Holland là một trong những đất nước kỳ lạ nhất dưới ánh mặt trời. Lẽ ra nơi này phải được gọi là Xứ sở Kỳ quặc hay Xứ sở Ngược đời, bởi gần như mọi thứ ở đây đều khác biệt với phần còn lại của thế giới. Đầu tiên, một phần lớn diện tích đất nước nằm thấp hơn mực nước biển. Những con đê lớn, hay đúng hơn là những bức tường thành vững chãi, đã được dựng lên với biết bao công sức và tiền bạc để ngăn đại dương ở đúng vị trí của nó. Tại một số vùng duyên hải, đôi khi nước biển dâng cao và dồn toàn bộ sức nặng lên đất liền, khiến đất nước khốn khổ này phải gắng sức chống đỡ áp lực đó. Đôi khi các con đê bị vỡ hoặc rò rỉ, dẫn đến những hậu quả vô cùng thảm khốc. Chúng cao và rộng, mặt đê có những nơi còn được xây dựng nhà cửa và trồng cây. Người ta thậm chí còn làm cả những con đường công cộng đẹp đẽ trên đó, nơi từ trên cao, ngựa có thể nhìn xuống những ngôi nhà tranh ven đường. Thường thì phần thân của những con tàu đang trôi nổi lại nằm cao hơn cả mái nhà của người dân. Chú cò đậu trên nóc nhà đang khua mỏ gọi đàn con có thể cảm thấy tổ của mình đã được đặt ở vị trí cao ráo, an toàn, nhưng con ếch đang ộp oạp trong đám sậy gần đó còn gần những vì sao hơn cả nó. Những con bọ nước lao đi lao lại phía trên đầu lũ chim nhạn làm tổ trên ống khói, và những cây liễu dường như cũng đang rũ xuống vì hổ thẹn, bởi chúng chẳng thể vươn cao bằng đám lau sậy gần đó.
Mương rạch, kênh đào, ao hồ, sông ngòi xuất hiện ở khắp mọi nơi. Dù cao nhưng không hề khô ráo, chúng lấp lánh dưới ánh mặt trời, cuốn lấy gần như mọi sự hối hả và nhộn nhịp, hoàn toàn coi thường những cánh đồng buồn tẻ đang trải dài ẩm ướt bên cạnh. Người ta dễ nảy sinh câu hỏi: "Đâu mới là Holland—những bờ đất hay mặt nước?" Ngay cả lớp cỏ xanh đáng lẽ phải thuộc về đất liền cũng đã nhầm lẫn mà mọc lan lên các ao cá. Thực tế, toàn bộ đất nước giống như một miếng bọt biển sũng nước, hay như nhà thơ Anh, Butler, đã gọi:
Một vùng đất thả neo, buộc chặt dây,
Nơi người ta chẳng sống, mà chỉ sống trên tàu.
Con người sinh ra, lớn lên, chết đi và thậm chí trồng cả vườn tược ngay trên những chiếc thuyền kênh. Những ngôi nhà nông thôn, với mái nhà như những chiếc mũ sụp che khuất mắt, đứng trên những chân gỗ với vẻ co cụm, như thể đang muốn nói: "Chúng tôi định giữ cho mình được khô ráo nếu có thể." Ngay cả lũ ngựa cũng đeo một tấm ván gỗ rộng dưới mỗi móng chân như thể để nâng chúng lên khỏi vũng bùn. Tóm lại, phong cảnh nơi đâu cũng gợi lên một thiên đường dành cho loài vịt. Đây là một đất nước huy hoàng vào mùa hè đối với những đứa trẻ chân trần. Thật là thích thú khi lội nước! Thật là vui khi chèo thuyền, câu cá và bơi lội! Chỉ cần nghĩ đến một chuỗi những vũng nước, nơi người ta có thể thả những con thuyền gỗ nhỏ suốt cả ngày mà chẳng bao giờ phải quay đầu lại! Nhưng thôi, nói nữa thì sẽ khiến cả nước Mỹ trẻ trung đổ xô về phía biển Zuider Zee mất.
Các thành phố của người Hà Lan thoạt nhìn giống như một mê cung hỗn độn gồm nhà cửa, cầu cống, nhà thờ và tàu thuyền, đan xen cùng cột buồm, tháp chuông và cây cối. Ở một số thành phố, tàu thuyền được buộc như buộc ngựa vào cột cửa nhà chủ và nhận hàng hóa từ những khung cửa sổ phía trên. Các bà mẹ hét lên gọi Lodewyk và Kassy đừng đu đưa trên cổng vườn vì sợ chúng có thể chết đuối! Đường thủy ở đây xuất hiện thường xuyên hơn cả đường bộ và đường ray; những "hàng rào nước" dưới dạng những con mương xanh lười biếng bao quanh các khu vui chơi, trang trại và vườn tược.
Đôi khi người ta cũng thấy những hàng rào xanh đẹp mắt, nhưng những hàng rào gỗ như chúng ta có ở Mỹ thì hiếm khi gặp ở Holland. Còn về hàng rào đá, một người Hà Lan sẽ giơ tay đầy kinh ngạc trước ý tưởng đó. Ở đây không có đá, ngoại trừ những khối đá lớn được vận chuyển từ các vùng đất khác về để gia cố và bảo vệ bờ biển. Tất cả những viên đá nhỏ hay sỏi, nếu từng tồn tại, dường như đều bị giam cầm dưới lớp vỉa hè hoặc đã tan biến hoàn toàn. Những cậu bé với cánh tay nhanh nhẹn, khỏe khoắn có thể lớn lên từ thuở mặc yếm đến khi để râu mà chẳng bao giờ tìm thấy một viên đá nào để ném xuống mặt nước tạo sóng hay làm lũ thỏ hoảng sợ chạy trốn. Đường thủy ở đây chính là những con kênh đào chằng chịt khắp cả đất nước. Chúng đủ mọi kích cỡ, từ kênh đào North Holland Ship Canal vĩ đại, một kỳ quan của thế giới, cho đến những con kênh mà một cậu bé có thể nhảy qua. Những chiếc "xe buýt nước" gọi là trekschuiten (thuyền kênh, một số chiếc dài hơn ba mươi feet, trông như những ngôi nhà xanh đặt trên sà lan và được ngựa kéo dọc bờ kênh; thuyền được chia thành hai khoang, hạng nhất và hạng nhì, và khi không quá đông đúc, hành khách có thể thoải mái như ở nhà: đàn ông hút thuốc, phụ nữ đan lát hoặc may vá, trong khi trẻ em chơi đùa trên boong nhỏ bên ngoài. Nhiều thuyền có cánh buồm màu trắng, vàng hoặc màu sô-cô-la; màu cuối cùng này là do một loại thuốc nhuộm được bôi lên để bảo quản vải) liên tục ngược xuôi trên các con đường này để chở hành khách; và những chiếc "xe tải nước", gọi là pakschuyten, được dùng để chở nhiên liệu và hàng hóa. Thay vì những con đường quê rợp bóng cây xanh, những con kênh xanh trải dài từ cánh đồng đến kho thóc và từ kho thóc đến vườn tược; còn các trang trại, hay được gọi là polders, thực chất chỉ là những vùng hồ lớn được bơm khô nước. Một số con phố nhộn nhịp nhất lại là đường thủy, trong khi nhiều con đường ở nông thôn lại được lát gạch. Những chiếc thuyền thành phố với phần đuôi tròn, mũi mạ vàng và hai bên được sơn màu sắc rực rỡ không giống bất kỳ con thuyền nào khác dưới ánh mặt trời; còn chiếc xe ngựa của người Hà Lan với cái càng cong kỳ cục là một bí ẩn của những bí ẩn.
"Một điều rõ ràng là," Master Brightside reo lên, "cư dân ở đây không bao giờ phải chịu khát." Nhưng không, Xứ sở Kỳ quặc vẫn giữ đúng bản chất của nó. Bất chấp nước biển luôn chực chờ tràn vào, nước hồ cố sức thoát ra, cùng những con kênh, dòng sông và mương rạch tràn ngập nước, ở nhiều quận huyện lại chẳng có lấy một giọt nước nào đủ sạch để uống; những người Holland tội nghiệp của chúng ta phải chịu khát, hoặc uống rượu vang và bia, hay phải gửi người đi xa tận sâu trong nội địa đến Utrecht và các vùng lân cận khác để tìm thứ chất lỏng quý giá, thứ lâu đời hơn cả Adam nhưng lại trẻ hơn sương sớm. Đôi khi, những cư dân ở đây có thể uống nước mưa nếu họ có sẵn dụng cụ để hứng; nhưng nhìn chung, họ cũng giống như những thủy thủ bị ám bởi chim hải âu trong bài thơ nổi tiếng "The Ancient Mariner" (Thủy thủ già) của Coleridge. Họ nhìn thấy
Nước, nước, khắp mọi nơi,
Mà chẳng có lấy một giọt để uống!
Những chiếc cối xay gió khổng lồ đập cánh khắp đất nước khiến người ta tưởng như cả đàn chim biển khổng lồ đang sà xuống. Ở khắp nơi, người ta thấy những cái cây với hình dáng kỳ quái, bị cắt tỉa lạ lùng, với thân cây được quét vôi trắng lóa, vàng hoặc đỏ. Ngựa thường được đóng ba con một hàng. Đàn ông, phụ nữ và trẻ em lạch bạch đi lại trong đôi guốc gỗ với phần gót lỏng lẻo; những cô gái nông thôn không tìm được người yêu thì thuê họ bằng tiền để đưa đi dự hội chợ kermis, và các cặp vợ chồng âu yếm tự buộc mình vào nhau bên bờ kênh để kéo pakschuyt ra chợ.
Một đặc điểm kỳ lạ khác của Holland là cồn cát, hay đồi cát. Chúng xuất hiện rất nhiều dọc theo một số đoạn bờ biển. Trước khi được trồng các loại cỏ sậy thô và những loài thực vật khác để giữ đất, chúng thường xuyên tạo ra những cơn bão cát khổng lồ quét qua vùng nội địa. Vì vậy, để làm tăng thêm sự kỳ quặc, những người nông dân đôi khi phải đào sâu xuống dưới lớp bề mặt để tìm đất canh tác, và vào những ngày gió lộng, những "cơn mưa khô" (cát) thường rơi xuống những cánh đồng vốn đã trở nên ẩm ướt sau cả tuần nắng gắt.
Tóm lại, thứ duy nhất mà chúng ta, những người Yankees, thấy quen thuộc ở Holland có lẽ là một bài hát thu hoạch khá phổ biến ở đó, mặc dù không một nhà ngôn ngữ học nào có thể dịch được nó. Thậm chí cả lúc đó, chúng ta cũng phải nhắm mắt lại và chỉ lắng nghe giai điệu, phần còn lại xin nhường cho các bạn đoán.
Yanker didee dudel down
Didee dudel lawnter;
Yankee viver, voover, vown,
Botermelk and Tawnter!
Mặt khác, nhiều nét kỳ lạ của Holland chỉ càng chứng minh cho sự cần cù và lòng kiên trì của người dân nơi đây. Chẳng có nơi nào trên thế giới có những khu vườn trù phú hay được chăm bẵm kỹ lưỡng hơn mảnh đất nhỏ bé luôn rò rỉ và đầy nước này. Chẳng có chủng tộc nào dũng cảm, anh hùng hơn những cư dân có vẻ ngoài tĩnh lặng, thụ động này. Ít quốc gia nào sánh kịp họ trong các phát minh và khám phá quan trọng; không quốc gia nào vượt qua họ về thương mại, hàng hải, học vấn và khoa học—hay đưa ra những tấm gương cao đẹp hơn trong việc thúc đẩy giáo dục và từ thiện công cộng; và chưa từng có quốc gia nào, xét theo tỷ lệ diện tích, lại chi nhiều tiền hay công sức cho các công trình công cộng đến thế.
Holland có những trang sử huy hoàng về những người đàn ông và phụ nữ lỗi lạc; có những hồ sơ lịch sử vĩ đại về sự kiên nhẫn, kháng cự và chiến thắng; có sự tự do tôn giáo; có tinh thần doanh nghiệp đầy khai sáng; có nghệ thuật, âm nhạc và văn chương. Nơi đây thực sự được gọi là "chiến trường của châu Âu"; và chúng ta cũng có thể coi nó là nơi trú ẩn của thế giới, bởi những người bị áp bức từ mọi quốc gia đều tìm thấy sự chở che và khích lệ ở đó. Nếu chúng ta, những người Mỹ, vốn suy cho cùng cũng là những chế phẩm vi lượng đồng căn từ dòng máu Hà Lan, có thể cười nhạo người Hà Lan, gọi họ là những "con hải ly nhân loại" và ám chỉ rằng đất nước của họ có thể trôi mất bất cứ ngày nào khi thủy triều dâng, thì chúng ta cũng có thể cảm thấy tự hào và nói rằng họ đã chứng minh mình là những người anh hùng và đất nước của họ sẽ không trôi đi chừng nào còn một người Hà Lan ở lại để giữ nó.
Người ta nói rằng có ít nhất chín nghìn chín trăm chiếc cối xay gió lớn ở Holland, với sải cánh dài từ tám mươi đến một trăm hai mươi feet. Chúng được dùng để xẻ gỗ, giã gai, xay xát và làm nhiều công việc khác; nhưng công dụng chính là bơm nước từ vùng đất thấp vào các con kênh, và bảo vệ đất nước khỏi những trận lũ lụt nội địa thường xuyên đe dọa. Chi phí duy trì hàng năm được cho là lên tới gần mười triệu đô la. Những chiếc cối xay lớn có công suất rất mạnh. Tháp tròn khổng lồ, đôi khi nhô lên từ giữa những nhà máy, được bao phủ bởi một tháp nhỏ hơn thu nhỏ dần thành phần mái như cái mũ. Tòa tháp phía trên này được bao quanh ở chân bởi một hành lang, bên trên đó nhô ra trục quay được điều khiển bởi bốn cánh buồm hình thang khổng lồ.
Nhiều cối xay gió vẫn là những công trình thô sơ, dường như rất cần được "cải tiến" theo kiểu Yankee, nhưng một số chiếc mới lại rất đáng ngưỡng mộ. Chúng được chế tạo theo cách sao cho nhờ một cơ cấu khéo léo nào đó, chúng có thể tự điều chỉnh các cánh quạt đón gió theo hướng chính xác để đạt được công suất cần thiết. Nói cách khác, người xay bột có thể chợp mắt mà hoàn toàn yên tâm rằng cối xay của mình sẽ tự nghiên cứu hướng gió và tận dụng tối đa cho đến khi ông ta thức dậy. Nếu chỉ có một luồng gió nhẹ, mỗi cánh buồm sẽ tự mở rộng để đón lấy hơi thở yếu ớt nhất, nhưng nếu một trận "gió lớn" ập đến, chúng sẽ co lại khi chạm phải, giống như những chiếc lá cây xấu hổ, và chỉ cho gió một nửa cơ hội để di chuyển chúng.
Một trong những nhà tù cũ ở Amsterdam, gọi là Rasphouse, vì những kẻ trộm cắp và kẻ lang thang bị giam giữ ở đó phải làm công việc bào gỗ nhuộm, từng có một buồng giam dành cho những tù nhân lười biếng. Ở một góc của buồng giam này có một cái máy bơm, và ở góc khác có một lỗ hổng dẫn một dòng nước chảy đều đặn vào. Tù nhân có quyền lựa chọn: hoặc đứng yên để bị chết đuối, hoặc phải làm việc cật lực ở máy bơm để ngăn dòng nước cho đến khi quản ngục quyết định cho họ nghỉ. Bây giờ, đối với tôi, có vẻ như trên khắp Holland, thiên nhiên đã đưa trò tiêu khiển nhỏ này vào quy mô vĩ đại. Người Hà Lan luôn bị buộc phải bơm nước để tồn tại và có lẽ sẽ phải tiếp tục làm như vậy cho đến tận cùng của thời gian.
Mỗi năm, hàng triệu đô la được chi cho việc sửa chữa đê điều và điều tiết mực nước. Nếu những nhiệm vụ quan trọng này bị bỏ bê, đất nước sẽ không thể cư trú được. Như tôi đã nói, những hậu quả khủng khiếp đã từng xảy ra sau khi các con đê bị vỡ. Hàng trăm ngôi làng và thị trấn đã từng bị chôn vùi dưới dòng nước dữ, và gần một triệu người đã thiệt mạng. Một trong những trận lũ lụt đáng sợ nhất từng được biết đến xảy ra vào mùa thu năm 1570. Hai mươi tám trận lũ lụt kinh hoàng đã từng nhấn chìm các phần của Holland trước đó, nhưng trận này là trận tàn khốc nhất. Đất nước bất hạnh này đã phải chịu đựng dưới ách thống trị của Tây Ban Nha từ lâu; giờ đây, dường như mọi tai ương đã lên đến đỉnh điểm. Khi đọc cuốn lịch sử về sự trỗi dậy của nền cộng hòa Hà Lan của Motley, chúng ta học cách tôn kính những con người dũng cảm đã phải chịu đựng, đau thương và dám đương đầu với biết bao thử thách.
Ông Motley, trong bản tường thuật ly kỳ về trận đại hồng thủy, kể cho chúng ta nghe một cơn gió bão dữ dội và kéo dài đã quét nước Đại Tây Dương vào Biển Bắc như thế nào, dồn chúng vào các bờ biển của các tỉnh Hà Lan; những con đê, khi phải chịu áp lực quá mức, đã vỡ tung ra từ mọi phía; thậm chí cả Hand-bos, một bức tường thành được tạo bởi các cọc gỗ sồi, gia cố bằng sắt, neo giữ bằng những chiếc mỏ neo nặng và cố định bởi sỏi và đá granite, cũng bị bẻ gãy như những sợi chỉ; những chiếc thuyền đánh cá và những con tàu cồng kềnh trôi vào đất liền đã bị mắc kẹt giữa những tán cây hoặc đập vỡ mái nhà và tường nhà, và cuối cùng, toàn bộ Friesland đã biến thành một vùng biển giận dữ. "Đông đảo đàn ông, phụ nữ, trẻ em, gia súc, bò, cừu, và mọi loài vật nuôi đều đang vùng vẫy trong sóng dữ từ mọi phía. Mọi con thuyền và mọi vật dụng có thể dùng làm thuyền đều bị tranh giành dữ dội. Mọi ngôi nhà đều bị ngập lụt; ngay cả những nghĩa trang cũng trả lại xác chết. Những đứa trẻ sơ sinh trong nôi và những thi hài đã được chôn cất từ lâu cùng trôi dạt bên cạnh nhau. Trận đại hồng thủy cổ xưa dường như sắp tái diễn. Khắp nơi, trên những ngọn cây, trên những tháp chuông nhà thờ, con người tụ tập lại, cầu xin Chúa thương xót và cầu xin sự giúp đỡ từ đồng loại. Khi cơn bão cuối cùng dần dịu lại, các con thuyền bắt đầu ngược xuôi khắp nơi, cứu những người đang vùng vẫy dưới nước, nhặt những người sống sót trên mái nhà và ngọn cây, và thu gom thi thể của những người đã chết đuối." Không ít hơn một trăm nghìn con người đã thiệt mạng chỉ trong vài giờ. Hàng ngàn, hàng vạn sinh linh câm lặng nằm chết trên mặt nước, và thiệt hại về tài sản là không thể đong đếm.
Robles, vị thống đốc người Tây Ban Nha, đã đi đầu trong những nỗ lực cao cả nhằm cứu người và giảm bớt sự kinh hoàng của thảm họa. Trước đó, ông vốn bị người Hà Lan ghét bỏ vì dòng máu Tây Ban Nha hoặc Bồ Đào Nha của mình, nhưng nhờ lòng tốt và sự tích cực trong giờ phút thảm họa, ông đã giành được lòng biết ơn của tất cả mọi người. Không lâu sau, ông đã giới thiệu một phương pháp cải tiến để xây dựng đê điều và ban hành một đạo luật quy định rằng kể từ đó, các con đê phải được giữ gìn bởi chính những người chủ đất. Các trận lũ lụt lớn ít xảy ra hơn kể từ thời điểm đó, mặc dù trong vòng chưa đầy ba trăm năm, sáu trận lũ lụt kinh hoàng đã càn quét qua vùng đất này.
Vào mùa xuân, luôn có mối đe dọa lớn về lũ lụt nội địa, đặc biệt là trong thời gian băng tan, vì các con sông bị tắc nghẽn bởi những tảng băng trôi sẽ tràn bờ trước khi kịp thoát lượng nước dâng nhanh chóng ra đại dương. Cộng thêm việc biển cả gầm thét và ép sát vào các con đê, không có gì lạ khi Holland thường xuyên ở trong tình trạng báo động. Sự cẩn trọng tối đa được thực hiện để ngăn ngừa tai nạn. Các kỹ sư và công nhân luôn túc trực tại tất cả các điểm bị đe dọa, và việc canh gác được thực hiện chặt chẽ cả ngày lẫn đêm. Khi tín hiệu nguy hiểm chung được phát ra, tất cả cư dân đều đổ xô đi ứng cứu, hăng hái cùng nhau chống lại kẻ thù chung. Vì ở mọi nơi khác, rơm rạ được coi là thứ vô dụng nhất dưới nước, nên tất nhiên ở Holland, nó lại trở thành chỗ dựa chính chống lại thủy triều dâng. Những tấm thảm rơm khổng lồ được ép chặt vào các bờ kè, được gia cố bằng đất sét và đá nặng, và một khi đã được cố định, đại dương dẫu có cuộn trào cũng chỉ biết đập vào chúng trong vô vọng.
Raff Brinker, cha của Gretel và Hans, đã làm việc trên các con đê trong nhiều năm. Đó là vào thời điểm có nguy cơ xảy ra lũ lụt, khi ở giữa một cơn bão khủng khiếp, trong bóng tối và mưa đá, những người đàn ông đang làm việc tại một điểm yếu gần cống Veermyk, thì ông ngã xuống từ giàn giáo và bất tỉnh. Kể từ giờ phút đó, ông không bao giờ làm việc được nữa; mặc dù vẫn sống, nhưng tâm trí và trí nhớ của ông đã mất sạch.
Gretel không thể nhớ về cha mình như một người nào khác ngoài một người đàn ông kỳ lạ, trầm lặng với đôi mắt dõi theo cô một cách vô hồn bất cứ khi nào cô quay lại, nhưng Hans vẫn còn ký ức về một người cha vui vẻ, giọng nói ấm áp, người không bao giờ mệt mỏi khi cõng cậu trên vai và tiếng hát hồn nhiên của ông dường như vẫn còn vang vọng gần đó khi cậu nằm thao thức vào ban đêm và lắng nghe.