Erasmus Và Thời Đại Cải Cách

Lượt đọc: 661 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
1501

❊ ❊ ❊

Tại Tournehem: 1501—Khôi phục thần học giờ là mục tiêu cuộc đời ông—Ông học tiếng Hy Lạp—John Vitrier—Enchiridion Militis Christiani

Những năm tháng thiếu thốn vẫn đeo bám Erasmus. Kế sinh nhai của ông vẫn bấp bênh, và ông không có lấy một chốn dung thân cố định. Thật đáng kinh ngạc là dù nguồn hỗ trợ tài chính vô cùng bấp bênh, hành trình của ông không bao giờ được dẫn dắt bởi nhu cầu cơm áo, mà bởi sự chăm lo cho sức khỏe, và việc học tập của ông không vì lợi ích cá nhân mà bởi khao khát cháy bỏng được thâm nhập vào những nguồn tri thức thuần khiết nhất. Nỗi sợ hãi dịch bệnh không ít lần xua đuổi ông đi: năm 1500, từ Paris đến Orléans, nơi ông trọ cùng Augustine Caminade; nhưng khi một người trọ cùng nhà đổ bệnh, Erasmus lại chuyển đi nơi khác. Có lẽ chính những ấn tượng từ thuở thiếu thời ở Deventer đã khiến ông sợ dịch hạch đến tột độ, căn bệnh thời đó hoành hành gần như không dứt. Faustus Andrelinus đã sai một người đầy tớ đến gặp ông để mỉa mai ông là kẻ hèn nhát: "Đó sẽ là một sự sỉ nhục không thể dung thứ," Erasmus đáp, "nếu ta là một lính đánh thuê Thụy Sĩ, nhưng tâm hồn một thi sĩ, vốn yêu chuộng sự bình yên và những chốn râm mát, thì lại hoàn toàn miễn nhiễm với những điều ấy." Vào mùa xuân năm 1501, một lần nữa ông rời Paris vì sợ dịch hạch: "những đám tang liên miên khiến ta khiếp sợ," ông viết cho Augustine.

Ban đầu ông du hành tới Holland, tại Steyn, ông xin phép được ở lại ngoài tu viện thêm một năm để chuyên tâm học hành; bạn bè ông sẽ rất xấu hổ nếu ông trở về sau bao năm đèn sách mà chẳng đạt được chút uy tín nào. Tại Haarlem, ông ghé thăm người bạn William Hermans, rồi xuôi về phương nam, một lần nữa đến bày tỏ lòng tôn kính với Giám mục xứ Cambray, có lẽ là tại Brussels. Từ đó ông đi Veere, nhưng không tìm được dịp để trò chuyện với nữ mạnh thường quân của mình. Tháng Bảy năm 1501, ông tìm thấy sự bình yên tại lâu đài Tournehem cùng người bạn trung thành Batt.

Trong mọi hành trình đi lại, chưa một phút giây nào ông đánh mất tầm nhìn về lý tưởng học thuật của mình. Kể từ khi trở về từ Anh, ông bị thôi thúc bởi hai khao khát: biên tập các tác phẩm của Jerome, vị Giáo phụ vĩ đại của Giáo hội, và đặc biệt là học tiếng Hy Lạp một cách thông thạo. "Bạn hiểu rằng tất cả những điều này quan trọng thế nào đối với danh tiếng của tôi, hay đúng hơn, đối với sự tồn vong của tôi," ông viết (từ Orléans vào cuối năm 1500) gửi cho Batt. Nhưng quả thực, nếu Erasmus là một kẻ săn đuổi danh vọng và thành công tầm thường, hẳn ông đã có thể cậy nhờ vào vô số phương kế khác. Chính khát khao mãnh liệt được thâm nhập vào nguồn cội tri thức và giúp người khác thấu hiểu mới là động lực thúc đẩy ông, ngay cả khi ông tận dụng những dự án học thuật này để kiếm chút lộ phí. "Hãy nghe đây," ông viết cho Batt, "để xem tôi còn mong đợi gì ở bạn. Bạn phải giành lấy một món quà từ vị viện trưởng (ở Saint Bertin). Bạn biết tính tình người này rồi đấy; hãy bịa ra một lý do khiêm nhường và hợp lý để khất cầu. Hãy nói với ông ấy rằng tôi đang ấp ủ một dự định lớn lao, đó là khôi phục toàn bộ các tác phẩm của Jerome, dù cho ông ấy có đồ sộ đến đâu, và đã bị sự thiếu hiểu biết của các nhà thần học làm cho hư hại, cắt xén, rối rắm; và chèn lại những đoạn tiếng Hy Lạp bị thiếu. Tôi dám khẳng định rằng, tôi sẽ có thể làm sáng tỏ những cổ văn và văn phong của Jerome, điều mà chưa ai thấu hiểu. Hãy nói với ông ấy rằng tôi sẽ cần không ít sách cho mục đích này, và hơn nữa là sự trợ giúp của những người thạo tiếng Hy Lạp, và vì thế tôi cần sự hỗ trợ. Battus à, khi nói những lời đó, bạn sẽ không hề nói dối. Bởi tôi thực sự có ý định thực hiện tất cả những điều đó."

Quả thực, ông đã rất nghiêm túc về vấn đề này, điều mà chẳng bao lâu sau ông sẽ chứng minh cho cả thế giới thấy. Việc chinh phục tiếng Hy Lạp của ông là một kỳ tích anh hùng thực sự. Ông từng học những kiến thức vỡ lòng nhất ở Deventer, nhưng rõ ràng chừng đó chẳng thấm tháp vào đâu. Vào tháng 3 năm 1500, ông viết cho Batt: "Tiếng Hy Lạp gần như giết chết tôi, nhưng tôi chẳng có thời gian, cũng chẳng có tiền để mua sách hay thuê thầy dạy." Khi Augustine Caminade muốn đòi lại cuốn Homer mà ông đã cho Erasmus mượn, Erasmus than phiền: "Anh đang tước đoạt niềm an ủi duy nhất của tôi trong nỗi chán chường này. Bởi tôi khao khát tác giả này đến cháy bỏng, dù chẳng thể hiểu nổi ông ấy, nhưng tôi vẫn lấy việc ngắm nhìn cuốn sách để thỏa mãn đôi mắt và tái tạo tâm trí mình." Liệu Erasmus có biết rằng khi nói điều này, ông gần như đã lặp lại y nguyên những cảm xúc mà Petrarch từng bộc lộ cách đây một trăm năm mươi năm? Nhưng ông đã bắt đầu học tập. Liệu ông có thầy dạy hay không thì chưa rõ, nhưng khả năng đó rất cao. Ban đầu, ông thấy ngôn ngữ này thật khó khăn. Rồi dần dần, ông bạo dạn tự gọi mình là "một ứng viên trong ngôn ngữ này", và bắt đầu tự tin hơn khi rải những trích dẫn tiếng Hy Lạp vào các bức thư. Nó chiếm trọn tâm trí ông đêm ngày và ông thúc giục tất cả bạn bè tìm kiếm sách Hy Lạp cho mình. Mùa thu năm 1502, ông tuyên bố rằng mình có thể viết bất cứ điều gì ông muốn bằng tiếng Hy Lạp một cách thông thạo, và hoàn toàn ứng khẩu. Ông đã không lầm khi kỳ vọng rằng tiếng Hy Lạp sẽ mở mắt cho ông thấu hiểu đúng đắn Thánh Kinh. Ba năm học tập gần như không ngơi nghỉ đã đền đáp xứng đáng cho những nỗ lực của ông. Tiếng Do Thái, ngôn ngữ mà ông cũng từng thử học, cuối cùng đã bị bỏ dở. Vào thời điểm đó (1504), ông đã thực hiện các bản dịch từ tiếng Hy Lạp, sử dụng nó một cách phê phán trong các nghiên cứu thần học của mình, và dạy nó cho những người khác, trong đó có William Cop, một bác sĩ kiêm nhà nhân văn người Pháp. Vài năm sau, ông chẳng tìm thấy mấy điều ở Ý để cải thiện trình độ tiếng Hy Lạp của mình; sau này ông có khuynh hướng tin rằng mình đã mang nhiều kiến thức về hai ngôn ngữ cổ đại sang đất nước đó hơn là mang về.

Không gì minh chứng rõ ràng hơn cho lòng nhiệt huyết mà Erasmus dành cho tiếng Hy Lạp bằng sự hăng hái của ông trong việc muốn những người bạn thân nhất của mình cũng được hưởng phúc từ đó. Ông quyết định rằng Batt phải học tiếng Hy Lạp. Nhưng Batt chẳng có thời gian, và tiếng Latin lại hấp dẫn ông ấy hơn. Khi Erasmus đến Haarlem thăm William Hermans, ông cũng muốn biến người bạn này thành một học giả Hy Lạp; ông đã mang theo một chiếc túi xách đầy sách. Nhưng công sức của ông đổ sông đổ biển. William chẳng mặn mà gì với môn học này và Erasmus thất vọng đến mức không chỉ coi tiền bạc và công sức của mình là phí hoài, mà còn nghĩ rằng mình đã đánh mất một người bạn.

Trong khi đó, ông vẫn chưa quyết định được mình sẽ đi đâu trong tương lai gần. Đến Anh, đến Ý, hay quay lại Paris? Cuối cùng, ông đã có một chuyến lưu trú khá dài với tư cách khách mời, từ mùa thu năm 1501 đến mùa hè năm sau, đầu tiên là tại Saint Omer, với bề trên tu viện Saint Bertin, và sau đó là tại lâu đài Courtebourne, không xa đó là bao.

Tại Saint Omer, Erasmus đã làm quen với một người mà sau này ông đặt hình ảnh bên cạnh Colet như một nhà thần học chân chính, đồng thời là một tu sĩ tốt lành: Jean Vitrier, giám thị tu viện dòng Phanxicô tại Saint Omer. Erasmus hẳn đã cảm thấy bị cuốn hút bởi một người mang trên mình bản án của Sorbonne chỉ vì những phát ngôn quá thẳng thắn về những lạm dụng trong đời sống tu viện. Vitrier không vì thế mà từ bỏ cuộc đời tu hành, thay vào đó, ông cống hiến bản thân cho việc cải cách các tu viện nam và nữ. Sau khi tiến xa hơn từ chủ nghĩa kinh viện đến với Thánh Paul, ông đã hình thành một quan niệm rất cởi mở về đời sống Kitô giáo, hoàn toàn phản đối những thủ tục và nghi lễ hình thức. Không còn nghi ngờ gì nữa, người đàn ông này đã góp phần đáng kể vào sự ra đời của một trong những tác phẩm nổi tiếng và có ảnh hưởng nhất của Erasmus: Enchiridion militis Christiani.

Chính Erasmus sau này cũng thú nhận rằng Enchiridion ra đời một cách tình cờ. Ông không nhận ra rằng, một hoàn cảnh bên ngoài thường được tận dụng để phục vụ cho một thôi thúc nội tại. Hoàn cảnh bên ngoài đó là lâu đài Tournehem thường xuyên có một người lính lui tới, là bạn của Batt, một kẻ có lối sống rất trụy lạc, đối xử rất tệ với người vợ ngoan đạo của mình, và hơn nữa, lại là kẻ vô học và căm ghét các linh mục một cách dữ dội.[5] Ngoài ra, hắn cũng là người có tính tình tử tế và ngoại trừ Erasmus ra khỏi mối thù ghét của hắn đối với các nhà thần học. Người vợ đã dùng ảnh hưởng của mình để thuyết phục Batt khiến Erasmus viết một điều gì đó có thể khiến chồng bà quan tâm đến tôn giáo. Erasmus đã đáp ứng yêu cầu đó và Jean Vitrier đã đồng tình một cách nồng nhiệt với những quan điểm được bày tỏ trong các ghi chép này đến mức Erasmus sau đó đã triển khai chúng tại Louvain; năm 1504, chúng được Dirck Maertensz xuất bản tại Antwerp.

Đó là khởi nguồn bên ngoài của Enchiridion. Nhưng nguyên nhân sâu xa bên trong là vì sớm muộn gì Erasmus cũng phải định hình thái độ của mình đối với lối sống tôn giáo của thời đại ông và đối với những quan niệm nghi lễ khô khan, vô hồn về bổn phận Kitô giáo, những điều vốn là cái gai trong mắt ông.

Về mặt hình thức, Enchiridion là một cuốn cẩm nang dành cho một người lính mù chữ để đạt được một thái độ tinh thần xứng đáng với Đấng Kitô; như dùng ngón tay chỉ lối, ông sẽ chỉ cho anh ta con đường ngắn nhất đến với Đấng Kitô. Ông giả định người bạn ấy đã chán ngán cuộc sống chốn triều đình—một chủ đề phổ biến trong văn học đương thời. Erasmus chỉ tạm dừng công việc của cuộc đời mình, đó là sự thanh lọc thần học, trong vài ngày để đáp ứng yêu cầu chỉ dẫn của bạn mình. Để duy trì văn phong nhà binh, ông chọn tiêu đề Enchiridion, một từ tiếng Hy Lạp mà ngay từ thời cổ đại đã có nghĩa là cả một con dao găm lẫn một cuốn cẩm nang:[6] 'Con dao găm của chiến binh Kitô giáo'.[7] Ông nhắc nhở anh ta về bổn phận canh thức và liệt kê những vũ khí của đạo quân Đấng Kitô. Tự hiểu mình chính là khởi đầu của sự khôn ngoan. Các quy tắc chung về lối sống Kitô giáo được tiếp nối bởi một số phương thuốc chữa trị cho những tội lỗi và sai lầm cụ thể.

Đó là khuôn khổ bên ngoài. Nhưng trong phạm vi này, lần đầu tiên Erasmus tìm thấy cơ hội để phát triển chương trình thần học của mình. Chương trình này kêu gọi chúng ta quay trở về với Thánh Kinh. Mọi Kitô hữu nên nỗ lực để hiểu Thánh Kinh theo sự thuần khiết và ý nghĩa nguyên bản của nó. Để đạt được mục tiêu đó, người ấy nên chuẩn bị cho mình bằng việc nghiên cứu các bậc Cổ nhân, các nhà hùng biện, thi sĩ, triết gia; đặc biệt là Plato. Ngoài ra, các vị Giáo phụ vĩ đại của Giáo hội như Jerome, Ambrose, Augustine cũng sẽ rất hữu ích, chứ không phải đám đông các nhà chú giải đời sau. Lập luận chính nhắm vào việc lật đổ quan niệm tôn giáo như một sự tuân thủ không ngừng các nghi lễ. Đây là chủ nghĩa nghi lễ Do Thái và hoàn toàn vô giá trị. Thà hiểu rõ một câu thánh vịnh, nhờ đó làm sâu sắc thêm sự hiểu biết về Chúa và về bản thân, rồi rút ra một bài học đạo đức và đường lối hành xử, còn hơn là đọc toàn bộ sách thánh vịnh mà không chú tâm. Nếu các nghi lễ không làm mới tâm hồn thì chúng vô giá trị và gây hại. "Nhiều người thường đếm xem mình đã nghe bao nhiêu thánh lễ mỗi ngày, và coi đó là điều rất quan trọng, như thể họ chẳng nợ Đấng Kitô điều gì khác, họ lại quay về với những thói quen cũ sau khi rời nhà thờ." "Có lẽ bạn dâng tế lễ mỗi ngày nhưng bạn vẫn sống cho bản thân. Bạn thờ phụng các thánh, bạn thích chạm vào thánh tích của họ; bạn muốn chiếm được lòng Peter và Paul ư? Vậy thì hãy sao chép đức tin của người này và đức bác ái của người kia, bạn sẽ làm được nhiều điều hơn là đi bộ tới Rome mười lần." Ông không từ chối các công thức và thực hành; ông không muốn làm lung lay đức tin của những người khiêm nhường nhưng ông không thể chịu đựng được việc Đấng Kitô bị dâng cúng một sự thờ phụng chỉ toàn là nghi thức. Và tại sao các tu sĩ lại là những người góp phần làm suy đồi đức tin nhất? "Tôi xấu hổ khi nói rằng phần lớn trong số họ mê tín dị đoan đến mức nào khi tuân thủ những nghi lễ nhỏ nhặt, do những tâm trí con người nhỏ bé (thậm chí không vì mục đích này) đặt ra, họ ép buộc người khác tuân theo chúng đáng ghét đến mức nào, họ tin tưởng mù quáng vào chúng đến mức nào, và họ lên án người khác bạo liệt đến mức nào."

Hãy để Thánh Paul dạy họ về Kitô giáo đích thực. "Hãy đứng vững trong sự tự do mà Đấng Kitô đã giải phóng chúng ta, và đừng để bị vướng vào ách nô lệ một lần nữa." Lời này gửi đến người Galati chứa đựng giáo lý về sự tự do của Kitô giáo, điều mà chẳng bao lâu sau trong thời Cải cách sẽ vang vọng mạnh mẽ. Erasmus ở đây không áp dụng nó theo nghĩa hạ thấp các giáo điều của Giáo hội Công giáo; nhưng thực tế là Enchiridion đã chuẩn bị cho nhiều tâm trí từ bỏ nhiều điều mà ông vẫn muốn giữ lại.

Âm hưởng của Enchiridion đã là thứ sẽ còn mãi là âm hưởng trong suốt cuộc đời hoạt động của Erasmus: thật đáng ghê tởm khi trong thế giới này, bản chất và cái bóng lại khác biệt đến thế và thế giới lại tôn sùng những kẻ mà lẽ ra nó không nên tôn sùng; rằng một hàng rào của sự mê muội, thói quen và sự thiếu suy nghĩ ngăn cản nhân loại nhìn thấy sự vật theo đúng tỷ lệ thực của chúng. Sau này ông diễn đạt điều đó trong Ca tụng sự điên rồ và trong các Đối thoại. Không chỉ là cảm xúc tôn giáo, mà còn là cảm xúc xã hội đã truyền cảm hứng cho ông. Dưới tiêu đề: Những quan điểm xứng đáng với một Kitô hữu, ông than thở về những thái cực của lòng kiêu hãnh giai cấp, sự thù địch quốc gia, sự đố kỵ nghề nghiệp, và sự cạnh tranh giữa các dòng tu, những thứ chia rẽ con người. Hãy để mọi người chân thành quan tâm đến anh em của mình. "Đổ xúc xắc khiến bạn mất hàng ngàn đồng vàng trong một đêm, trong khi một cô gái khốn khổ nào đó, vì bị cái nghèo ép buộc, đã bán đi sự khiêm nhường của mình; và một linh hồn đã mất đi, mà vì nó, Đấng Kitô đã hiến dâng chính Ngài. Bạn nói, điều đó thì có liên quan gì đến tôi? Tôi chỉ lo việc của mình thôi, theo sự hiểu biết của tôi. Thế mà, giữ những quan điểm như vậy, bạn tự coi mình là Kitô hữu, trong khi bạn thậm chí còn không phải là một con người!"

Trong Enchiridion của chiến binh Kitô giáo, lần đầu tiên Erasmus đã nói ra những điều ông tâm đắc nhất, với lòng nhiệt thành và sự phẫn nộ, với sự chân thành và can đảm. Tuy nhiên, khó có thể nói rằng cuốn sách nhỏ này ra đời từ một thôi thúc không thể cưỡng lại của lòng đạo đức nồng nàn. Như chúng ta đã thấy, Erasmus coi nó như một chuyện vặt, được sáng tác theo yêu cầu của một người bạn trong vài ngày đánh cắp từ việc học (mặc dù, nói đúng ra, điều này chỉ đúng với bản thảo đầu tiên, bản mà ông đã trau chuốt sau đó). Mục tiêu chính trong các nghiên cứu của ông, như ông đã xác định, là khôi phục thần học. Một ngày nào đó ông sẽ giảng giải về Thánh Paul, "để những kẻ vu khống coi việc không biết gì về bonae literae (văn chương tốt đẹp) là đỉnh cao của sự đạo đức, có thể hiểu rằng khi còn trẻ, chúng ta đã tiếp nhận nền văn chương bác học của các Cổ nhân, và chúng ta đã đạt được kiến thức đúng đắn về hai ngôn ngữ, Hy Lạp và Latin—không phải không trải qua nhiều đêm thức trắng—không phải vì mục đích hư danh hay sự thỏa mãn trẻ con, mà vì từ rất lâu, chúng ta đã trù tính tô điểm cho ngôi đền của Chúa (nơi mà một số kẻ đã làm hoen ố quá mức bằng sự ngu dốt và man di của chúng) bằng sức lực của mình, với sự trợ giúp từ những nguồn tri thức ngoại bang, để tình yêu dành cho Thánh Kinh cũng có thể được thắp sáng trong những tâm trí cao quý". Chẳng phải đây vẫn là tiếng nói của một nhà Nhân văn hay sao?

Hơn nữa, chúng ta còn nghe thấy âm hưởng của sự tự biện hộ. Nó cũng vang lên trong bức thư gửi Colet viết vào cuối năm 1504, đính kèm ấn bản Lucubrationes mà trong đó Enchiridion lần đầu tiên được xuất bản. "Tôi không viết Enchiridion để phô trương sự sáng tạo hay tài hùng biện của mình, mà chỉ để sửa chữa sai lầm của những kẻ mà tôn giáo của họ thường được tạo nên từ những nghi lễ và sự tuân thủ kiểu Do Thái hơn là kiểu Kitô giáo, những người bỏ bê những điều dẫn đến sự đạo đức." Ông nói thêm, và đây là đặc điểm tiêu biểu của chủ nghĩa nhân văn, "Tôi đã cố gắng cung cấp cho độc giả một loại nghệ thuật đạo đức, như những người khác đã viết về lý thuyết của một số môn khoa học."

Nghệ thuật đạo đức! Erasmus hẳn đã ngạc nhiên nếu ông biết rằng một chuyên luận khác, được viết hơn sáu mươi năm trước bởi một kinh sĩ khác ở các nước vùng thấp (Low Countries), sẽ tiếp tục thu hút thế giới lâu hơn và cấp thiết hơn nhiều so với cuốn cẩm nang của ông: cuốn Imitatio Christi (Bắt chước Đấng Kitô) của Thomas à Kempis.

Enchiridion, được tập hợp cùng với một số tác phẩm khác thành một tập Lucubrationes, đã không đạt được thành công vang dội và nhanh chóng như cuốn Adagia. Việc những suy tưởng của Erasmus về đức tin đích thực bị coi là quá táo bạo chắc chắn không phải là nguyên nhân. Chúng không chứa đựng điều gì chống lại các giáo huấn của Giáo hội, đến nỗi ngay cả trong thời kỳ Phản Cải cách, khi Giáo hội đã trở nên rất nghi ngại mọi thứ mà Erasmus viết, các nhà thần học soạn thảo danh mục sách cấm (index expurgatorius) các tác phẩm của ông chỉ tìm thấy một vài đoạn trong Enchiridion cần phải loại bỏ. Hơn nữa, Erasmus đã đưa vào tập sách một số bài viết có nội dung Công giáo không thể nghi ngờ. Trong một thời gian dài, nó có uy tín lớn, đặc biệt là với các nhà thần học và tu sĩ. Một nhà thuyết giáo nổi tiếng ở Antwerp thường nói rằng có thể tìm thấy một bài giảng trong mỗi trang của Enchiridion. Nhưng cuốn sách chỉ thực sự đạt được ảnh hưởng lớn trong các giới trí thức rộng rãi khi, được sự ủng hộ từ danh tiếng toàn cầu của Erasmus, nó có sẵn trong hàng loạt bản dịch tiếng Anh, Séc, Đức, Hà Lan, Tây Ban Nha và Pháp. Nhưng rồi nó bắt đầu bị nghi ngờ, vì đó là thời điểm Luther đã khơi mào cuộc đấu tranh vĩ đại. "Giờ đây họ cũng bắt đầu rỉa rói cả Enchiridion, tác phẩm từng rất phổ biến với các nhà thần học," Erasmus viết năm 1526. Ngoài ra, chỉ có hai đoạn mà các nhà phê bình chính thống phản đối.

Chú thích: [5] Việc người này là John of Trazegnies như Allen nghĩ là có thể và Renaudet chấp nhận, vẫn còn quá mơ hồ; A. 164 t. I. tr. 373; Renaudet, Préréforme 428.

[6] Năm 1500 (A. 123.21) Erasmus nhắc đến Enchiridion của Cha Augustine, x. 135, 138; năm 1501, A. 152.33, ông gọi tác phẩm Officia của Cicero là 'pugiunculus'—một con dao găm. Vậy nên danh xưng này đã ở trong tâm trí ông từ lâu.

[7] Miles đối với Erasmus không còn mang nghĩa 'hiệp sĩ' như trong tiếng Latin thời trung cổ.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.