Erasmus Và Thời Đại Cải Cách

Lượt đọc: 661 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
1524-6

❊ ❊ ❊

Erasmus bị thuyết phục viết bài phản đối Luther — Tác phẩm De Libero Arbitrio: 1524 — Lời đáp của Luther: De Servo Arbitrio — Sự mơ hồ của Erasmus đối phẫu với tính cương quyết cực đoan của Luther — Từ đó Erasmus đứng về phía bảo thủ — Giám mục Basel và Oecolampadius — Hệ thống tín lý nửa vời của Erasmus: phép xưng tội, nghi lễ, việc thờ phụng các Thánh, Bí tích Thánh Thể — Tác phẩm Institutio Christiani Matrimonii: 1526 — Ông cảm thấy bị bao vây bởi kẻ thù

Cuối cùng, bất chấp tất cả, Erasmus cũng bị đẩy vào việc mà ông vẫn luôn cố tránh né: ông viết bài đả kích Luther. Nhưng tác phẩm ấy hoàn toàn không giống với dự tính mà Erasmus từng ôm ấp một thời — vì lý tưởng hòa bình trong thế giới Cơ Đốc giáo và sự đồng nhất về đức tin, ông muốn chặn đứng bước tiến bồng bột của Luther để qua đó đưa thế giới trở lại với lý trí. Trong đại sự Cơn cải cách, những cuộc tranh luận bút chiến của họ chỉ như một màn diễn phụ. Không chỉ riêng Erasmus vỡ mộng và mệt mỏi — Luther cũng đã qua thời kỳ đỉnh cao anh hùng, bị kìm hãm bởi các hoàn cảnh, bị cuốn vào thế giới của vụ lợi, một con người đầy thất vọng.

Erasmus đã từng muốn kiên định với quyết định giữ vai trò một khán giả trước thảm kịch lớn. "Nếu, như thấy rõ qua thành công kỳ diệu từ sự nghiệp của Luther, Thiên Chúa muốn tất cả những điều này" — Erasmus đã lập luận như vậy — "và Ngài có lẽ đã phán quyết rằng một nhà phẫu thuật quyết liệt như Luther là điều cần thiết cho sự suy đồi của thời đại này, thì việc chống lại ông ta không phải là việc của tôi." Nhưng người ta không để ông được yên. Trong khi ông tiếp tục thanh minh rằng mình không dính líu gì đến Luther và có quan điểm rất khác biệt với ông ta, những người bảo vệ Giáo hội cũ vẫn bám lấy lập điểm từng được Nicholas of Egmond gióng lên từ năm 1520 trước viện trưởng đại học Louvain: "Chừng nào ông ta còn từ chối viết bài chống lại Luther, chúng ta cứ coi ông ta là người theo phái Luther." Sự việc là thế. "Việc anh bị coi là người theo phái Luther ở đây là điều chắc chắn," Vives viết cho ông từ vùng đất thấp vào năm 1522.

Áp lực buộc ông phải viết bài chống lại Luther ngày càng trở nên mạnh mẽ hơn. Lời kêu gọi xuất phát từ Henry VIII — được truyền đạt qua người bạn cũ của Erasmus là Tunstall —, từ George xứ Saxony, và từ chính Rôma, nơi Giáo hoàng Adrian VI, vị ân chủ cũ của ông, từng giục giã ông ngay trước khi qua đời.

Erasmus nghĩ rằng mình không thể từ chối thêm nữa. Ông thử viết vài bài đối thoại theo phong cách của các tác phẩm Colloquies, nhưng không đạt kết quả mong muốn; và có lẽ chúng cũng chẳng thể làm hài lòng những ai đang muốn chiêu mộ sức lao động của ông. Giữa Luther và chính Erasmus đã không hề có bất kỳ thư tín cá nhân nào, kể từ khi vị cải cách hứa với ông vào năm 1520 rằng: "Thôi được rồi, hỡi Erasmus, tôi sẽ không nhắc đến tên ông nữa." Tuy nhiên, giờ đây, khi Erasmus chuẩn bị ra tay tấn công Luther, thì lại có một bức thư từ phía vị kia gửi đến, viết ngày 15 tháng 4 năm 1524, trong đó nhà cải cách, theo cách của riêng mình, lại khẩn khoản đề nghị Erasmus: "Xin hãy tiếp tục là con người mà ông vẫn luôn bày tỏ mong muốn được làm: một khán giả đơn thuần trong thảm kịch của chúng tôi." Lời của Luther ẩn chứa một sự khinh miệt đầy châm biếm, nhưng Erasmus lại gọi bức thư đó là "khá nhân ái; tôi đã không đủ can đảm để đáp lại bằng một sự nhân ái tương đương, bởi vì những kẻ xu nịnh."

Để có thể chiến đấu chống lại Luther với một tâm hồn thanh thản, đương nhiên Erasmus phải chọn ra một điểm mà ông thực sự bất đồng với Luther từ tận đáy lòng. Đó không phải là một trong những phần bề ngoài của cấu trúc Giáo hội. Đối với những thứ ấy, hoặc là ông cùng với Luther kiên quyết bác bỏ, chẳng hạn như các nghi lễ, tập quán, việc ăn chay, v.v., hoặc là — dẫu có phần ôn hòa hơn Luther — ông vẫn nuôi dưỡng những hoài nghi, như về các bí tích hay quyền tối thượng của Thánh Phêrô. Do đó, tự nhiên ông đã tiến đến điểm mà vực thẳm sâu thẳm nhất tách rời bản chất của họ, giữa những quan niệm của họ về bản chất của đức tin, và qua đó chạm đến vấn đề trung tâm và vĩnh cửu về thiện và ác, tội lỗi và sự ép buộc, tự do và nô lệ, Thiên Chúa và con người. Luther đã thú nhận trong bức thư hồi đáp rằng tại đây, điểm cốt yếu thực sự đã bị chạm đến.

Tác phẩm De libero arbitrio diatribe (Luận bàn về Tự do Ý chí) xuất hiện vào tháng 9 năm 1524. Liệu Erasmus có đủ tư cách để viết về một đề tài như thế? Phù hợp với phương pháp của mình và với mục đích rõ ràng nhằm minh oan cho thẩm quyền cùng truyền thống, lần này Erasmus đã phát triển luận điểm rằng Kinh thánh giảng dạy, các tiến sĩ khẳng định, các triết gia chứng minh, và lý trí con người làm chứng rằng ý chí của con người là tự do. Nếu không công nhận ý chí tự do, các thuật ngữ về sự công chính và lòng thương xót của Thiên Chúa sẽ trở nên vô nghĩa. Sẽ có ý nghĩa gì nếu những lời dạy dỗ, khiển trách, khuyên răn của Kinh thánh (thư Timôthê iii.) xảy ra theo một sự tất yếu thuần túy và không thể tránh khỏi? Mục đích của sự vâng phục là gì, nếu đối với cả việc lành lẫn việc dữ, chúng ta đều chỉ là những công cụ dành cho Thiên Chúa, giống như cái rìu trong tay người thợ mộc? Và nếu sự việc là thế, việc tiết lộ một học thuyết như vậy cho quần chúng sẽ rất nguy hiểm, bởi vì đạo đức phụ thuộc vào ý thức về sự tự do.

Luther đón nhận luận án của đối thủ với sự chán ghét và khinh miệt. Tuy nhiên, khi viết thư đáp lời, ông đã nén những cảm xúc đó vào bên trong và tuân thủ các quy tắc lịch sự. Nhưng sự phẫn nộ trong lòng ông lại bộc lộ qua chính nội dung của tác phẩm De servo arbitrio (Về Ý chí không tự do). Bởi vì tại đây, ông thực sự đã làm điều mà Erasmus vừa quở trách — tìm cách chữa lành một chiếc xương trật khớp bằng cách kéo nó theo hướng ngược lại. Dữ dội hơn bao giờ hết, tâm trí thô lỗ đáng sợ của ông đã rút ra những hệ quả giật mình từ đức tin đang bùng cháy của mình. Mà không chút dè dặt, giờ đây ông chấp nhận tất cả những thái cực của chủ nghĩa định mệnh tuyệt đối. Để bác bỏ chủ nghĩa bất định bằng những từ ngữ rõ ràng, giờ đây ông buộc phải viện đến những ẩn dụ nguyên thủy của một đức tin thăng hoa đang cố gắng diễn tả những điều không thể diễn tả: hai ý chí của Thiên Chúa — những ý chí không trùng khớp nhau —, "sự thù hận muôn thuở của Thiên Chúa đối với nhân loại, một sự thù hận không chỉ vì những lỗi lầm và việc làm của ý chí tự do, mà là một sự thù hận đã tồn tại ngay cả trước khi thế giới được tạo dựng", cùng với ẩn dụ về ý chí con người — thứ, như một con thú cưỡi, đứng ở vị trí trung gian giữa Thiên Chúa và ác quỷ và bị cưỡi bởi vị này hay vị kia mà không tài nào di chuyển được về phía một trong hai người ném đang tranh giành. Nếu có ở bất cứ đâu, học thuyết của Luther trong De Servo Arbitrio đồng nghĩa với sự trỗi dậy của đức tin và sự căng thẳng của các quan niệm tôn giáo.

Nhưng chính Luther mới là kẻ đứng vững trên nền đá của một đức tin sâu sắc và huyền nhiệm, nơi ý thức tuyệt đối về đấng vĩnh hằng thấm nhuần tất cả. Nơi ông, mọi quan niệm, tựa như rơm khô, đều bị tiêu rụi trong ánh hào quang từ uy quyền của Thiên Chúa; đối với ông, mọi sự cộng tác của con người để đạt ơn cứu rỗi đều là sự phàm tục hóa vinh quang Chúa. Rốt cuộc, tâm trí Erasmus thực sự không sống trong những ý tưởng đang tranh cãi ở đây — về tội lỗi và ân sủng, về sự cứu rỗi và vinh quang của Thiên Chúa như là nguyên nhân tối hậu của vạn vật.

Vậy, sự nghiệp của Erasmus có hoàn toàn thua kém ở mọi phương diện không? Phải chăng Luther hoàn toàn đúng ở phần cốt lõi? Có lẽ là vậy. Tiến sĩ Murray đã nhắc nhở chúng ta một cách đúng đắn về câu nói của Hegel rằng thảm kịch không phải là cuộc xung đột giữa cái đúng và cái sai, mà là cuộc xung đột giữa cái đúng và cái đúng. Cuộc chiến giữa Luther và Erasmus đã vượt qua điểm mà sự phán xét của chúng ta buộc phải dừng lại và phải chấp nhận sự tương đương, thậm chí là sự dung hợp giữa lời khẳng định và lời phủ định. Và thực tế này — rằng họ đang chiến đấu bằng những lời lẽ và hình ảnh ẩn dụ trong một cõi vượt ra ngoài tầm hiểu biết và diễn đạt — đã được Erasmus thấu hiểu. Erasmus, con người của những sắc thái tinh tế, người có những ý tưởng hòa quyện vào nhau và hoán đổi cho nhau mãi mãi, bị Luther gọi là một Proteus; còn Luther lại là con người của những biểu đạt quá mức về mọi vấn đề. Người Hà Lan nhìn thấy biển, đã đứng ở thế đối lập với người Đức đang phóng tầm mắt nhìn lên những đỉnh núi.

"Điều này hoàn toàn đúng là chúng ta không thể nói về Thiên Chúa bằng những từ ngữ thỏa đáng." "Nhiều vấn đề nên được trì hoãn, không phải cho Công đồng chung, mà là cho đến thời điểm khi tấm gương mờ ảo và bóng tối bị lấy đi, chúng ta sẽ diện kiến Thiên Chúa mặt đối mặt." "Điều gì là không vây quanh bởi sai lầm?" "Trong văn liệu thánh thiêng có những chốn linh thiêng mà Thiên Chúa không muốn chúng ta thâm nhập sâu hơn."

Giáo hội Công giáo, về vấn đề ý chí tự do, đã giữ lại cho mình một vài điều kiện nhỏ nhuyễn, chừa lại một khoảng không gian nhỏ cho ý thức về sự tự do của con người dưới ơn sủng. Erasmus quan niệm về sự tự do ấy với một tinh thần cởi mở hơn đáng kể. Luther thì phủ nhận nó hoàn toàn. Quan điểm của những người đương thời thoạt đầu bị chi phối quá mức bởi sự tham gia của chính họ vào cuộc đấu tranh lớn lao: họ hoan hô Erasmus, vì ông đã đánh mạnh vào Luther, hoặc ngược lại, tùy theo thiện cảm của họ. Không chỉ Vives hoan hô Erasmus, mà cả những người Công giáo chính thống hơn như Sadolet cũng vậy. Phần lớn các nhà nhân văn người Đức, vốn không muốn cắt đứt quan hệ với Giáo hội cổ đại, đã bị thúc đẩy bởi cuộc tấn công của Erasmus để quay lưng nhiều hơn nữa với Luther: Mutianus, Zasius, và Pirckheimer. Ngay cả Melanchthon cũng nghiêng về lập điểm của Erasmus. Những người khác, như Capito — từng là một người ủng hộ nhiệt thành — giờ đây đã rửa tay gác kiếm. Chẳng mấy chốc, Calvin với tính logic sắc bén như sắt đá của lập luận sẽ hoàn toàn đứng về phía Luther.

Thật đáng để trích dẫn quan điểm của một học giả Công giáo đương thời về mối quan hệ giữa Erasmus và Luther. F. X. Kiefl[19] nói rằng: "Erasmus, với quan niệm về bản chất con người tự do, chưa vấy bẩn, về bản chất lại xa lạ với Giáo hội nhiều hơn Luther. Tuy nhiên, ông chỉ chiến đấu chống lại điều đó bằng thái độ hoài nghi kiêu kỳ: chính vì thế mà Luther, với tâm lý học tinh tế, đã quở trách rằng ông thích nói về những khiếm khuyết và nỗi khốn khổ của Giáo hội Chúa Kitô theo cách khiến độc giả không thể không bật cười, thay vì bày tỏ những cáo buộc của mình bằng tiếng thở dài sâu kín, như một điều đáng lẽ phải có trước mặt Thiên Chúa."

Tác phẩm Hyperaspistes, một chuyên luận đồ sộ trong đó Erasmus một lần nữa gửi lời đến Luther, chẳng qua chỉ là một đoạn hậu khúc, thứ không cần phải bàn luận chi tiết ở đây.

Do đó, cuối cùng Erasmus đã công khai đứng về một phía. Bởi vì, ngoại trừ bản thân vấn đề tín lý đang tranh chấp, phần quan trọng nhất về tác phẩm De libero arbitrio chính là việc qua đó ông đã quay lưng một cách rõ ràng đối với các quan niệm tôn giáo cá nhân và lên tiếng ủng hộ thẩm quyền cùng truyền thống của Giáo hội. Ông vẫn luôn coi mình là một người Công giáo. "Cả sự sống lẫn cái chết sẽ không thể lôi kéo tôi khỏi sự hiệp thông với Giáo hội Công giáo," ông viết vào năm 1522, và trong tác phẩm Hyperaspistes vào năm 1526: "Tôi chưa từng là kẻ bội giáo khỏi Giáo hội Công giáo. Tôi biết rằng trong Giáo hội này, nơi các ông gọi là Giáo hội Giáo hoàng, có rất nhiều điều khiến tôi không vừa lòng, nhưng tôi cũng nhìn thấy những điều tương tự trong Giáo hội của các ông. Người ta dễ dàng chịu đựng những cái ác quen thuộc hơn. Do đó, tôi chịu đựng Giáo hội này cho đến khi tôi nhìn thấy một Giáo hội tốt hơn, và nó cũng không thể không chịu đựng tôi, cho đến khi chính bản thân tôi trở nên tốt hơn. Và kẻ nào chèo lái ở con đường trung dung giữa hai tai họa khác nhau thì kẻ đó chèo không tồi chút nào."

Nhưng liệu có thể giữ vững con đường ấy không? Ở cả hai phía, người ta đều quay lưng lại với ông. "Tôi, kẻ từng được xưng tụng trong vô số bức thư là người anh hùng vĩ đại bậc nhất, Vương công của văn chương, Mặt trời của sự học, Người gìn giữ nền thần học chân chính, giờ đây lại bị phớt lờ, hoặc được vẽ nên bằng những màu sắc hoàn toàn khác biệt," ông viết. Biết bao nhiêu bạn bè cũ và những tâm hồn đồng điệu đã ra đi!

Tuy nhiên, vẫn còn lại một số lượng đầy đủ những người suy nghĩ và hy vọng giống như Erasmus. Ngòi bút không mệt mỏi của ông vẫn tiếp tục truyền bá, đặc biệt qua các bức thư, ảnh hưởng mang tính điều hòa và thanh lọc từ tâm trí ông trên khắp các quốc gia châu Âu. Các học giả, những vị chức sắc cao cấp trong giáo hội, giới quý tộc, sinh viên và các quan tòa dân sự chính là những người thư tín của ông. Bản thân Giám mục Basel, Christopher of Utenheim, là một con người đúng với tâm nguyện của Erasmus. Là một người nhiệt thành ủng hộ chủ nghĩa nhân văn, ông từng mưu tính, từ năm 1503, cải cách giới giáo sĩ thuộc giáo phận của mình bằng các quy chế công đồng, dẫu không đạt được nhiều thành công; về sau, ông đã mời những học giả như Oecolampadius, Capito và Wimpfeling đến Basel. Đó là trước khi cuộc đại chiến bùng nổ, cuộc chiến chẳng mấy chốc sẽ cuốn Oecolampadius và Capito đi xa hơn nhiều so với điều mà Giám mục Basel hay Erasmus tán thành. Vào năm 1522, Erasmus đã gửi đến vị giám mục một chuyên luận mang tên De interdicto esu carnium (Về việc cấm ăn thịt). Đây là một trong những dịp cuối cùng ông trực tiếp phản đối trật tự đã được thiết lập.

Tuy nhiên, vị giám mục không còn có thể kiểm soát được phong trào nữa. Một lượng đáng kể dân chúng Basel và phần lớn hội đồng thành phố đã đứng về phía Cơ Đốc cách mạng triệt để. Khoảng một năm sau Erasmus, Johannes Oecolampadius — người từng có thời gian cư ngụ đầu tiên tại Basel trùng khớp với thời điểm của ông (vào lúc đó ông từng giúp Erasmus dịch tiếng H hebre cho ấn bản Tân Ước) — đã quay trở lại thị trấn với ý định tổ chức lực lượng kháng cự lại trật tự cũ tại đây. Vào năm 1523, hội đồng đã bổ nhiệm ông làm giáo sư Kinh thánh tại Đại học; đồng thời, bốn vị giáo sư Công giáo mất đi vị trí của mình. Ông đã thành công trong việc xin được giấy phép chung cho những bài giảng không cần cấp phép. Chẳng mấy chốc, một kẻ kích động còn nóng nảy hơn nhiều, tên Guillaume Farel bồng bột, cũng đặt chân đến để bắt đầu công việc tích cực tại Basel và các vùng phụ cận. Ông chính là người sau này sẽ cải cách thành phố Geneva và thuyết phục Calvin ở lại đó.

Mặc dù thoạt đầu Oecolampadius bắt đầu đưa những điều mới lạ vào nghi lễ nhà thờ một cách thận trọng, Erasmus vẫn chứng kiến những đổi mới ấy với nỗi lo âu. Đặc biệt là sự cuồng tín của Farel, kẻ mà ông căm ghét cay đắng. Chính những con người này đã cản trở điều mà ông vẫn hằng mong mỏi và cho là khả thi: một sự thỏa hiệp. Tinh thần bay bổng của ông — thứ chưa bao giờ hoàn toàn ngả theo một quan điểm dứt khoát — liên quan đến hầu hết các điểm tranh chấp, đã dần định hình trên một lập điểm trung dung bán bảo thủ, nhờ đó, mà không cần chối bỏ niềm tin sâu sắc nhất của mình, ông vẫn cố gắng giữ lòng trung thành với Giáo hội. Vào năm 1524, ông đã bày tỏ tâm tư của mình về phép xưng tội trong chuyên luận Exomologesis (Về phương thức xưng tội). Ông chấp nhận nó một nửa: nếu không phải do Chúa Kitô hoặc các Tông đồ thiết lập, thì trong bất kỳ trường hợp nào, nó cũng được thiết lập bởi các Giáo phụ. Nó nên được gìn giữ một cách đạo đức. Phép xưng tội mang lại lợi ích tuyệt vời, dẫu có những thời điểm, nó là một tai họa lớn. Bằng cách này, ông cố gắng "nhắc nhở cả hai phía", "không đồng tình cũng không công kích" những kẻ phủ nhận, "dẫu có phần nghiêng về phía những tín hữu".

Trong danh sách dài các bài bút chiến của mình, ông dần tìm thấy những cơ hội để định hình rõ hơn các quan điểm của bản thân; chẳng hạn, một cách chi tiết trong các lời đáp gửi Alberto Pio vào năm 1525 và 1529. Sau đó, việc này luôn được thực hiện dưới hình thức một bài Apologia, bất kể ông bị công kích vì tác phẩm Colloquia, vì Moria, Jerome, các bản Paraphrase hay bất kỳ thứ gì khác. Cuối cùng, ông tóm tắt lại các quan điểm của mình ở một mức độ nào đó trong tác phẩm De amabili Ecclesiae concordia (Về sự hòa hợp đáng yêu của Giáo hội) vào năm 1533 — tuy nhiên, tác phẩm này hầu như không còn được xếp vào hàng ngũ các nỗ lực cải cách của ông nữa.

Về hầu hết các điểm, Erasmus đều thành công trong việc tìm ra các công thức ôn hòa và bảo thủ. Ngay cả đối với các nghi lễ, ông không còn chỉ đơn thuần bác bỏ chúng nữa. Ông tìm thấy những lời lẽ tốt đẹp để nói ngay cả về việc ăn chay — thứ mà ông vẫn luôn căm ghét —, về việc tôn kính thánh tích và các ngày lễ của Giáo hội. Ông không muốn xóa bỏ việc thờ phụng các Thánh: nó không còn kéo theo nguy cơ thờ cúng thần tượng nữa. Ông thậm chí sẵn sàng thừa nhận các bức tượng: "Kẻ nào đưa hình ảnh ra khỏi cuộc đời sẽ tước đi niềm vui sướng cao cả nhất của nó; chúng ta thường nhận thức được nhiều điều qua các bức tượng hơn là từ những gì được quan niệm qua lời văn viết." Liên quan đến sự hiện diện thực chất của Chúa Kitô trong bí tích bàn thờ, ông vẫn giữ vững quan điểm Công giáo, nhưng không có sự nhiệt thành, mà chỉ dựa trên nền tảng về sự đồng thuận của Giáo hội, và bởi vì ông không thể tin rằng Chúa Kitô — Đấng là chân lý và tình yêu — lại để cho hiền thê của mình bám chặt lâu đến thế vào một sai lầm khủng khiếp đến độ thờ phụng một mẩu bánh mì thay vì thờ phụng chính Ngài. Nhưng chính vì những lý do đó, khi cần thiết, ông có thể chấp nhận quan điểm của Oecolampadius.

Xuất phát từ giai đoạn ở Basel là một trong những chuyên luận đạo đức thuần khiết và mang lại nhiều ích lợi nhất của Erasmus: tác phẩm Institutio Christiani matrimonii (Về Hôn nhân Cơ Đốc giáo) năm 1526, được viết cho Catherine xứ Aragon, Vương hậu nước Anh, mang đậm tinh thần của tác phẩm Enchiridion, ngoại trừ một sự dài dòng nhất định làm lộ rõ tuổi già. Sau đó là tác phẩm De vidua Christiana (Người góa phụ Cơ Đốc giáo) dành cho Mary xứ Hungary — một tác phẩm hoàn mỹ không tì vết nhưng kém phần thú vị hơn.

Tất cả những điều đó không làm giảm đi sự thù địch từ những người bảo vệ Giáo hội cũ. Họ bám chặt lấy bức tranh rõ ràng về tín điều của Erasmus — bức tranh trồi lên từ các tác phẩm Colloquies và không thể được gọi là hoàn toàn Công giáo. Ở đó, người ta thấy rõ một cách đau đớn rằng, dù Erasmus có tha thiết mong muốn giữ nguyên vẹn từng chữ cái đến đâu đi nữa, thì tâm can ông lại chẳng hề đặt vào những niềm tin vốn là sinh mệnh của Giáo hội Công giáo. Hệ quả là về sau, khi các tác phẩm của Erasmus bị kiểm duyệt, các bài Colloquies đã bị đưa thẳng vào danh mục cấm cùng với Moria và một vài tác phẩm khác. Phần còn lại thuộc dạng caute legenda — những thứ cần phải đọc với sự thận trọng. Rất nhiều phần trong các chú giải về Tân Ước, trong các bản Paraphrase và Apologia bị bác bỏ, nhưng rất ít phần trong Enchiridion, trong Ratio verae theologiae, và thậm chí trong Exomologesis bị loại bỏ. Tuy nhiên, điều đó diễn ra sau khi cuộc chiến chống lại một Erasmus bằng xương bằng thịt đã kết thúc từ lâu.

Chừng nào ông còn ở lại Basel, hoặc bất cứ nơi nào khác, với tư cách là trung tâm của một nhóm trí thức lớn — lực lượng không thể đong đếm được chính bởi vì nó không đứng ra như một đảng phái — thì người ta vẫn không biết ông sẽ có bước ngoặt nào tiếp theo, hay tâm trí ông sẽ còn mang lại ảnh hưởng gì cho Giáo hội. Ông vẫn là một vị vua của giới tri thức trong căn phòng làm việc yên tĩnh của mình. Sự căm ghét dành cho ông, việc giám sát từng lời ăn tiếng nói và hành động của ông, đều mang một bản chất chỉ thuộc về những vĩ nhân được thừa nhận. Điệp khúc của những kẻ thù đổ lỗi toàn bộ Cơn cải cách lên đầu Erasmus vẫn chưa chịu dứt tiếng. "Chính ông ta đã ấp những quả trứng mà Luther và Zwingli đã nở thành con." Với sự bực dọc, Erasmus liên tục trích dẫn những mẫu chuyện tranh cãi mới mang tính hẹp hòi, ác ý và ngu xuẩn. Tại Constance, từng có một vị bác sĩ treo bức chân dung của ông trên tường chỉ để nhổ nước bọt vào đó mỗi khi đi ngang qua. Erasmus nói đùa, so sánh số phận của mình với Thánh Cassianus — người từng bị các học sinh dùng bút chì đâm cho đến chết. Chẳng lẽ ông đã không bị đâm thấu tâm can suốt nhiều năm trời bởi ngòi bút và lưỡi của vô số kẻ, và chẳng lẽ ông vẫn đang sống trong sự đày đọa đó mà cái chết vẫn chưa chịu đem lại hồi kết sao? Sự nhạy cảm sắc bén trước sự chống đối đã ăn sâu vào tâm trí Erasmus. Và ông chưa bao giờ kiềm chế được việc khiêu khích người khác để rồi chuốc lấy sự chống đối từ họ.

[CHÚ THÍCH]:

[19] Luther's religiöse Psyche, Hochland XV, 1917, tr. 21.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.