Erasmus Và Thời Đại Cải Cách

Lượt đọc: 661 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Chương 21
Lời Kết

❊ ❊ ❊

Nhìn lại cuộc đời của Erasmus, câu hỏi ấy vẫn cứ vang lên: vì sao ông vẫn mãi giữ được tầm vóc vĩ đại đến vậy? Bởi vì thoạt nhìn, mọi nỗ lực của ông dường như đều kết thúc trong thất bại. Ông kinh hãi lùi bước trước cuộc chiến khốc liệt mà ông gọi một cách đầy chuẩn xác là bi kịch; thế kỷ XVI, với sự táo bạo và mãnh liệt, đã cuồn cuộn lướt qua ông, khinh miệt lý tưởng ôn hòa và khoan dung của ông. Nền học thức văn chương Latinh, thứ mà đối với ông là tinh hoa của mọi nền văn hóa đích thực, đã lụi tàn theo thời gian. Erasmus, xét về phần lớn các tác phẩm của ông, nay thuộc về những bậc vĩ nhân không còn được đọc nữa. Tên tuổi ông giờ đây chỉ còn là một cái tên. Nhưng tại sao cái tên ấy vẫn ngân vang rõ ràng và rành mạch đến thế? Tại sao ông vẫn tiếp tục dõi theo chúng ta, như thể ông vẫn còn biết nhiều hơn đôi chút so với những gì ông từng chịu thổ lộ?

Ông đã là gì đối với thời đại của mình, và ông sẽ là gì đối với các thế hệ mai sau? Phải chăng ông đã được mệnh danh một cách đúng đắn là người tiên phong của tinh thần hiện đại?

Nếu được xem như một đứa con của thế kỷ XVI, ông quả thực có vẻ khác biệt so với dòng chảy chung của thời đại mình. Giữa những bản tính đầy nhiệt huyết cuồng nhiệt, năng lực quyết liệt và bạo liệt của những con người vĩ đại cùng thời, Erasmus nổi lên như một con người có quá ít định kiến, với khiếu thẩm mỹ có phần tinh tế quá mức, cùng sự thiếu hụt — dẫu không hẳn là ở mọi phương diện — về cái gọi là stultitia (sự khờ khạo) mà chính ông từng ca ngợi là một thành tố thiết yếu của cuộc sống. Erasmus là con người quá đỗi thực tế và ôn hòa để có thể trở thành một anh hùng.

Thật là một sự khác biệt đến ngạc nhiên giữa giọng điệu của Erasmus với giọng điệu của Luther, Calvin và Thánh Teresa! Sự khác biệt ấy cũng hiện hữu rõ rệt giữa giọng điệu của ông — tức giọng điệu của chủ nghĩa nhân văn — với giọng điệu của Albrecht Dürer, Michelangelo hay Shakespeare.

Có những lúc Erasmus hiện lên như một con người không đủ sức mạnh để đương đầu với thời đại của mình. Giữa thế kỷ XVI cường tráng ấy, dường như người ta cần đến sức mạnh vững chãi như cây sồi của Luther, lưỡi gươm sắc bén như thép nguội của Calvin, hay ngọn lửa nóng bỏng ngút ngàn của Loyola; chứ không cần sự mềm mại như nhung lụa của Erasmus. Không chỉ sức mạnh và sự nhiệt thành của họ là cần thiết, mà chiều sâu, sự nhất quán không khoan nhượng, lòng dũng cảm, sự chân thành và tính bộc trực của họ cũng là những điều không thể thiếu.

Họ không thể chịu nổi nụ cười khiến Luther phải thốt lên rằng có một bản chất xảo quyệt đang ẩn hiện đằng sau các nét mặt của Erasmus. Lòng sùng đạo của ông quá đỗi bình lặng đối với họ, quá mức mềm yếu. Loyola từng chia sẻ rằng việc đọc cuốn sách *Enchiridion militis Christiani* (Cẩm nang của chiến sĩ Cơ Đốc) đã làm giảm bớt lòng nhiệt thành và khiến sự thành kính của ông nguội lạnh đi. Ông nhìn nhận chiến sĩ của Đấng Christ ấy theo một cách khác, qua những sắc màu rực rỡ của lý tưởng hiệp sĩ Cơ Đốc giáo Tây Ban Nha thời trung cổ.

Erasmus chưa từng trải qua những vực sâu của sự tự dằn vặt bản thân và ý thức tội lỗi mà Luther đã phải nhọc nhằn vượt qua; ông không nhìn thấy con quỷ nào để mà chiến đấu, và nước mắt vốn không quen thuộc với ông. Phải chăng ông hoàn toàn không hay biết gì về điều bí nhiệm sâu thẳm nhất? Hay là điều ấy ẩn chứa trong ông quá sâu để có thể cất thành lời?

Chúng ta chớ nên vội vã cho rằng mình gần gũi với Luther hay Loyola hơn chỉ vì các nhân vật của họ hấp dẫn chúng ta hơn. Nếu hiện nay sự ngưỡng mộ của chúng ta lại hướng về những con người sùng đạo nhiệt thành và những cực đoan tâm linh, một phần là bởi thời đại bất ổn của chúng ta đòi hỏi những kích thích mạnh mẽ. Để đánh giá đúng đắn về Erasmus, trước hết chúng ta phải từ bỏ sự ngưỡng mộ đối với những gì thái quá, và đối với nhiều người, điều này đòi hỏi một nỗ lực không nhỏ vào lúc này. Việc phán xét và phủ nhận Erasmus là điều vô cùng dễ dàng. Những khiếm khuyết của ông phơi bày rõ trên bề mặt, và dẫu ông muốn che giấu nhiều điều, ông chưa bao giờ giấu giếm những điểm yếu của mình.

Ông quá bận tâm đến suy nghĩ của người khác, và ông không tài nào giữ được miệng mình. Tâm trí ông quá phong phú và linh hoạt, luôn tuôn trào một lượng thừa mãi các lập luận, trường hợp, ví dụ và dẫn chứng. Ông chẳng bao giờ có thể để mặc mọi thứ trôi qua. Suốt cả cuộc đời, ông tiếc rẻ từng khoảng thời gian nghỉ ngơi để tĩnh dưỡng và thu xếp tâm trí, để nhận ra rằng những náo động xung quanh rốt cuộc thật tầm phào biết bao, miễn là ông dũng cảm bước đi trên con đường của riêng mình. Sự nghỉ ngơi và độc lập là những điều ông khao khát mãnh liệt nhất trên đời; vậy mà chẳng có sinh linh nào lại bứt rứt và thiếu tự chủ hơn thế. Hãy đánh giá ông như một kẻ mang thể chất quá đỗi mỏng manh nhưng lại liều lĩnh bước ra giữa cơn giông bão. Ý chí của ông đủ lớn. Ông làm việc ngày đêm, giữa những đau đớn thể xác dữ dội nhất, với một lý tưởng lớn luôn kiên định trước mắt, và chẳng bao giờ thỏa mãn với những gì mình đạt được. Ông không phải là kẻ tự mãn.

Xét theo kiểu mẫu trí tuệ, Erasmus thuộc về một nhóm khá nhỏ bé: những nhà tư tưởng lý tưởng tuyệt đối nhưng đồng thời lại vô cùng ôn hòa. Họ không thể dung thứ cho những bất toàn của thế giới; họ cảm thấy buộc phải đứng lên chống lại. Nhưng những thái cực lại là điều họ không tài nào thích ứng nổi; họ lùi bước trước hành động, bởi họ biết rằng hành động phá hủy nhiều ngang bằng với những gì nó tạo dựng, và vì thế họ rút lui, liên tục hô hào rằng mọi thứ phải khác đi; thế nhưng khi khủng hoảng ập đến, họ lại miễn cưỡng đứng về phía truyền thống và chủ nghĩa bảo thủ. Ở đây cũng ẩn chứa một mảnh ghép trong bi kịch cuộc đời của Erasmus: ông là kẻ nhìn thấy những điều mới mẻ và sắp tới rõ ràng hơn bất cứ ai — người buộc phải mâu thuẫn với cái cũ nhưng lại không thể chấp nhận cái mới. Ông đã cố gắng ở lại trong lòng Giáo hội cũ sau khi đã gây ra cho nó những tổn hại nghiêm trọng, rồi lại từ chối Phong trào Cải cách, và ở một mức độ nào đó, thậm chí từ chối cả Chủ nghĩa Nhân văn, sau khi đã dùng toàn lực để thúc đẩy cả hai.

Bản khắc XXV. ERASMUS Ở TUỔI 65

Nhận định cuối cùng của chúng ta về Erasmus cho đến nay toàn xoay quanh những phẩm chất tiêu cực. Vậy tầm quan trọng tích cực của ông là gì?

Hai sự thật khiến tư duy hiện đại khó lòng thấu hiểu tầm quan trọng tích cực của Erasmus: thứ nhất, ảnh hưởng của ông mang tính rộng khắp bề rộng hơn là chiều sâu, do đó ít có thể nhận diện rõ ràng về mặt lịch sử tại những điểm mốc cụ thể, và thứ hai, ảnh hưởng ấy nay đã chấm dứt. Ông đã hoàn thành sứ mệnh của mình và sẽ không còn cất tiếng nói với thế giới nữa. Giống như Thánh Jerome, bậc thầy mẫu mực mà ông tôn kính, và Voltaire, người đôi khi được đem ra so sánh với ông, 'ông đã nhận được phần thưởng của mình'. Nhưng cũng như họ, ông là người đã khai sáng cho cả một thời đại mà từ đó một dòng chảy văn hóa rộng lớn tỏa ra.

Bản khắc XXVI. ERASMUS ĐANG ĐỌC CHO THƯ KÝ VIẾT, NĂM 1530

Giống như việc nghiên cứu lịch sử về cuộc Cách mạng Pháp ngày càng nhận thức rõ rằng lịch sử đích thực của nước Pháp trong giai đoạn đó cần phải được tìm kiếm ở những nhóm người từng bị xem lâu nay chỉ là một bầy diễn viên quần chúng dưới cái tên 'Phái Trung lập' hoặc 'Phái Đầm lầy' (Marais), và hiểu rằng đôi khi người ta cần phải che bớt mắt mình trước những ánh chớp lòa của cơn giông tố phái Gironde và phái Núi; thì lịch sử thời kỳ Cải cách cũng nên dành sự chú ý — và thực tế họ đã làm như vậy từ lâu — cho khoảng không gian trung tâm rộng lớn được thấm đẫm bởi tinh thần Erasmus. Một trong những đối thủ của ông từng nói: 'Luther đã thu hút một phần lớn Giáo hội về phía mình, Zwingli và Oecolampadius cũng lôi kéo được một phần, nhưng Erasmus mới là người thu hút phần lớn nhất.' Công chúng của Erasmus rất đông đảo và có trình độ văn hóa cao. Ông là người duy nhất trong số các nhà Nhân văn thực sự viết cho tất cả mọi người, nghĩa là cho tất cả những tầng lớp trí thức. Ông đã tập cho cả thế giới quen với một lối diễn đạt khác biệt và lưu loát hơn: ông đã chuyển dịch tâm điểm quan tâm, ông dùng sự rõ ràng hoàn hảo trong cách lý giải của mình để tác động — ngay cả qua phương tiện là tiếng Latinh — đến văn phong của các ngôn ngữ bản địa, chưa kể đến vô số bản dịch các tác phẩm của ông. Đối với những người cùng thời, người ta có thể nói rằng Erasmus đã chạm vào rất nhiều phím đàn mới của đại phong cầm biểu đạt nhân loại, giống như cách mà Rousseau sẽ làm hai thế kỷ sau đó.

Ông hoàn toàn có quyền nghĩ về ảnh hưởng mà mình đã tạo ra đối với thế giới với một chút tự mãn. 'Từ khắp nơi trên thế giới' — ông viết vào cuối đời — 'mỗi ngày tôi đều nhận được lời cảm ơn từ rất nhiều người, bởi vì các tác phẩm của tôi, dù chúng có giá trị ra sao đi nữa, đã thắp lên trong họ lòng nhiệt thành đối với một tâm tính tốt đẹp và văn chương thánh thiện; và những người chưa từng gặp Erasmus, nay vẫn biết và yêu mến ông qua những trang sách.' Ông rất vui mừng khi các bản dịch từ tiếng Hy Lạp của ông nay đã trở nên thừa thãi; ông đã đi đầu khắp nơi trong việc dẫn dắt nhiều người đến với tiếng Hy Lạp và Kinh Thánh, 'những thứ mà nếu không có ông thì họ sẽ chẳng bao giờ đọc đến'. Ông là một người mở đường và là người khởi xướng. Ông có thể rời khỏi sân khấu sau khi đã nói lên trọn vẹn lời của mình.

Lời nói của ông mang ý nghĩa vượt xa khỏi một cảm thức cổ điển và một khuynh hướng Kinh Thánh. Đó đồng thời là lời tuyên ngôn đầu tiên về tín điều của giáo dục và sự hoàn thiện, của tình cảm xã hội nồng ấm và niềm tin vào bản chất con người, của sự tử tế ôn hòa và lòng khoan dung. 'Đức Christ ngự trị ở khắp mọi nơi; lòng sùng đạo được thực hành dưới mọi chiếc áo choàng, miễn là không thiếu đi một tâm tính ôn hòa.'

Trong tất cả những tư tưởng và niềm tin ấy, Erasmus thực sự là người báo hiệu cho một thời đại hậu thế. Trong các thế kỷ XVI và XVII, những tư tưởng đó vẫn là một dòng chảy ngầm: đến thế kỷ XVIII, thông điệp giải thoát của Erasmus đã đơm hoa kết trái. Về mặt này, ông chắc chắn là một người tiên phong và dọn đường cho tư duy hiện đại: của Rousseau, Herder, Pestalozzi và của các nhà tư tưởng Anh, Mỹ. Tất cả những điều này chỉ đại diện cho một phần của tư duy hiện đại. Đối với một số bước phát triển của nó, Erasmus hoàn toàn xa lạ, chẳng hạn như sự tiến hóa của khoa học tự nhiên, của triết học mới hơn, hay của kinh tế chính trị học. nhưng chừng nào con người vẫn còn tin vào lý tưởng rằng giáo dục đạo đức và sự khoan dung phổ quát có thể làm cho nhân loại hạnh phúc hơn, thì nhân loại ấy vẫn mang ơn Erasmus rất nhiều.

Điều này không có nghĩa là tư tưởng của Erasmus không tác động trực tiếp và mang lại nhiều hoa trái cho thời đại của chính ông. Mặc dù trong sức nóng của cuộc xung đột, những người Công giáo coi ông là kẻ làm bại hoại Giáo hội, còn những người Tin Lành coi ông là kẻ phản bội Phúc Âm, thì lời lẽ ôn hòa và tử tế của ông vẫn không trôi qua trong vô vọng hay bị phớt lờ ở cả hai phía. Cuốt cùng, không phe nào thực sự khước từ Erasmus đến cùng. Rome đã không đóng ấn gán tội ông là một kẻ dị giáo lớn, mà chỉ cảnh báo các tín hữu nên thận trọng khi đọc sách của ông. Lịch sử Tin Lành vẫn luôn tận tụy xem ông là một trong những nhà Cải cách. Cả hai phe đều tuân theo phán quyết của một dư luận công chúng đứng trên mọi đảng phái, một dư luận vẫn tiếp tục ngưỡng mộ và tôn kính Erasmus.

Công cuộc tái thiết Giáo hội Công giáo và việc dựng xây các giáo hội truyền giáo không chỉ gắn liền với tên tuổi của Luther và Loyola. Những con người ôn hòa, trí thức và có tinh thần hòa giải cũng có phần đóng góp của mình vào công việc đó; những nhân vật như Melanchthon ở bên này, Sadolet ở bên kia, cả hai đều vô cùng gần gũi với Erasmus và có thiện cảm sâu sắc với ông. Những nỗ lực được lặp đi lặp lại nhiều lần nhằm đạt được một thỏa hiệp nào đó trong cuộc xung đột tôn giáo lớn, dẫu có phải chịu số phận kết thúc trong thất bại, vẫn bắt nguồn từ tinh thần Erasmus.

Không có nơi nào tinh thần ấy bén rễ dễ dàng như ở đất nước đã sinh ra Erasmus. Một chi tiết kỳ thú cho thấy đó không phải là đặc quyền độc tôn của riêng bất kỳ đảng phái lớn nào. Trong số hai học trò được yêu quý nhất của ông trong những năm cuối đời, cả hai đều là người Hà Netherlands, những người mà ông đã bất tử hóa cùng nhau qua các nhân vật trong vở đối thoại *Astragalismus* (Trò chơi Xương đốt ngón tay): một người là Quirin Talesius, đã hy sinh vì lòng trung thành với triều đình Tây Ban Nha và đức tin Công giáo; ông bị treo cổ vào năm 1572 bởi chính những người dân thành phố Haarlem, nơi ông đang giữ chức thị trưởng. Người kia là Charles Utenhove, lại nhiệt thành đứng về phía cuộc nổi dậy và tôn giáo Cải cách. Tại Ghent, phối hợp cùng Thân vương xứ Orange, ông đã quay lưng lại với chủ nghĩa khủng bố Tin Lành đầy hẹp hòi của những kẻ cuồng tín.

Một nhà sử học Hà Lan gần đây đã cố gắng truy nguyên sự chống đối của người Hà Lan đối với vua Tây Ban Nha về nguồn gốc ảnh hưởng từ tư tưởng chính trị của Erasmus trong các bài trích yếu đả kích những ông vua tồi tệ — theo tôi thì điều đó không đúng. Các bài diễn văn đả kích chính trị của Erasmus quá ư mang tính hàn lâm và quá chung chung để có thể tạo ra điều đó. Khát vọng kháng cự và nổi dậy xuất phát từ những nguyên nhân hoàn toàn khác. Bọn 'Gueux' (những kẻ ăn mày/nghĩa quân Geuzen) không phải là hậu duệ của Erasmus. Nhưng có rất nhiều nét mang đậm tinh thần Erasmus ở vị lãnh tụ vĩ đại của họ, William xứ Orange, người có tầm nhìn vượt xa khỏi những giới hạn của lòng thù hận tôn giáo. Tinh thần ấy cũng thấm nhuần triệt để trong tầng lớp quan tòa đô chính, những kẻ chẳng mấy chốc sẽ nắm giữ vai trò lãnh đạo và thiết lập nên xu thế chủ đạo trong nền Cộng hòa vừa được thiết lập. Lịch sử thường có thói quen, giống như đối với bất kỳ tầng lớp quý tộc nào, nhìn nhận những lỗi lầm của họ một cách vô cùng nghiêm trọng. Rốt cuộc, có lẽ không có tầng lớp quý tộc nào khác, ngoại trừ Venice, lại cai trị một quốc gia lâu dài đến thế, tốt đẹp đến thế và ít bạo lực đến thế. Nếu như vào thế kỷ XVII, các thể chế của Hà Lan, trong mắt người ngoại quốc, là những mô hình đáng ngưỡng mộ về sự thịnh vượng, lòng bác ái và kỷ luật xã hội, là khuôn mẫu của sự ôn hòa và trí tuệ — dù chúng có vẻ thiếu sót đối với chúng ta — thì vinh quang của tất cả những điều đó thuộc về tầng lớp quý tộc đô thị. Nếu trong tầng lớp quý tộc tư sản Hà Netherlands thời bấy giờ, những khát vọng ấy vẫn tồn tại và được chuyển hóa thành hành động, thì chính tinh thần trách nhiệm xã hội của Erasmus đã truyền cảm hứng cho họ.

Lịch sử Hà Lan ít đẫm máu và tàn nhẫn hơn rất nhiều so với lịch sử của bất kỳ quốc gia láng giềng nào xung quanh. Chẳng phải vô cớ mà Erasmus đã ca ngợi những phẩm chất mà chúng ta có thể gọi là mang đậm chất Erasmus thực sự là những phẩm chất đích thực của người Hà Lan: sự dịu dàng, tử tế, ôn hòa, và một nền học thức vừa phải được phổ biến rộng rãi. Đó có thể không phải là những đức tính lãng mạn; nhưng liệu chúng có vì thế mà kém phần lành mạnh hay mang lại ít lợi ích hơn chăng?

Thêm một ví dụ nữa. Tại nước Cộng hòa Bảy Tỉnh, những vụ hành quyết tàn bạo đối với phù thủy và các pháp sư đã chấm dứt hơn một thế kỷ trước khi điều đó diễn ra ở tất cả các quốc gia khác. Điều này không phải nhờ công của các mục sư Tin Lành. Họ cũng chia sẻ niềm tin bình dân vốn đòi hỏi phải trừng phạt. Chính các thẩm phán, với sự minh triết ngay từ đầu thế kỷ XVII, đã không còn dung thứ cho những điều như thế nữa. Một lần nữa, chúng ta có quyền khẳng định, dẫu Erasmus không phải là một trong những kẻ đứng lên chiến đấu chống lại tập tục này: tinh thần đang tỏa ra từ đó chính là tinh thần của Erasmus.

Nhân loại văn minh có lý do để gìn giữ sự kính trọng đối với ký ức về Erasmus, nếu chỉ vì một lý do duy nhất: ông là vị sứ giả truyền giảng một cách nhiệt thành và chân thành về lòng nhân ái phổ quát mà thế giới cho đến nay vẫn vô cùng khao khát.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.