã thì thầm với con người này – kẻ mà sức mạnh không phải lúc nào cũng vươn tới tầm lý tưởng của mình – rằng người Anh, những người mà ông vừa mới nhìn nhận qua lăng kính tốt đẹp đến thế, chưa kể đến những người bạn đặc biệt của ông ở đó, không hề dính líu đến tai họa này. Ông chưa bao giờ trách móc More và Mountjoy, những người mà thông tin sai lệch của họ, theo lời ông, đã gây ra cơ sự. Đồng thời, lợi ích cá nhân – thứ mà ông luôn ngụy trang dưới vỏ bọc đạo đức – mách bảo ông rằng lúc này hơn lúc nào hết, việc không cắt đứt quan hệ với nước Anh là điều cốt tử, và đây chính là cơ hội tuyệt vời để củng cố chúng. Về sau, ông giải thích điều này với một vẻ ngây ngô thường khiến các trước tác của ông, nhất là những đoạn ông cố che giấu hoặc bao biện, đọc lên cứ ngỡ như những lời thú tội.
"Trở về Paris trong cảnh tay trắng, tôi hiểu rằng nhiều người sẽ kỳ vọng tôi dùng ngòi bút để trả thù cho tai họa này theo phong cách của giới văn nhân, viết ra những lời cay độc chống lại nhà vua hay chống lại nước Anh. Đồng thời, tôi e rằng William Mountjoy, vì dính dáng gián tiếp đến việc tôi mất tiền, sẽ lo sợ mất đi tình cảm của tôi. Do đó, để vừa dập tắt kỳ vọng của những kẻ đó, vừa cho thiên hạ thấy rằng tôi không hề bất công đến mức đổ lỗi cho cả một quốc gia chỉ vì một tư thù cá nhân, hay thiếu suy nghĩ đến độ vì một tổn thất nhỏ mà mạo hiểm làm nhà vua phật ý hay rạn nứt với bạn bè ở Anh, và đồng thời chứng minh cho người bạn Mountjoy thấy rằng tôi vẫn dành cho anh ấy thiện cảm như trước, tôi quyết định cho ra mắt một ấn phẩm càng sớm càng tốt. Vì chẳng có sẵn thứ gì trong tay, tôi vội vã tổng hợp qua vài ngày đọc sách một bộ sưu tập Adagia, với suy nghĩ rằng một cuốn sách nhỏ như thế, dù thế nào đi nữa, chỉ riêng tính hữu dụng của nó cũng sẽ đưa nó đến tay học giới. Bằng cách này, tôi chứng minh rằng tình bạn của tôi không hề nguội lạnh. Kế đó, trong một bài thơ đính kèm, tôi thanh minh rằng mình không hề giận nhà vua hay đất nước vì bị tước đoạt tiền bạc. Và kế hoạch ấy đã không bị đón nhận tệ hại. Sự ôn hòa và cởi mở đó đã mang lại cho tôi khá nhiều bạn bè ở Anh vào thời điểm ấy – những con người uyên bác, chính trực và có thế lực."
Đây là một minh chứng đặc trưng cho lối hành xử nửa vời mang tính đạo đức. Bằng cách ấy, Erasmus đã thành công trong việc dung hòa sự phẫn nộ của mình, để rồi sau này, khi ký ức đó vô tình ùa về, ông có thể tuyên bố: "Chỉ trong một cú đánh, tôi mất sạch tài sản, nhưng tôi thản nhiên đến mức quay lại với sách vở còn hân hoan và nhiệt huyết hơn xưa". Tuy nhiên, bạn bè ông thừa thừa hiểu vết thương ấy sâu đến nhường nào. "Giờ đây (khi hay tin Henry VIII lên ngôi) chắc chắn mọi cay đắng đã bay biến khỏi tâm hồn anh," Mountjoy viết cho ông vào năm 1509, có lẽ qua ngòi bút của Ammonius.
Những năm tháng sau khi trở về Pháp thực sự là quãng thời gian gian khó. Ông túng thiếu tiền bạc trầm trọng và buộc phải tận dụng tài năng lẫn kiến thức của mình với tư cách là một nhà văn để kiếm sống. Ông lại phải đóng vai homo poeticus hoặc rhetoricus. Ông viết những bức thư trau chuốt đẫm màu sắc thần thoại cùng lời lẽ ăn mày khép nép. Với tư cách nhà thơ, ông có danh tiếng; với tư cách nhà thơ, ông có quyền hy vọng vào sự trợ giúp. Trong khi đó, bức tranh đầy cảm hứng về các hoạt động thần học của ông vẫn hiện diện trước mắt. Nó tiếp cho ông năng lượng và sự kiên trì. "Thật khó lòng tin nổi," ông viết cho Batt, "tâm hồn tôi khao khát hoàn thành tất cả các tác phẩm của mình đến nhường nào, đồng thời trau dồi thêm chút tiếng Hy Lạp, để rồi sau đó hoàn toàn cống hiến cho học thuật thần thánh mà bấy lâu nay tâm can hằng mong mỏi. Sức khỏe của tôi khá tốt, vì vậy tôi sẽ phải vắt kiệt mọi sức lực trong năm nay (1501) để cho ra mắt ấn phẩm đã giao cho nhà in, và thông qua việc giải quyết các vấn đề thần học, lật tẩy bộ mặt của đám chuyên soi mói – vốn đông như quân Nguyên – một cách thích đáng. Nếu tôi được ban ơn thêm ba năm tuổi đời nữa, tôi sẽ đứng ngoài tầm với của lòng đố kỵ."
Ta thấy ông ở đây trong một tâm thế sẵn sàng hoàn thành những điều vĩ đại, dẫu không đơn thuần xuất phát từ sự sùng mộ chân thành. Ông đã xem việc khôi phục thần học đích thực là sứ mệnh của mình; tiếc thay, lời bộc bạch ấy lại nằm trong một bức thư hướng dẫn Batt trung thành cách đối phó với Quý bà xứ Veere nhằm moi tiền bà ta.
Trong nhiều năm tiếp theo, cuộc chiến mưu sinh tiếp tục mang đến cho ông những nỗi truân chuyên và bận tâmn vặt vãnh hầu như không dứt. Ông đã quá ngấy nước Pháp và chẳng mong gì hơn ngoài việc rời khỏi nơi này. Một phần năm 1500 ông dành ở Orléans. Nghịch cảnh khiến con người ta trở nên nhỏ nhen. Câu chuyện về mối quan hệ giữa ông với Augustine Vincent Caminade, một nhà nhân văn học hạng xoàng (sau này làm tổng thư ký ở Middelburg) – kẻ chuyên nhận sinh viên trọ học – là một ví dụ. Quá dài để kể chi tiết ở đây, nhưng nó đủ nổi bật để vạch trần tâm lý của Erasmus, cho thấy ông đa nghi đến mức nào đối với những người bạn của mình. Lại còn mối quan hệ của ông với Jacobus Voecht, kẻ mà rõ ràng ông đã ăn nhờ ở đậu miễn phí và thậm chí còn kiếm cho chủ nhà một khách trọ giàu có là một người em cùng cha khác mẹ của Giám mục Cambray. Cũng vào thời điểm này, Erasmus khẳng định rằng vị giám mục (người mà giờ đây ông gọi là Antimaecenas) đã thuê Standonck để rình mò theo dõi ông ở Paris.
Có quá nhiều cay đắng thấm đượm trong những lá thư thời kỳ này. Erasmus trở nên đa nghi, dễ cáu gắt, đòi hỏi cao, đôi khi thô lỗ trong cách viết thư cho bạn bè. Ông không tài nào chịu nổi William Hermans nữa vì lối sống hưởng lạc và sự thiếu ý chí của y – một thứ chắc chắn xa lạ với bản tính của Erasmus. Nhưng điều khiến chúng ta phiền lòng nhất chính là cách ông nói chuyện với người Batt chân chất. Anh ta được ca ngợi hết lời, đương nhiên rồi. Erasmus hứa sẽ làm cho anh ta trở thành bất tử. Thế nhưng ông lại tỏ ra cáu kỉnh biết bao khi Batt không thể lập tức đáp ứng những yêu cầu hách dịch của mình. Những lời hướng dẫn của ông về việc Batt phải nói gì với Quý bà xứ Veere để xin ơn huệ cho Erasmus mới trơ trẽn làm sao. Và những lời biểu lộ nỗi buồn của ông khi người Batt trung thành qua đời vào nửa đầu năm 1502 lại nghèo nàn đến mức nào.
Cứ như thể Erasmus đang trả thù Batt vì đã buộc phải bộc lộ con người thật của mình trước một người bạn hoạn nạn theo cách trọn vẹn hơn mức ông muốn thiên hạ nhìn thấy; hay vì đã chối bỏ những niềm tin cốt lõi, gu thẩm mỹ tinh tế nhất của bản thân trước Anna xứ Borselen chỉ vì một khoản tiền thưởng còm cõi. Ông đã nịnh bót bà ta theo cái phong cách nặng nề kiểu xứ Burgundy mà các triều đình ở vùng đất thấp rất quen thuộc, thứ mà hẳn phải làm ông ghê tởm. Ông đã tâng bốc lòng đạo đức hình thức của bà ta. "Tôi gửi cho bà vài lời cầu nguyện, nhờ đó bà có thể giống như dùng bùa phép, kéo xuống từ thiên đường – xin lỗi vì nói thế – không phải mặt trăng, mà là đấng đã sinh ra mặt trời công lý."
Liệu anh có nở một nụ cười tao nhã không, hỡi tác giả của những tập Đối thoại, khi viết nên những dòng này? Thật tồi tệ cho anh biết bao.