Tính cách của Erasmus: Nhu cầu về sự trong sạch và tinh khiết—Sự nhạy cảm—Không thích tranh cãi, khao khát sự hòa hợp và tình bạn—Ác cảm với mọi sự xáo trộn—Quá quan tâm đến ý kiến của người khác—Nhu cầu tự biện hộ—Bản thân không bao giờ sai—Sự tương quan giữa khuynh hướng và niềm tin—Hình ảnh lý tưởng về bản thân—Sự không hài lòng với chính mình—Tính tự tôn—Một tâm hồn cô độc—Sự cầu kỳ—Sự nghi kỵ—Lòng hoài nghi bệnh hoạn—Sự bất hạnh—Sự bồn chồn—Những mâu thuẫn chưa được giải quyết trong con người ông—Nỗi kinh hoàng trước sự dối trá—Sự dè dặt và bóng gió.
Trí tuệ mạnh mẽ của Erasmus đã tạo nên tiếng vang lớn trong lòng những người cùng thời và có ảnh hưởng lâu dài đến tiến trình văn minh. Nhưng ông không thể được gọi là một trong những vị anh hùng của lịch sử. Phải chăng việc ông không đạt tới những tầm cao vời vợi hơn một phần là do tính cách của ông không ngang tầm với sự cao cả trong trí tuệ của mình?
Thế nhưng, tính cách đó – một tính cách rất phức tạp, mặc dù ông tự cho mình là người đơn giản nhất thế gian – lại được định hình bởi những yếu tố đã tạo nên cấu trúc trí tuệ của ông. Hết lần này đến lần khác, ta thấy trong những khuynh hướng của ông những yếu tố tương ứng với niềm tin của ông.
Nằm sâu trong nền tảng đạo đức của ông – một chìa khóa để hiểu về tính cách của ông – chính là nhu cầu sâu sắc về sự trong sạch, điều đã thôi thúc ông tìm về những nguồn cội của khoa học thiêng liêng. Sự trong sạch, cả về vật chất lẫn đạo đức, là điều ông khao khát cho bản thân và người khác, trong mọi việc và mọi lúc. Ít có thứ gì khiến ông ghê tởm hơn những thủ đoạn của những kẻ bán rượu pha tạp hay những thương buôn làm giả thực phẩm. Nếu ông liên tục trau chuốt ngôn từ và phong cách, hoặc tìm cách biện minh cho những sai lầm của mình, thì đó cũng chính là sự thôi thúc đã khơi dậy niềm khao khát mãnh liệt của ông đối với sự sạch sẽ và sáng sủa, của cả ngôi nhà lẫn thân thể. Ông có một sự ác cảm dữ dội đối với không khí ngột ngạt và những chất có mùi hôi. Ông thường đi đường vòng để tránh những lối nhỏ hôi hám; ông ghê tởm những lò mổ và cửa hàng cá. Ông cho rằng mùi hôi thối sẽ lan truyền bệnh tật. Erasmus, sớm hơn hầu hết mọi người, đã có những tư tưởng sát trùng về sự nguy hiểm của lây nhiễm trong không khí ô uế tại các nhà trọ đông đúc, trong hơi thở của người xưng tội, trong nước rửa tội. Hãy vứt bỏ những chiếc cốc dùng chung, ông kêu gọi; hãy để mọi người tự cạo râu, hãy giữ sạch sẽ về ga trải giường, đừng hôn nhau khi chào hỏi. Nỗi sợ hãi về căn bệnh hoa liễu kinh khủng, thứ đã du nhập vào châu Âu trong cuộc đời ông và mà Erasmus đã chứng kiến sự lây lan không kiểm soát với đầy lo âu, càng làm tăng thêm khao khát về sự trong sạch trong ông. Ông nghĩ rằng người ta vẫn làm quá ít để ngăn chặn nó. Ông cảnh báo về những nhà trọ đáng ngờ; ông muốn có những biện pháp được thực thi để ngăn cản việc kết hôn của những người mắc bệnh giang mai. Trong thái độ thiếu tôn trọng của ông đối với Hutten, sự ác cảm cả về thể chất lẫn đạo đức của ông đối với cái ác trong con người đó đóng một vai trò không thể nhầm lẫn.
Erasmus là một tâm hồn mỏng manh trong từng thớ thịt. Cơ thể ông buộc ông phải như thế. Ông vô cùng nhạy cảm, trong số những thứ khác, ông rất dễ bị nhiễm lạnh, thứ mà ông gọi là "chứng bệnh của học giả". Ngay từ khi còn trẻ, căn bệnh sỏi thận đau đớn đã bắt đầu hành hạ ông, thứ mà ông đã chống chọi rất kiên cường khi công việc của mình bị đe dọa. Ông luôn nói bằng giọng nuông chiều về cơ thể nhỏ bé của mình, thứ không thể chịu được việc nhịn ăn, thứ phải được giữ khỏe mạnh bằng một chút vận động, cụ thể là cưỡi ngựa, và thứ mà ông cẩn thận lựa chọn khí hậu phù hợp. Đôi khi, ông mô tả các căn bệnh của mình một cách rất chi tiết. Ông phải rất cẩn thận trong chuyện giấc ngủ; nếu đã thức giấc một lần, ông thấy khó mà ngủ lại được, và vì thế thường phải bỏ lỡ buổi sáng, khoảng thời gian làm việc tốt nhất mà ông vô cùng trân quý. Ông không chịu được lạnh, gió và sương mù, nhưng còn ghét hơn những căn phòng quá nóng. Ông đã nguyền rủa những chiếc lò sưởi kiểu Đức biết bao, thứ được đốt gần như suốt cả năm và khiến nước Đức trở nên gần như không thể chịu đựng nổi đối với ông! Chúng ta đã nói về nỗi sợ bệnh tật của ông ở trên. Không chỉ là bệnh dịch hạch mà ông né tránh – vì sợ bị cảm lạnh mà ông đã từ bỏ một chuyến đi từ Louvain đến Antwerp, nơi người bạn Peter Gilles của ông đang để tang. Mặc dù ông hiểu rất rõ rằng "thường thì phần lớn bệnh tật nằm trong trí tưởng tượng", nhưng chính trí tưởng tượng của ông lại không để ông được yên. Tuy nhiên, khi thực sự bị bệnh nặng, ông lại không sợ cái chết.
Cách vệ sinh của ông gói gọn trong sự điều độ, sạch sẽ và không khí trong lành, nhưng hạng mục cuối cùng này cũng chỉ ở mức vừa phải: ông cho rằng sống gần biển là không lành mạnh và sợ gió lùa. Với người bạn Gilles đang bị bệnh, ông khuyên: "Đừng dùng quá nhiều thuốc, hãy giữ yên tĩnh và đừng nổi nóng". Mặc dù trong các tác phẩm của ông có một bài "Ca ngợi Y học", nhưng ông không đánh giá cao các bác sĩ và đã châm biếm họ không ít lần trong các tác phẩm "Đối thoại" của mình.
Về diện mạo bên ngoài, cũng có những đặc điểm phản ánh sự mong manh của ông. Ông có vóc người trung bình, cân đối, nước da sáng với mái tóc vàng và đôi mắt xanh, khuôn mặt tươi tắn, cách nói năng rất rõ ràng nhưng giọng lại mảnh.
Trong lĩnh vực đạo đức, sự mong manh của Erasmus được thể hiện qua nhu cầu lớn lao về tình bạn và sự hòa hợp, sự ác cảm của ông đối với tranh cãi. Đối với ông, hòa bình và sự hòa hợp đứng trên tất cả các cân nhắc khác, và ông thừa nhận đó là những nguyên tắc chỉ đạo cho hành động của mình. Nếu có thể, ông muốn cả thế giới là bạn của mình. "Tôi cố tình không cắt đứt tình bạn với bất kỳ ai," ông nói. Và mặc dù đôi khi ông thất thường và đòi hỏi cao đối với bạn bè, nhưng ông vẫn là một người bạn thực sự vĩ đại: minh chứng là nhiều người không bao giờ rời bỏ ông, hoặc những người mà ông, sau một thời gian xa cách tạm thời, luôn giành lại được – More, Peter Gilles, Fisher, Ammonius, Budaeus, và những người khác không thể kể hết. "Ông là người kiên định nhất trong việc duy trì tình bạn," Beatus Rhenanus nói, người mà sự gắn bó của chính ông với Erasmus là bằng chứng cho tình cảm mạnh mẽ mà Erasmus có thể truyền cảm hứng.
Nằm sâu trong khát vọng tình bạn này là một nhu cầu lớn lao và chân thành về sự gắn bó. Hãy nhớ đến những lời thổ lộ tình cảm gần như đầy nữ tính đối với Servatius trong thời kỳ ông ở tu viện. Nhưng đồng thời, đó cũng là một kiểu thanh thản trong đạo đức khiến ông trở nên như vậy: một sự ác cảm đối với sự xáo trộn, đối với bất cứ điều gì khắc nghiệt và thiếu hòa hợp. Ông gọi đó là "một cảm giác tự nhiên huyền bí nào đó" khiến ông ghê tởm sự xung đột. Ông không thể chịu được việc bất hòa với bất kỳ ai. Ông nói, ông luôn hy vọng và mong muốn giữ cho ngòi bút của mình không nhuốm máu, không tấn công bất kỳ ai, không khiêu khích bất kỳ ai, ngay cả khi ông bị tấn công. Nhưng kẻ thù của ông đã không muốn như vậy, và trong những năm sau đó, ông đã quá quen với những cuộc bút chiến cay đắng, với Lefèvre d'Étaples, với Lee, với Egmondanus, với Hutten, với Luther, với Beda, với những người Tây Ban Nha và người Ý. Ban đầu, người ta vẫn thấy rõ ông đau khổ vì điều đó như thế nào, sự tranh cãi đã làm ông bị tổn thương ra sao, khiến ông không thể chịu đựng nỗi đau trong im lặng. "Hãy để chúng ta làm bạn trở lại," ông cầu xin Lefèvre, người đã không hồi đáp. Khoảng thời gian mà ông phải dành cho những cuộc bút chiến, ông coi là thời gian mất mát. "Tôi cảm thấy mình ngày càng nặng nề hơn," ông viết vào năm 1520, "không phải vì tuổi tác mà vì sự lao động không ngừng nghỉ của việc nghiên cứu, không, thậm chí còn mệt mỏi vì những tranh cãi hơn là vì công việc, thứ vốn dĩ rất dễ chịu." Và khi đó, còn biết bao tranh chấp đang chờ đợi ông!
Giá như Erasmus bớt bận tâm đến dư luận thì tốt biết bao! Nhưng điều đó dường như là không thể: ông có nỗi sợ về con người, hoặc chúng ta có thể gọi là, một nhu cầu mãnh liệt được biện minh. Ông luôn muốn thấy trước, và thường là với những màu sắc cường điệu, ảnh hưởng mà lời nói hoặc hành động của mình sẽ gây ra đối với mọi người. Về bản thân ông, điều đó chắc chắn đúng như ông đã từng viết: rằng khao khát danh vọng có những chiếc cựa ít sắc nhọn hơn nỗi sợ bị sỉ nhục. Erasmus, cùng với Rousseau, thuộc nhóm những người không thể chịu đựng được ý thức về tội lỗi, xuất phát từ một kiểu sạch sẽ về tinh thần. Không thể trả ơn với lãi suất khiến ông cảm thấy xấu hổ và buồn bã. Ông không thể chịu được "những chủ nợ đòi tiền, bổn phận chưa hoàn thành, sự bỏ bê nhu cầu của một người bạn". Nếu không thể thực hiện nghĩa vụ, ông sẽ tìm lý do để giải thích. Nhà sử học người Hà Lan Fruin đã quan sát rất chính xác: "Bất cứ điều gì Erasmus làm trái với bổn phận và lợi ích được hiểu đúng của mình đều là lỗi của hoàn cảnh hoặc lời khuyên sai lầm; ông không bao giờ tự trách mình". Và những gì ông đã biện minh cho bản thân như vậy trở thành luật phổ quát đối với ông: "Chúa giải thoát con người khỏi những lời thề tai hại, nếu họ chỉ cần hối cải về điều đó," người đàn ông từng phá vỡ lời thề đã nói như vậy.
Ở Erasmus tồn tại một sự dung hợp nguy hiểm giữa khuynh hướng và niềm tin. Mối tương quan giữa những đặc điểm tính cách và các quy tắc của ông là không thể phủ nhận. Điều này đặc biệt liên quan đến quan điểm của ông về vấn đề ăn chay và kiêng thịt. Ông quá thường xuyên bộc lộ ác cảm của riêng mình với cá, hoặc nói về việc không thể trì hoãn các bữa ăn, để không làm cho mối liên hệ này trở nên rõ ràng với mọi người. Tương tự như vậy, trải nghiệm cá nhân của ông trong tu viện chuyển thành sự không tán thành của ông, về mặt nguyên tắc, đối với đời sống tu viện.
Sự bóp méo hình ảnh thời trẻ trong ký ức của ông, điều mà chúng ta đã đề cập, dựa trên nhu cầu tự biện minh đó. Tất cả chỉ là sự diễn giải vô thức các sự kiện không thể chối cãi để phù hợp với hình ảnh lý tưởng mà Erasmus đã tạo ra về bản thân và điều mà ông thành thật nghĩ rằng mình đáp ứng được. Các đặc điểm chính của bức chân dung tự họa đó là một sự chân thành và thẳng thắn đáng kể, điều khiến ông không thể giả tạo; sự thiếu kinh nghiệm và bất cẩn trong những mối quan tâm thông thường của cuộc sống và hoàn toàn thiếu tham vọng. Tất cả những điều này đúng ở khía cạnh đầu tiên: có một Erasmus hời hợt đáp ứng hình ảnh đó, nhưng đó không phải là toàn bộ Erasmus; có một người sâu sắc hơn, gần như trái ngược và bản thân ông không biết vì ông không muốn biết. Có lẽ vì đằng sau đó là một con người sâu sắc hơn nữa, thực sự tốt đẹp.
Phải chăng ông không tự gán cho mình những điểm yếu? Chắc chắn là có. Bất chấp việc tự nuông chiều bản thân, ông luôn không hài lòng với chính mình và công việc của mình. "Putidulus", ông tự gọi mình như vậy, có nghĩa là tính chất không bao giờ hài lòng với bản thân. Chính đặc điểm đó khiến ông không hài lòng với bất kỳ tác phẩm nào của mình ngay sau khi nó xuất hiện, vì vậy ông luôn sửa chữa và bổ sung. "Nhát gan", ông tự gọi mình khi viết thư cho Colet. Nhưng một lần nữa, ông không thể không tự ghi công cho mình vì đã thừa nhận phẩm chất đó, thậm chí biến chính phẩm chất đó thành một đức tính: đó là sự khiêm tốn, trái ngược với sự khoe khoang và lòng yêu bản thân.
Sự e dè về bản thân này là lý do khiến ông không yêu thích diện mạo của chính mình, và chỉ miễn cưỡng để bạn bè thuyết phục ngồi làm mẫu vẽ chân dung. Ngoại hình của ông không đủ anh hùng hay oai nghiêm đối với ông, và ông không bị lừa bởi một họa sĩ tâng bốc mình: "Heigh-ho," ông thốt lên khi nhìn thấy bản phác thảo thu nhỏ của Holbein minh họa cho cuốn *Moria*: "nếu Erasmus vẫn còn trông như thế này, ông ấy sẽ lấy vợ ngay lập tức". Chính nét sâu sắc của sự không hài lòng đó đã gợi ý dòng chữ trên các bức chân dung của ông: "các tác phẩm của ông sẽ cho bạn thấy một hình ảnh tốt hơn".
Sự khiêm tốn của Erasmus và thái độ coi thường danh vọng mà ông đạt được có một tính chất hơi khoa trương. Nhưng trong điều này, chúng ta không nên coi đó là nét cá tính riêng của Erasmus mà là một dạng thức chung phổ biến ở tất cả các nhà nhân văn. Mặt khác, tâm trạng này không thể gọi là hoàn toàn giả tạo. Những cuốn sách của ông, những thứ mà ông gọi là con cái của mình, đã không thành công như mong đợi. Ông không nghĩ rằng chúng sẽ sống mãi. Ông không coi trọng những lá thư của mình: ông xuất bản chúng vì bạn bè nài nỉ. Ông viết thơ để thử một chiếc bút mới. Ông hy vọng rằng những thiên tài sẽ sớm xuất hiện, những người sẽ làm lu mờ ông, để Erasmus sẽ bị coi là một kẻ nói lắp. Danh vọng là gì? Một sự tồn tại ngoại đạo. Ông đã chán ngấy nó đến tận cổ và chẳng mong gì hơn là được rũ bỏ nó.
Đôi khi, một cung bậc khác lại thoát ra từ ông. Nếu Lee chịu giúp ông trong những nỗ lực của mình, Erasmus sẽ làm cho ông ta bất tử, ông đã nói với người kia trong cuộc trò chuyện đầu tiên của họ. Và ông đe dọa một kẻ thù không tên: "Nếu ngươi cứ tiếp tục trơ tráo tấn công danh tiếng tốt đẹp của ta, thì hãy cẩn thận kẻo sự dịu dàng của ta nhường chỗ và ta sẽ khiến ngươi, sau một ngàn năm nữa, bị xếp vào hàng ngũ những kẻ nịnh hót nọc độc, những kẻ khoe khoang nhàn rỗi, những thầy thuốc bất tài".
Yếu tố tự trọng tâm trong Erasmus tất yếu phải gia tăng khi ông thực sự trở thành trung tâm và tiêu điểm của các ý tưởng và văn hóa. Thực sự đã có một thời gian mà đối với ông, thế giới như xoay quanh ông, và thế giới đang chờ đợi lời cứu rỗi từ ông. Ông có một lượng người theo dõi nhiệt tình và đông đảo biết bao, bao nhiêu người bạn và người hâm mộ nồng nhiệt! Có một chút ngây thơ trong cách ông nghĩ rằng cần phải chiêu đãi tất cả bạn bè của mình, trong một bức thư ngỏ, bằng một tài khoản chi tiết, khá khó chịu về một căn bệnh đã tấn công ông trên đường từ Basle trở về Louvain. Vai trò của ông, vị trí của ông, tên tuổi của ông, điều này ngày càng trở thành khía cạnh mà qua đó ông nhìn nhận các sự kiện thế giới. Sẽ có những năm mà toàn bộ thư từ đồ sộ của ông chẳng hơn gì một bản tự biện hộ kéo dài.
Tuy nhiên, người đàn ông có nhiều bạn bè này lại là một tâm hồn cô độc. Và tận sâu trong trái tim đó, ông khao khát được ở một mình. Ông có bản tính rất kín đáo; ông là một ẩn sĩ. "Tôi luôn muốn được ở một mình, và không có gì tôi ghét hơn là những đảng phái có tuyên thệ." Erasmus là một trong những người mà việc tiếp xúc với người khác làm suy yếu chính mình. Càng ít phải giao tiếp và cân nhắc đến người khác, dù là bạn hay thù, ông càng thực sự bộc lộ tâm hồn sâu thẳm nhất của mình. Giao tiếp với những người cụ thể luôn gây ra cho ông những băn khoăn nhỏ, những sự lịch sự có chủ ý, sự tán tỉnh, sự kín đáo, những sự dè dặt, những cú chọc ngoáy cay độc, những sự né tránh. Do đó, đừng nghĩ rằng chúng ta có thể hiểu ông đến tận cốt lõi từ những lá thư của ông. Những bản chất như ông, thứ bị xáo trộn bởi mọi sự tiếp xúc với con người, thường mang đến những điều tốt đẹp và sâu sắc nhất khi họ nói một cách phi cá nhân và dành cho tất cả mọi người.
Sau những bộc lộ tình cảm ủy mị ban đầu, ông không còn mở lòng mình một cách không dè dặt với người khác nữa. Xét cho cùng, ông cảm thấy tách biệt với tất cả và cảnh giác với tất cả. Có một nỗi sợ lớn trong ông rằng những người khác sẽ chạm vào tâm hồn ông hoặc làm xáo trộn hình ảnh mà ông đã tạo ra về bản thân. Thái độ phòng thủ đó bộc lộ ra như sự cầu kỳ và e dè. Budaeus đã rất đúng khi thốt lên một cách đùa cợt: "Fastidiosule! Đồ kẻ cầu kỳ nhỏ bé!" Bản thân Erasmus diễn giải nét đặc trưng chủ đạo trong con người mình là sự e thẹn như một trinh nữ. Sự nhạy cảm thái quá đối với vết nhơ liên quan đến thân phận của mình bắt nguồn từ đó. Nhưng người bạn Ammonius của ông lại nói về *subrustica verecundia*, sự vụng về có phần quê mùa của ông. Quả thực, thường có một điều gì đó nhỏ nhen ở Erasmus, người bị cản trở bởi sự vĩ đại và do đó tránh xa những người vĩ đại, bởi vì, về cơ bản, họ ám ảnh ông và ông cảm thấy họ là kẻ thù đối với con người của ông.
Có vẻ là một điều khó nói rằng lòng trung thành chân chính và sự biết ơn nồng nhiệt lại xa lạ với Erasmus. Thế nhưng bản chất của ông lại là như vậy. Ở những nhân vật như ông, một kiểu co thắt tinh thần ngăn cản những bộc lộ của trái tim. Ông tán thành câu châm ngôn: "Hãy yêu như thể một ngày nào đó bạn có thể ghét, và hãy ghét như thể một ngày nào đó bạn có thể yêu". Ông không thể chịu được việc nhận ân huệ. Trong thâm tâm, ông liên tục rút lui trước tất cả mọi người. Người tự coi mình là hình mẫu của sự đơn giản không nghi ngờ, thực chất lại là người nghi ngờ tất cả bạn bè của mình ở mức độ cao nhất. Người bạn quá cố Ammonius, người đã giúp đỡ ông rất nhiệt tình trong những vấn đề tế nhị nhất, cũng không được an toàn trước điều đó. "Anh luôn nghi ngờ tôi một cách bất công," Budaeus phàn nàn. "Cái gì!" Erasmus thốt lên, "anh sẽ tìm thấy rất ít người ít nghi ngờ trong tình bạn như tôi."
Khi ở đỉnh cao danh vọng, khi sự chú ý của thế giới thực sự dán chặt vào mọi lời nói và hành động của ông, thì việc ông cảm thấy mình luôn bị theo dõi và đe dọa cũng có đôi phần cơ sở. Nhưng khi ông còn là một người viết văn vô danh, trong những năm tháng ở Paris, chúng ta liên tục tìm thấy trong ông những dấu vết của sự nghi ngờ đối với những người xung quanh mà chỉ có thể coi là một cảm giác bệnh hoạn. Trong giai đoạn cuối đời, cảm giác này đặc biệt gắn liền với hai kẻ thù, Eppendorf và Aleander. Eppendorf thuê gián điệp ở khắp nơi để theo dõi thư từ của Erasmus với bạn bè. Aleander liên tục xúi giục mọi người chống lại ông, và rình rập ông ở bất cứ nơi nào có thể. Cách ông diễn giải ý định của những kẻ tấn công mình có yếu tố tự trọng tâm khéo léo đã vượt quá ranh giới của sự tỉnh táo. Ông nhìn thấy cả thế giới đầy rẫy sự vu khống và phục kích đe dọa sự bình yên của mình: gần như tất cả những người từng là bạn tốt nhất của ông đã trở thành những kẻ thù cay đắng nhất; họ vung cái lưỡi độc địa của mình tại các bữa tiệc, trong các cuộc trò chuyện, trong tòa giải tội, trong các bài giảng đạo, trong các bài giảng, tại triều đình, trên xe cộ và tàu thuyền. Những kẻ thù nhỏ nhen, như những loài sâu bọ phiền toái, khiến ông mệt mỏi với cuộc sống, hoặc dẫn đến cái chết vì mất ngủ. Ông so sánh nỗi đau của mình với sự tử vì đạo của Thánh Sebastian, bị xuyên thủng bởi những mũi tên. Nhưng của ông còn tồi tệ hơn, vì không có hồi kết cho nó. Trong nhiều năm, ngày nào ông cũng chết cả ngàn lần và chỉ có một mình; vì bạn bè, nếu có, cũng bị ngăn cản bởi lòng đố kỵ.
Ông không thương tiếc bêu riếu các nhà bảo trợ của mình vì sự keo kiệt. Thỉnh thoảng, một luồng ác cảm và căm thù ngầm bỗng dưng lộ diện mà chúng ta không hề nghi ngờ. Ở đâu ông được nhận nhiều điều tốt đẹp hơn ở Anh? Quốc gia nào ông luôn ca ngợi nhiều hơn? Nhưng đột nhiên, một lời trách móc cay đắng và vô căn cứ thoát ra khỏi miệng ông. Anh quốc phải chịu trách nhiệm vì ông đã trở nên không trung thành với lời thề tu viện của mình, "không vì lý do nào khác tôi ghét nước Anh hơn vì điều này, mặc dù nó luôn là tai họa đối với tôi".
Ông hiếm khi cho phép mình đi quá xa như vậy. Những biểu hiện căm thù hoặc ác ý của ông, theo quy luật, chỉ giới hạn ở mức độ mèo vờn chuột. Chúng nhắm vào bạn bè và kẻ thù, Budaeus, Lypsius, cũng như Hutten và Beda. Thỉnh thoảng, chúng ta bị sốc bởi sự bộc lộ niềm vui thô thiển trước bất hạnh của người khác. Nhưng trong tất cả những điều này, liên quan đến sự ác ý, chúng ta không nên đánh giá Erasmus theo những ý tưởng về sự tinh tế và dịu dàng của chúng ta. So với hầu hết những người cùng thời, ông vẫn giữ được sự chừng mực và tinh tế.
Erasmus chưa bao giờ cảm thấy hạnh phúc, chưa bao giờ thỏa mãn. Điều này có lẽ làm chúng ta ngạc nhiên trong chốc lát, khi nghĩ về năng lượng vui vẻ, không bao giờ cạn kiệt, về những trò đùa vui nhộn và sự hài hước của ông. Nhưng khi suy ngẫm, cảm giác bất hạnh này hoàn toàn phù hợp với tính cách của ông. Nó cũng bắt nguồn từ thái độ phòng thủ chung của ông. Ngay cả khi đang có tinh thần cao nhất, ông vẫn coi mình là một người bất hạnh về mọi mặt. "Erasmus khốn khổ nhất trong tất cả mọi người, kẻ khốn cùng gấp ba lần," ông tự gọi mình bằng những thuật ngữ Hy Lạp hoa mỹ. Cuộc đời ông "là một thiên sử thi Iliad của những tai ương, một chuỗi những bất hạnh. Làm sao có ai ghen tị với tôi được chứ?" Đối với không ai, Vận mệnh lại tỏ ra thù địch một cách liên tục như với ông. Nàng đã thề sẽ tiêu diệt ông, đó là điều ông hát trong bài thơ than vãn gửi Gaguin thời trẻ: ngay từ thuở ấu thơ, cùng một số phận buồn bã và khắc nghiệt đã liên tục đeo bám ông. Toàn bộ chiếc hộp của Pandora dường như đã đổ ập lên đầu ông.
Cảm giác bất hạnh này mang hình thái đặc biệt là việc ông bị các vì sao kém may mắn giao phó cho công việc của Hercules, mà không có lợi nhuận hay niềm vui cho bản thân: những rắc rối và phiền toái không hồi kết. Cuộc đời ông có thể đã dễ dàng hơn nhiều nếu ông nắm bắt lấy cơ hội của mình. Lẽ ra ông không bao giờ nên rời Ý; hoặc ông nên ở lại Anh. "Nhưng tình yêu tự do thái quá đã khiến tôi phải vật lộn lâu dài với những người bạn không trung thành và sự nghèo đói thâm căn cố đế". Ở những nơi khác, ông nói một cách cam chịu hơn: "Nhưng chúng ta bị số phận chi phối".
Tình yêu tự do thái quá đó quả thực đã trở thành định mệnh đối với ông. Ông luôn là người khao khát sự yên tĩnh và tự do, người tìm thấy tự do thì muộn còn sự yên tĩnh thì không bao giờ. Tuyệt đối không bao giờ ràng buộc bản thân, không gánh vác những nghĩa vụ có thể trở thành xiềng xích – lại là nỗi sợ đó về những vướng mắc của cuộc sống. Vì vậy, ông vẫn là kẻ bồn chồn vĩ đại. Ông không bao giờ thực sự hài lòng với bất cứ điều gì, nhất là với những gì do chính mình tạo ra. "Vậy thì, tại sao ông lại làm chúng tôi choáng ngợp với quá nhiều sách như vậy," một người ở Louvain phản đối, "nếu ông thực sự không chấp nhận bất kỳ cuốn nào trong số đó?" Và Erasmus trả lời bằng lời của Horace: "Trước hết, bởi vì tôi không thể ngủ được".
Một nguồn năng lượng không ngủ, đó chính xác là như vậy. Ông không thể nghỉ ngơi. Vẫn còn đang say sóng và bận rộn với những chiếc rương của mình, ông đã nghĩ đến việc trả lời bức thư của Dorp, vừa mới nhận được, chỉ trích cuốn *Moria*. Chúng ta nên nhận thức đầy đủ ý nghĩa của việc hết lần này đến lần khác, Erasmus, người bản tính yêu sự yên tĩnh và sợ hãi, thích sự thoải mái, sạch sẽ và ăn ngon, lại thực hiện những chuyến đi rắc rối và nguy hiểm, thậm chí là những chuyến hải trình mà ông ghê tởm, vì lợi ích của công việc của mình và chỉ vì điều đó thôi.
Ông không chỉ bồn chồn mà còn vội vàng. Được hỗ trợ bởi một trí nhớ vô cùng bền bỉ và rộng lớn, ông viết một cách tùy tiện. Ông không bao giờ rơi vào tình trạng câu cú rời rạc (*anacoluthic*); tài năng của ông quá tinh tế và chắc chắn để rơi vào điều đó; nhưng ông lặp lại chính mình và dài dòng một cách không cần thiết. "Tôi viết ra hơn là soạn thảo mọi thứ," ông nói. Ông so sánh các ấn phẩm của mình với những ca sinh nở, thậm chí là những ca phá thai. Ông không chọn chủ đề, ông lao vào chúng, và một khi đã chọn một chủ đề, ông hoàn thành nó mà không hề nghỉ ngơi. Trong nhiều năm, ông chỉ đọc một cách lướt qua (*tumultuarie*), đọc khắp các tài liệu văn học; ông không còn thời gian để thực sự làm mới tâm trí bằng cách đọc sách, và làm việc để làm hài lòng chính mình. Vì lý do đó, ông ghen tị với Budaeus.
"Đừng xuất bản quá vội vàng," More cảnh báo ông: "người ta đang rình rập để bắt lỗi thiếu chính xác của anh." Erasmus biết điều đó: ông sẽ sửa chữa tất cả sau này, ông sẽ luôn phải sửa đổi và trau chuốt mọi thứ. Ông ghét công việc sửa đổi và hiệu đính, nhưng ông vẫn chấp nhận nó, và làm việc một cách say mê, "trong guồng quay của Basle", và, ông nói, ông hoàn thành công việc của sáu năm trong tám tháng.
Trong sự liều lĩnh và hấp tấp mà Erasmus làm việc, lại có một trong những mâu thuẫn chưa được giải quyết trong bản thể của ông. Ông hấp tấp và bất cẩn; ông muốn cẩn thận và thận trọng; tâm trí thúc đẩy ông trở thành người đi đầu, bản tính lại kìm hãm ông, nhưng thường chỉ sau khi những lời đó đã được viết ra và xuất bản. Kết quả là một sự đan xen liên tục giữa bùng nổ và dè dặt.
Cách mà Erasmus luôn cố gắng né tránh những khẳng định dứt khoát khiến chúng ta phát cáu. Ông luôn cố gắng cẩn thận đến mức nào để thể hiện các tác phẩm *Đối thoại* (*Colloquies*), trong đó ông đã tự phát bộc lộ rất nhiều niềm tin nội tâm của mình, chỉ là những trò đùa cợt được đưa lên giấy để làm vui lòng bạn bè. Chúng chỉ nhằm mục đích dạy tiếng Latinh chuẩn! Và nếu có điều gì được nói trong đó đụng chạm đến các vấn đề đức tin, thì không phải tôi là người nói điều đó, phải không? Mỗi khi ông chỉ trích các tầng lớp hay chức vụ trong *Adagia*, nhất là các vương hầu, ông cảnh báo độc giả không được coi những lời nói của mình nhắm vào những cá nhân cụ thể.
Erasmus là bậc thầy về sự dè dặt. Ông biết, ngay cả khi ông có những quan điểm xác định, cách để tránh những quyết định trực tiếp, không chỉ vì thận trọng, mà còn vì ông thấy được sự mơ hồ vĩnh viễn của các vấn đề nhân sinh.
Erasmus tự cho mình một sự kinh hãi bất thường trước những lời dối trá. Ông nói, khi nhìn thấy một kẻ nói dối, ông bị ảnh hưởng về mặt thể xác. Khi còn là một cậu bé, ông đã cực kỳ ghét những cậu bé hay nói dối, chẳng hạn như kẻ khoác lác nhỏ tuổi mà ông kể trong các bài *Đối thoại*. Phản ứng ác cảm này là chân thực, không mâu thuẫn với thực tế là chúng ta bắt gặp chính Erasmus trong những lời không trung thực. Những mâu thuẫn, sự nịnh hót, những mánh khóe, những lời nói dối vô hại, sự che giấu nghiêm trọng các sự kiện, những tình cảm tôn trọng hoặc đau buồn giả tạo – tất cả đều có thể được chỉ ra trong các bức thư của ông. Ông đã từng từ bỏ niềm tin sâu sắc nhất của mình để đổi lấy một khoản tiền thưởng từ Anne of Borselen bằng cách tâng bốc sự cố chấp của bà. Ông đã yêu cầu người bạn thân nhất của mình, Batt, nói dối thay cho mình. Ông đã phủ nhận quyết liệt nhất quyền tác giả của mình đối với cuộc đối thoại *Julius*, vì sợ hậu quả, ngay cả với More, và luôn theo cách tránh nói thẳng, "Tôi không viết nó". Những ai biết các nhà nhân văn khác, và biết họ đã nói dối thường xuyên và trơ tráo như thế nào, có lẽ sẽ nghĩ nhẹ nhàng hơn về những tội lỗi của Erasmus.
Về phần còn lại, ngay cả khi còn sống, ông cũng không tránh khỏi sự trừng phạt cho sự dè dặt vĩnh viễn của mình, cho sự lão luyện trong những kết luận nửa vời và những sự thật bị che đậy, những lời bóng gió và ám chỉ đầy ác ý. Lời buộc tội về sự phản bội thường xuyên được ném vào mặt ông, đôi khi với sự phẫn nộ nghiêm trọng. "Anh luôn bận rộn với việc gieo rắc nghi ngờ lên người khác," Edward Lee thốt lên. "Làm sao anh dám chiếm đoạt văn phòng của một kiểm duyệt viên chung, và lên án những gì anh hầu như chưa bao giờ nếm trải? Làm sao anh dám khinh miệt tất cả trừ chính mình? Anh đã phơi bày đối thủ của mình một cách sai trái và xúc phạm trong cuốn *Colloquia*." Lee trích dẫn đoạn văn cay độc ám chỉ chính mình, rồi thốt lên: "Giờ đây, từ những lời này, thế giới có thể biết đến tác giả thần thánh, tác giả kiểm duyệt, tác giả khiêm tốn và chân thành của nó, cái sự dè dặt, nghiêm túc, đứng đắn và trung thực kiểu Erasmus đó! Sự khiêm tốn của Erasmus đã trở thành câu cửa miệng từ lâu. Anh luôn sử dụng những từ 'cáo buộc sai'. Anh nói: nếu tôi cố tình phạm phải lỗi nhỏ nhất trong tất cả những cáo buộc sai trái của hắn (Lee), tôi sẽ không dám đến bàn thờ Chúa! – Hỡi con người, anh là ai mà dám phán xét người khác, một đầy tớ đứng hay ngã trước mặt Chúa của mình?"
Đây là cuộc tấn công dữ dội đầu tiên từ phía bảo thủ, vào đầu năm 1520, khi cuộc đấu tranh mạnh mẽ mà hành động của Luther gây ra đã khiến thế giới ngày càng hồi hộp. Sáu tháng sau, những lời trách móc nghiêm trọng đầu tiên đến từ phía những nhà cải cách cấp tiến. Ulrich von Hutten, vị hiệp sĩ bốc đồng, có phần đầu óc mơ hồ, người muốn thấy sự nghiệp của Luther chiến thắng như sự nghiệp quốc gia của nước Đức, quay sang Erasmus, người mà có thời ông đã nhiệt tình ca ngợi là người đàn ông của phúc lợi mới, với lời kêu gọi khẩn thiết không được từ bỏ sự nghiệp cải cách hoặc làm tổn hại nó. "Anh đã tỏ ra sợ hãi trong vụ việc của Reuchlin; bây giờ trong vụ việc của Luther, anh làm hết sức để thuyết phục các đối thủ của hắn rằng anh hoàn toàn xa lánh nó, mặc dù chúng ta biết rõ hơn. Đừng chối bỏ chúng tôi. Anh biết những lá thư nhất định của anh được lưu hành đầy đắc thắng như thế nào, trong đó, để bảo vệ mình khỏi sự nghi ngờ, anh lại hèn hạ đổ nó lên đầu người khác... Nếu bây giờ anh sợ phải chịu một chút thù địch vì tôi, thì ít nhất hãy nhượng bộ tôi rằng anh sẽ không cho phép mình, vì sợ hãi người khác, bị cám dỗ để từ bỏ tôi; tốt hơn hết là hãy im lặng về tôi."
Đó là những lời trách móc cay đắng. Trong con người phải nuốt chửng chúng, có một Erasmus nhỏ bé xứng đáng với những lời trách móc đó, người cảm thấy bị xúc phạm bởi chúng, nhưng không để tâm đến chúng, người tiếp tục hành động với sự dè dặt thận trọng cho đến khi tình bạn của Hutten biến thành lòng căm thù. Trong ông cũng có một Erasmus vĩ đại, người biết cách, dưới niềm đam mê và sự mê muội mà các bên đấu tranh với nhau, Chân lý mà ông tìm kiếm, và Tình yêu mà ông hy vọng sẽ khuất phục thế giới, đã bị che mờ; người biết vị Chúa mà ông tuyên xưng là quá cao cả để đứng về phe nào. Hãy cố gắng luôn nhìn thấy vị Erasmus vĩ đại đó nhiều nhất có thể, chừng nào kẻ nhỏ bé kia cho phép.