Erasmus Và Thời Đại Cải Cách

Lượt đọc: 661 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 13
Tư Tưởng Của Erasmus (Tiếp Theo)

❊ ❊ ❊

Tư tưởng của Erasmus: Các xu hướng trí tuệ—Thế giới bị đè nặng bởi những tín điều và hình thức—Chân lý phải đơn giản—Trở về với những nguồn gốc thuần khiết—Kinh Thánh bằng ngôn ngữ gốc—Chủ nghĩa nhân văn Kinh Thánh—Công trình phê bình văn bản Kinh Thánh—Thực hành quan trọng hơn giáo điều—Tài năng và sự hóm hỉnh của Erasmus—Say mê ngôn từ và sự vật—Sự dài dòng—Quan sát các chi tiết—Một chủ nghĩa hiện thực kín đáo—Tính mơ hồ—'Sắc thái'—Sự không thể thấu hiểu về nền tảng tối hậu của vạn vật.

Sự giản dị, tự nhiên, thuần khiết và hợp lý, đó là những yêu cầu tiên quyết đối với Erasmus, ngay cả khi chúng ta chuyển từ các khái niệm đạo đức và thẩm mỹ sang quan điểm trí tuệ của ông; thực ra, hai điều này khó có thể tách rời.

Erasmus cho rằng thế giới đang bị quá tải bởi những định chế, quan điểm và giáo điều kinh viện của con người, bị đè nặng bởi uy quyền hà khắc của các dòng tu, và chính vì tất cả những điều này mà sức mạnh của giáo lý phúc âm đang suy yếu. Ông lập luận rằng đức tin đòi hỏi sự giản lược. Người Thổ Nhĩ Kỳ sẽ nói gì về chủ nghĩa kinh viện của chúng ta? Một ngày nọ, Colet viết cho ông: "Sách vở và khoa học thì vô tận. Vậy nên, chúng ta hãy bỏ lại mọi con đường quanh co và đi theo lối tắt đến với chân lý."

Chân lý phải đơn giản. Seneca từng nói: "Ngôn ngữ của chân lý thì giản dị; vậy thì, không có gì đơn giản và chân thực hơn Đấng Christ." Ở một nơi khác, Erasmus viết: "Tôi ước mong rằng hình ảnh Đấng Christ giản dị và thuần khiết này có thể khắc sâu vào tâm trí con người, và tôi cho rằng cách tốt nhất để đạt được điều đó là chúng ta, với sự hỗ trợ từ kiến thức về các ngôn ngữ gốc, nên triết lý ngay tại chính những nguồn cội của nó."

Tại đây, một khẩu hiệu mới xuất hiện: trở về với những nguồn cội! Đây không chỉ đơn thuần là một yêu cầu về trí tuệ hay ngôn ngữ học; đó còn là một nhu cầu thiết yếu về đạo đức và thẩm mỹ của cuộc sống. Những gì nguyên thủy và thuần khiết, những gì chưa bị che lấp hay chưa qua tay nhiều người, đều sở hữu một sức quyến rũ mạnh mẽ. Erasmus so sánh nó với một quả táo mà ta tự tay hái trên cây. Kêu gọi thế giới trở về với sự giản dị cổ xưa của khoa học, dẫn dắt nó quay lại từ những vũng nước đục ngầu hiện nay về với những dòng suối sống động và tinh khiết nhất, những nguồn mạch trong trẻo nhất của giáo lý phúc âm—đó chính là cách ông nhìn nhận sứ mệnh của thần học. Ẩn dụ về dòng nước trong veo ở đây không hề vô nghĩa; nó bộc lộ chất lượng tâm lý trong nguyên tắc nhiệt thành của Erasmus.

"Làm sao vậy," ông thốt lên, "khi mọi người lại bỏ ra quá nhiều công sức cho các chi tiết của đủ loại hệ thống triết học xa xôi mà lại bỏ bê việc tìm đến tận nguồn cội của Kitô giáo?" "Mặc dù sự khôn ngoan này, vốn tuyệt vời đến mức đã một lần và mãi mãi làm lu mờ sự khôn ngoan của cả thế giới, có thể được rút ra từ vài cuốn sách ít ỏi này, như từ một nguồn nước pha lê, với công sức ít hơn nhiều so với việc tìm kiếm sự khôn ngoan của Aristotle từ biết bao cuốn sách đầy gai góc, và mang lại nhiều hoa trái hơn hẳn.... Trang bị cho hành trình đó thật đơn giản và ai cũng có thể có được ngay lập tức. Triết lý này dành cho tất cả mọi người. Đấng Christ mong muốn những mầu nhiệm của Ngài được lan tỏa rộng rãi nhất có thể. Tôi ước sao cho tất cả những người vợ hiền đều đọc Phúc âm và các Thư tín của Thánh Phaolô; rằng chúng được dịch ra mọi ngôn ngữ; rằng người nông phu có thể hát lên từ đó trong khi cày ruộng, người thợ dệt hát bên khung cửi; rằng người lữ khách có thể dùng những câu chuyện như vậy để vơi đi nỗi nhọc nhằn trên đường... Loại triết lý này thiên về bản tính hơn là tam đoạn luận, về cuộc sống hơn là tranh biện, về linh cảm hơn là uyên bác, về sự biến đổi hơn là logic.... Triết lý của Đấng Christ, điều mà chính Ngài gọi là Renascentia, nếu không phải là sự khôi phục của Tự nhiên được tạo ra một cách tốt đẹp, thì là gì?—hơn nữa, mặc dù không ai dạy chúng ta điều này một cách tuyệt đối và hiệu quả như Đấng Christ, nhưng trong các sách của người ngoại giáo cũng có thể tìm thấy nhiều điều phù hợp với nó."

Đó chính là quan điểm sống của nhà nhân văn Kinh Thánh này. Mỗi khi Erasmus quay trở lại với những vấn đề này, giọng ông lại trở nên rõ ràng nhất. Trong lời tựa cho các chú giải về Tân Ước, ông viết: "Đừng ai tiếp cận tác phẩm này như cách họ cầm cuốn Noctes atticae của Gellius hay Miscellanies của Poliziano.... Chúng ta đang ở trước những điều thiêng liêng; đây không phải là vấn đề của hùng biện, những vấn đề này được thế giới đón nhận tốt nhất bằng sự giản dị và thuần khiết; thật nực cười nếu phô trương sự uyên bác của con người ở đây, và thật bất kính nếu tự hào về sự hùng biện của con người." Thế nhưng, chưa bao giờ chính Erasmus lại hùng hồn đến thế.

Điều nâng ông lên trên mức độ sức mạnh và lòng nhiệt thành thường thấy chính là việc ông đang chiến đấu một trận chiến, trận chiến vì quyền được phê bình Kinh Thánh. Ông cảm thấy ghê tởm khi người ta học Kinh Thánh qua bản Vulgate trong khi họ biết rằng các bản văn đó cho thấy những khác biệt và đã bị sai lệch, mặc dù chúng ta có bản văn Hy Lạp để có thể quay trở về hình thức nguyên thủy và ý nghĩa ban đầu.

Giờ đây ông bị khiển trách vì dám, với tư cách chỉ là một nhà ngữ pháp, tấn công vào văn bản Kinh Thánh vì những sai sót hoặc bất thường vụn vặt. "Đúng là những chi tiết, nhưng chính vì những chi tiết này mà đôi khi ta thấy ngay cả những nhà thần học vĩ đại cũng vấp ngã và nói càn." Việc tiểu tiết về ngôn ngữ học là cần thiết. "Tại sao chúng ta lại quá chính xác với thức ăn, quần áo, vấn đề tiền bạc của mình, mà sự chính xác này lại khiến ta khó chịu trong các văn phẩm thiêng liêng? Họ nói ông ta bò trên mặt đất, ông ta tự làm mình mệt mỏi vì những từ ngữ và âm tiết! Tại sao chúng ta lại coi thường bất kỳ lời nào của Đấng mà chúng ta tôn kính và thờ phụng dưới danh hiệu Ngôi Lời? Nhưng, cứ cho là vậy đi! Hãy để bất cứ ai muốn cứ nghĩ rằng tôi đã không thể đạt được điều gì tốt đẹp hơn, và do sự lười biếng trong tâm trí, trái tim nguội lạnh hoặc thiếu uyên bác mà tôi đã nhận lấy công việc thấp kém nhất này; thì đó vẫn là một ý tưởng Kitô giáo khi coi mọi công việc được thực hiện với lòng nhiệt thành đạo đức đều là việc tốt. Chúng ta mang gạch tới, nhưng là để xây dựng đền thờ của Chúa."

Ông không muốn mình trở nên cố chấp. Cứ để bản Vulgate được giữ lại để sử dụng trong phụng vụ, trong các bài giảng, trong trường học, nhưng ai đọc phiên bản của chúng tôi tại nhà, sẽ hiểu rõ hơn về bản của chính mình. Ông, Erasmus, sẵn sàng giải trình và thừa nhận mình sai khi bị kết tội về lỗi lầm.

Có lẽ Erasmus chưa bao giờ nhận ra hoàn toàn phương pháp phê bình ngôn ngữ học của mình đã làm lay chuyển nền tảng của Giáo hội đến mức nào. Ông ngạc nhiên trước những kẻ thù của mình, "những người không thể không tin rằng mọi uy quyền của họ sẽ sụp đổ ngay lập tức khi những cuốn sách thiêng liêng được đọc dưới một hình thức đã được thanh lọc, và khi mọi người cố gắng hiểu chúng theo nguyên bản". Ông không cảm nhận được uy quyền không thể lay chuyển của một cuốn sách thiêng liêng có ý nghĩa gì. Ông vui mừng vì Kinh Thánh được tiếp cận gần gũi hơn nhiều, vì mọi sắc thái được đưa ra ánh sáng bằng cách xem xét không chỉ những gì được nói, mà còn bởi ai, cho ai, vào thời điểm nào, trong dịp nào, điều gì đi trước và điều gì theo sau, tóm lại, bằng phương pháp phê bình ngôn ngữ học lịch sử. Đối với ông, dường như đặc biệt đạo đức khi đọc Kinh Thánh và bắt gặp một đoạn có vẻ trái ngược với giáo lý của Đấng Christ hoặc thiên tính của Ngài, thì thà tin rằng mình không hiểu cụm từ đó hoặc văn bản có thể đã bị sai lệch thì hơn. Một cách không nhận ra, ông đã chuyển từ việc đính chính các phiên bản khác nhau sang sửa chữa nội dung. Các thư tín không phải tất cả đều được viết bởi các tông đồ mà chúng được gán cho. Bản thân các tông đồ đôi khi cũng phạm sai lầm.

Nền tảng đời sống tinh thần của Erasmus không còn là một sự thống nhất. Một mặt, đó là khát khao mãnh liệt về một niềm tin ngay thẳng, giản dị, thuần khiết và gần gũi, nguyện vọng chân thành muốn trở thành một Kitô hữu tốt. Nhưng mặt khác, đó cũng là nhu cầu trí tuệ và thẩm mỹ không thể cưỡng lại về gu thẩm mỹ tốt, sự hài hòa, cách diễn đạt rõ ràng và chính xác của người xưa, cùng sự ghét bỏ những gì rườm rà và rối rắm. Erasmus nghĩ rằng học vấn tốt có thể phục vụ đắc lực cho việc thanh lọc cần thiết đức tin và các hình thức của nó. Nhịp điệu của các bài thánh ca nhà thờ cần được sửa chữa. Ông chưa bao giờ tin rằng cách diễn đạt Kitô giáo và chủ nghĩa cổ điển là không tương thích. Người đàn ông, trong lĩnh vực nghiên cứu thiêng liêng, luôn hỏi mọi tác giả về bằng chứng xác thực của họ, lại không nhận thức được việc chính mình đã thừa nhận uy quyền của người xưa mà không có bất kỳ bằng chứng nào. Ông viện dẫn thời Cổ đại một cách ngây thơ biết bao, hết lần này đến lần khác, chỉ để biện minh cho một hành động táo bạo nào đó! Họ nói ông có tư tưởng phê phán ư? Chẳng phải người xưa cũng có tư tưởng phê phán đó sao? Ông cho phép mình chèn các đoạn lạc đề? Người xưa cũng làm như vậy, v.v.

Erasmus có sự đồng cảm sâu sắc với thời Cổ đại đáng kính đó bởi niềm tin nền tảng của ông rằng thực hành cuộc sống mới là điều quan trọng. Không phải người triết gia vĩ đại là kẻ thuộc lòng các nguyên lý của phái Khắc kỷ hay phái Peripatetic—mà là người thể hiện ý nghĩa của triết học bằng cuộc sống và đạo đức của mình, vì đó mới là mục đích của nó. Ông thực sự là một nhà thần học khi dạy dỗ, không phải bằng những tam đoạn luận khéo léo, mà bằng bản tính, bằng khuôn mặt và đôi mắt, bằng chính cuộc sống của mình, rằng của cải nên bị khinh rẻ. Sống đúng với chuẩn mực đó là điều mà chính Đấng Christ gọi là Renascentia. Erasmus chỉ sử dụng từ này theo nghĩa Kitô giáo. Nhưng theo nghĩa đó, nó liên quan mật thiết đến ý tưởng về thời Phục hưng như một hiện tượng lịch sử. Những khía cạnh trần thế và ngoại giáo của thời Phục hưng hầu như luôn bị đánh giá quá cao. Erasmus, hơn nhiều so với Aretino hay Castiglione, là đại diện cho tinh thần thời đại của ông, một người mà trên tình cảm Kitô giáo của ông, cơn gió ngọt ngào của thời Cổ đại đã đi qua. Và chính sự kết hợp giữa nỗ lực Kitô giáo mạnh mẽ và tinh thần thời Cổ đại là lời giải thích cho thành công tuyệt vời của Erasmus.

Ý định đơn thuần và nội dung của tâm trí sẽ không tác động đến thế giới nếu hình thức biểu đạt không hợp tác. Ở Erasmus, chất lượng tài năng của ông là một yếu tố rất quan trọng. Sự rõ ràng và dễ dàng hoàn hảo trong cách diễn đạt, sự sống động, hóm hỉnh, trí tưởng tượng, niềm say mê và sự hài hước của ông đã tạo nên một sức quyến rũ cho tất cả những gì ông viết, điều mà đối với những người đương thời là không thể cưỡng lại và vẫn thu hút ngay cả chúng ta, ngay khi chúng ta đọc ông. Trong tất cả những gì tạo nên tài năng của mình, Erasmus hoàn toàn và trọn vẹn là một đại diện của thời Phục hưng. Trước hết, đó là sự luôn "hợp thời" (à propos) của ông. Những gì ông viết không bao giờ mơ hồ, không bao giờ tối nghĩa—nó luôn có vẻ hợp lý. Mọi thứ dường như tự tuôn chảy như một dòng suối. Nó luôn nghe thật chân thực về âm điệu, lối diễn đạt và điểm nhấn. Nó gần như có sự hài hòa nhẹ nhàng của Ariosto. Và cũng giống như Ariosto, nó không bao giờ bi kịch, không bao giờ thực sự hào hùng. Nó thực sự lôi cuốn chúng ta, nhưng bản thân nó lại không bao giờ thực sự say đắm.

Những khía cạnh nghệ thuật hơn trong tài năng của Erasmus bộc lộ rõ ràng nhất—mặc dù chúng hiện diện ở khắp mọi nơi—trong hai tác phẩm giải trí sau những công việc nghiêm túc hơn, đó là Moriae Encomium (Ca tụng sự điên rồ) và Colloquia (Đối thoại). Nhưng chính hai tác phẩm đó lại có tầm quan trọng to lớn đối với ảnh hưởng của ông thời bấy giờ. Vì trong khi Jerome chỉ tiếp cận được hàng chục độc giả và Tân Ước là hàng trăm, thì Moria và các bài Đối thoại đã đến tay hàng ngàn người. Và tầm quan trọng của chúng được nâng cao ở chỗ Erasmus chưa bao giờ bộc lộ bản thân một cách tự phát như vậy ở bất kỳ nơi nào khác.

Trong mỗi bài Đối thoại, ngay cả trong những bài chỉ thuần túy là khuôn mẫu đầu tiên, đều có phác thảo cho một vở hài kịch, một cuốn tiểu thuyết ngắn hoặc một bài châm biếm. Hầu như không có câu nào thiếu đi "điểm nhấn", một cách diễn đạt nào thiếu đi trí tưởng tượng sống động. Có những nét tinh tế vô song. Vị tu viện trưởng trong bài "Abbatis et eruditae" (Vị tu viện trưởng và người phụ nữ uyên bác) là một nhân vật của Molière. Cần lưu ý Erasmus duy trì các nhân vật và bối cảnh của mình tốt như thế nào, bởi vì ông nhìn thấy chúng. Trong "Người phụ nữ nằm ổ", ông không bao giờ quên dù chỉ một khoảnh khắc rằng Eutrapelus là một nghệ sĩ. Vào cuối bài "Trò chơi đốt xương", khi những người đối thoại, sau khi đã làm sáng tỏ toàn bộ danh pháp của trò chơi đốt xương thời La Mã, chuẩn bị tự mình chơi, Carolus nói: "nhưng hãy đóng cửa trước đã, kẻo người đầu bếp nhìn thấy chúng ta chơi như hai thằng nhóc."

Như Holbein đã minh họa cho tác phẩm Moria, chúng ta ước có thể sở hữu các bài Đối thoại với minh họa của Brueghel, bởi vì cái nhìn hóm hỉnh và sáng suốt của Erasmus về các sự kiện gắn bó mật thiết với tầm nhìn của bậc thầy vĩ đại này. Đám rước những kẻ say rượu vào Chúa nhật Lễ Lá, việc cứu hộ thủy thủ đoàn bị đắm tàu, những ông già chờ đợi cỗ xe du lịch trong khi những người đánh xe vẫn đang mải mê uống rượu, tất cả những điều này đều là những bức tranh thể loại Hà Lan thuộc loại xuất sắc nhất.

Chúng ta thích nói về chủ nghĩa hiện thực của thời Phục hưng. Erasmus chắc chắn là một nhà hiện thực theo nghĩa có một sự khao khát vô độ về tri thức đối với thế giới hữu hình. Ông muốn biết sự vật và tên gọi của chúng: các chi tiết của từng sự vật, dù cho nó có xa xôi đến đâu, như những thuật ngữ về các trò chơi và quy tắc trò chơi của người La Mã. Hãy đọc kỹ mô tả về bức tranh trang trí trên nhà vườn trong bài "Convivium religiosum" (Tiệc tôn giáo): đó không gì khác hơn là một bài học trực quan, một sự thể hiện đồ họa về các hình thức của thực tại.

Trong niềm vui sướng trước vũ trụ vật chất và ngôn từ linh hoạt, uyển chuyển, thời Phục hưng say sưa với vô vàn hình ảnh và cách diễn đạt. Những liệt kê vang dội về tên gọi và sự vật, điều mà Rabelais luôn đưa ra, không phải là xa lạ với Erasmus, nhưng ông sử dụng chúng cho các mục đích trí tuệ và hữu ích. Trong tác phẩm "De copia verborum ac rerum" (Về sự dồi dào của lời và nghĩa), thủ pháp về khả năng biểu đạt đa dạng này nối tiếp nhau—ông đưa ra năm mươi cách để nói: "Lá thư của bạn đã mang lại cho tôi nhiều niềm vui," hoặc, "Tôi nghĩ trời sắp mưa". Xung lực thẩm mỹ ở đây giống như một chủ đề và các biến tấu: phô diễn tất cả sự giàu có và những biến đổi của logic ngôn ngữ. Ở những nơi khác, Erasmus cũng đắm mình trong thiên hướng tích lũy những kho báu của thiên tài này; ông và những người đương thời không bao giờ có thể kìm chế việc đưa ra tất cả các ví dụ thay vì chỉ một: trong "Ratio verae theologiae", trong "De pronuntiatione", trong "Lingua", trong "Ecclesiastes". Các bộ sưu tập "Adagia" (Châm ngôn), "Parabolae" (Dụ ngôn), và "Apophthegmata" (Danh ngôn) hoàn toàn dựa trên sự khao khát này của thời Phục hưng (vốn là một di sản của chính thời Trung cổ) để đắm mình trong sự giàu có của thế giới hữu hình, để say sưa trong ngôn từ và sự vật.

Các giác quan luôn rộng mở để quan sát những điều kỳ lạ một cách tinh tế. Mặc dù Erasmus không có nhu cầu chứng minh những bí mật của tự nhiên, điều đã truyền cảm hứng cho Leonardo da Vinci, Paracelsus, Vesalius, nhưng ông cũng là một đứa con của thời đại mình nhờ khả năng quan sát nhạy bén. Đối với những nét đặc thù trong thói quen và phong tục của các quốc gia, ông có một cái nhìn cởi mở. Ông chú ý đến dáng đi của những người lính Thụy Sĩ, cách những gã công tử ngồi, cách người Picard phát âm tiếng Pháp. Ông nhận thấy rằng trong những bức tranh cũ, các nhân vật luôn được vẽ với đôi mắt khép hờ và đôi môi mím chặt, như những dấu hiệu của sự khiêm nhường, và cách một số người Tây Ban Nha vẫn tôn trọng biểu cảm này trong cuộc sống, trong khi nghệ thuật Đức ưa thích đôi môi chu ra như thể để hôn. Ý thức sống động về giai thoại của ông, điều mà ông đã thả lỏng trong tất cả các bài viết của mình, thuộc về phạm trù này.

Và, bất chấp tất cả chủ nghĩa hiện thực của mình, thế giới mà Erasmus nhìn thấy và mô tả không hoàn toàn là thế giới của thế kỷ mười sáu. Mọi thứ đều bị che phủ bởi tiếng Latinh. Giữa tâm trí tác giả và thực tại xen vào đó là giọng văn cổ xưa của ông. Xét cho cùng, thế giới trong tâm trí ông là tưởng tượng. Đó là một thực tại thế kỷ mười sáu bị tiết chế và giới hạn mà ông phản ánh. Cùng với sự thô kệch của nó, ông thiếu tất cả những gì bạo liệt và trực diện trong thời đại của mình. So với các nghệ sĩ, với Luther và Calvin, với các chính khách, các nhà hàng hải, những người lính và các nhà khoa học, Erasmus đối diện với thế giới như một ẩn sĩ. Đó chỉ là ảnh hưởng của tiếng Latinh. Bất chấp tất cả sự tiếp thu và nhạy cảm của mình, Erasmus không bao giờ thực sự tiếp xúc hoàn toàn với cuộc sống. Trong suốt tác phẩm của ông, không có chú chim nào hót, không có ngọn gió nào xào xạc.

Nhưng sự dè dặt hay nỗi sợ hãi về tính trực diện đó không chỉ là một phẩm chất tiêu cực. Nó cũng xuất phát từ nhận thức về sự bất định của nền tảng vạn vật, từ nỗi kinh sợ trước sự mơ hồ của tất cả những gì tồn tại. Nếu Erasmus thường xuyên lơ lửng trên ranh giới giữa sự nghiêm túc và chế giễu, nếu ông hầu như không bao giờ đưa ra một kết luận sắc bén, thì điều đó không chỉ do sự thận trọng và nỗi sợ phải cam kết. Ở khắp mọi nơi, ông đều nhìn thấy những sắc thái, sự hòa trộn của ý nghĩa ngôn từ. Đối với ông, các thuật ngữ về sự vật không còn giống như đối với con người thời Trung cổ, như những viên pha lê gắn trong vàng, hay những ngôi sao trên bầu trời. "Tôi không thích những khẳng định đến mức tôi sẽ dễ dàng đứng về phía những người hoài nghi bất cứ nơi nào được phép bởi uy quyền bất khả xâm phạm của Kinh Thánh và các sắc lệnh của Giáo hội." "Có điều gì được miễn trừ khỏi sai lầm?" Tất cả những tranh cãi tinh vi của suy đoán thần học đều nảy sinh từ sự tò mò nguy hiểm và dẫn đến sự táo bạo bất kính. Tất cả những cuộc tranh cãi lớn về Chúa Ba Ngôi và Đức Trinh Nữ Maria đã mang lại lợi ích gì? "Chúng ta đã định nghĩa quá nhiều điều mà nếu không có nguy cơ đối với sự cứu rỗi, lẽ ra đã có thể không được biết đến hoặc không bị quyết định.... Những điều thiết yếu của tôn giáo chúng ta là hòa bình và sự nhất trí. Những điều này khó có thể tồn tại trừ khi chúng ta đưa ra định nghĩa về càng ít điểm càng tốt và để lại nhiều câu hỏi cho sự phán xét cá nhân. Nhiều vấn đề hiện được hoãn lại cho đến Công đồng đại kết. Sẽ tốt hơn nhiều nếu hoãn những câu hỏi như vậy cho đến thời điểm khi tấm gương sẽ được gỡ bỏ và bóng tối được xóa tan, và chúng ta sẽ nhìn thấy Chúa mặt đối mặt."

"Có những thánh đường trong các nghiên cứu thiêng liêng mà Chúa đã không muốn chúng ta thăm dò, và nếu chúng ta cố gắng thâm nhập vào đó, chúng ta sẽ mò mẫm trong bóng tối ngày càng sâu hơn khi chúng ta tiến xa hơn, để rồi theo cách này, chúng ta cũng nhận ra sự uy nghi không thể thấu hiểu của sự khôn ngoan thiêng liêng và sự yếu kém của sự hiểu biết của con người."

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.