Basle, ngày 24 tháng 8 năm 1535
Gửi Bartholomew Latomus, chúc an khang:
... Tin tôi đi, anh đang hoài phí thời gian khi phải cất lời xin lỗi vì sự im lặng của mình; tôi vốn không có thói quen đánh giá những người bạn tri kỷ qua những phép xã giao thông thường ấy. Sẽ thật trơ trẽn nếu tôi trách cứ anh về một sự thiếu sót mà chính anh cũng có quyền lên án ngược lại tôi...
Các hiệu trưởng các trường đại học chẳng làm được gì mới mẻ cả. Họ sợ các nguồn thu nhập của chính mình bị tổn hại, đó cũng là mục đích duy nhất của phần lớn bọn họ. Anh sẽ khó mà tin được những âm mưu thủ đoạn mà họ đã giở ra tại Louvain trong nỗ lực ngăn chặn việc thành lập một trường đại học ba ngôn ngữ. Tôi đã nỗ lực hết sức trong vấn đề này, và vì thế mà trở nên rất mất lòng. Đã có một cố gắng nhằm thiết lập một ghế giáo sư ngôn ngữ tại Tournai, nhưng Đại học Louvain và các tu sĩ dòng Phanxicô tại Tournai đã không chịu dừng lại cho đến khi dự án ấy bị bỏ dở. Ngôi nhà được xây dựng cho mục đích này lại nhìn thẳng ra khu vườn của dòng Phanxicô — đó chính là nguyên nhân gây ra rắc rối...
Tôi đã có một cuộc đời dài, tính theo năm tháng; nhưng nếu tính khoảng thời gian phải vật lộn với những cơn sốt, bệnh sỏi thận và bệnh gút, thì tôi sống chẳng được bao lâu. Tuy vậy, chúng ta phải kiên nhẫn chịu đựng bất cứ điều gì Chúa giáng xuống, ý muốn của Ngài thì không ai có thể cưỡng lại, và chỉ có Ngài mới biết điều gì là tốt cho chúng ta... Vinh quang [của một danh tiếng bất tử] chẳng mảy may lay động được tôi, tôi chẳng màng đến những lời ca tụng của hậu thế. Tâm nguyện và mong ước duy nhất của tôi là được ra đi trong ơn thánh của Chúa.
Nhiều quý tộc Pháp đã trốn chạy đến đây vì sợ cơn bão mùa đông, sau khi họ bị triệu hồi. "Sư tử gầm thét, nào ai không sợ hãi?" nhà tiên tri đã nói thế. Một sự kinh hoàng tương tự cũng bao trùm lấy người Anh, xuất phát từ một nguyên nhân khác. Một số tu sĩ đã bị chặt đầu, và trong số đó có một tu sĩ thuộc Dòng Thánh Bridget bị kéo lê trên mặt đất, rồi bị treo cổ, và cuối cùng là bị phanh thây ngũ mã. Có một lời đồn đoán chắc chắn và rất có cơ sở ở đây rằng tin tức về việc Giám mục hạt Rochester được Phaolô III tuyển làm hồng y đã khiến Nhà vua hối thúc việc kéo lê ông ra khỏi nhà tù và chặt đầu — đó là cách phong mũ đỏ của nhà vua. Quả thực là quá đau buồn khi Thomas More đã bị giam cầm lâu ngày và tài sản của ông đã bị tịch thu. Người ta đồn rằng ông ấy cũng đã bị hành quyết, nhưng tôi vẫn chưa có tin tức chắc chắn.[120] Ước gì ông ấy đừng bao giờ dính líu vào cái việc hiểm nghèo này và cứ để vấn đề thần học cho các nhà thần học lo liệu. Những người bạn khác, những người từng thỉnh thoảng vinh dự gửi thư và quà cho tôi, giờ đây vì sợ hãi mà chẳng gửi gì, chẳng viết gì, và cũng chẳng nhận bất cứ thứ gì từ ai, cứ như thể dưới mỗi hòn đá đều có một con bọ cạp đang ngủ vùi vậy.
Dường như Giáo hoàng đang nghiêm túc nghĩ đến việc triệu tập một Công đồng tại đây. Nhưng tôi không hiểu làm thế nào nó có thể họp lại giữa lúc có quá nhiều sự bất hòa giữa các vương hầu và các vùng đất như thế này. Toàn bộ vùng Hạ Đức đang bị nhiễm nặng các tư tưởng của phái Anabaptist một cách đáng kinh ngạc: còn ở Thượng Đức thì họ làm như không thấy gì. Chúng đang đổ xô vào đây từng đàn; một số đang trên đường đến Ý. Hoàng đế đang vây hãm Goletta; theo ý kiến của tôi thì hiểm họa từ phái Anabaptist còn lớn hơn nhiều.
Tôi không nghĩ rằng nước Pháp hoàn toàn thoát khỏi tai họa này; nhưng ở đó họ giữ im lặng vì sợ những đòn roi...
Giờ đây tôi phải kể cho anh nghe một chuyện về hoàn cảnh của tôi, chắc chắn anh sẽ thấy buồn cười. Tôi đã viết thư cho Phaolô III theo lời đề nghị của Louis Ber, nhà thần học xuất sắc. Trước khi bóc thư, ông ấy đã nói về tôi với sự kính trọng lớn. Và vì ông ấy phải phong chức hồng y cho một số học giả để chuẩn bị cho Công đồng sắp tới, cái tên Erasmus đã được đề xuất cùng với những người khác. Nhưng những trở ngại đã được nêu ra, nào là sức khỏe của tôi không đủ mạnh để gánh vác cácφ nhiệm vụ, nào là thu nhập thấp của tôi; vì họ bảo có một sắc lệnh loại trừ những ai có thu nhập hàng năm dưới 3.000ducat ra khỏi chức vụ này. Giờ đây họ đang bận rộn chất đống bổng lộc cho tôi, để tôi có thể đạt được mức thu nhập thích hợp từ đó và nhận chiếc mũ đỏ. Quả là một con mèo chưng diện theo kiểu tục ngữ. Tôi có một người bạn ở Rome đang rất tích cực lo việc này; tôi đã cảnh báo anh ta vô ích không dưới một lần qua thư rằng tôi không muốn có giáo khu hay trợ cấp nào cả, rằng tôi là một kẻ sống nay chết mai, ngày nào cũng mong chờ cái chết, đôi khi còn khao khát nó vì những nỗi đau đớn quá đỗi khủng khiếp. Thật chẳng an toàn chút nào khi tôi đặt một bước chân ra khỏi phòng ngủ, và thậm chí chỉ một chuyện cỏn con cũng đủ làm tôi kiệt quệ. Với một thân thể kỳ dị và hốc hác này, tôi chỉ có thể chịu được không khí ấm áp. Thế mà trong tình trạng này, họ lại muốn đẩy tôi lên làm ứng cử viên cho các bổng lộc và mũ hồng y! Nhưng trong lúc này, tôi cảm thấy bằng lòng trước những ảo tưởng của Đức Giáo Hoàng tối cao về tôi và tình cảm của ngài dành cho tôi. Nhưng tôi lại luyên thuyên nhiều hơn dự định rồi. Tôi sẵn sàng tha thứ cho lá thư có phần dài dòng của anh, nếu anh chịu lặp lại lỗi lầm đó thường xuyên hơn... Chào anh nhé.