Cuộc tham quan cuối cùng cũng khép lại, và chuyến thăm The Hague của các chàng trai chúng ta cũng vậy. Họ đã trải qua ba ngày ba đêm vui vẻ bên gia đình Van Gend, và lạ thay, trong suốt khoảng thời gian đó, họ chưa một lần xỏ chân vào giày trượt. Ngày thứ ba quả thực là một ngày nghỉ ngơi đúng nghĩa. Những ồn ào và náo nhiệt của thành phố đã lắng xuống; tiếng chuông ngày Chủ nhật êm dịu gieo vào lòng họ những ý niệm thánh thiện và bình an. Ben cảm thấy, khi lắng nghe thứ âm nhạc quen thuộc ấy, rằng thế giới Cơ Đốc giáo, sau tất cả, vẫn là một, dù có thể bị chia cắt bởi những giáo phái và dị biệt. Như cách chiếc đồng hồ phát ra ngôn ngữ bản địa của mọi người ở bất cứ nơi nào nó điểm giờ, tiếng chuông nhà thờ cũng chẳng bao giờ là xa lạ nếu trái tim chúng ta chịu lắng nghe.
Nương theo những thanh âm trong trẻo ấy, nhóm của chúng ta, cùng với bà Mevrouw van Gend và chồng bà, bước đi trên những con phố yên tĩnh mà đông đúc, cho đến khi họ đến được một nhà thờ cổ kính tuyệt đẹp ở phía nam thành phố.
Không gian bên trong thật rộng lớn, và dẫu có những khung cửa sổ kính màu tráng lệ, nơi đây trông vẫn mờ tối, mặc dù những bức tường sơn trắng và những vệt nắng đỏ tím đang rọi sáng trên những hàng cột và dãy ghế.
Ben nhìn thấy vài bà lão nhẹ nhàng bước đi dọc các lối đi, mỗi người mang theo một chồng cao những chiếc lò sưởi chân, phân phát cho giáo dân bằng cách khéo léo rút chiếc dưới cùng ra, cho đến khi chẳng còn lại gì. Điều khiến cậu băn khoẻ là tại sao ngài chủ nhà lại ngồi cùng các chàng trai ở một dãy ghế phụ thoải mái, sau khi đã đưa vợ mình ngồi vào khu vực giữa nhà thờ, nơi chỉ dành riêng cho phụ nữ. Nhưng Ben dần hiểu ra đó chỉ là một phong tục phổ biến của đất nước này.
Những hàng ghế dành cho giới quý tộc và chức sắc trong thành phố có hình tròn, mỗi hàng bao quanh một cây cột. Được chạm khắc công phu, chúng tạo nên phần đế đồ sộ cho những cây cột lớn, nổi bật lên đầy mạnh mẽ trên nền những bức tường trắng trống trải phía sau. Những cây cột cao vút và cân đối này đã bị sứt mẻ và hư hại do những tác động bạo lực từ lâu lắm rồi; tuy nhiên, có vẻ thật phù hợp khi những đường nét mềm mại của chúng, trước khi tan biến vào những vòm trần sâu hút phía trên, lại có thể trổ ra sự phong phú và vẻ đẹp như thế.
Chẳng bao lâu sau, Ben hạ ánh nhìn xuống sàn đá cẩm thạch. Đó là một mặt sàn lát bằng những tấm bia mộ. Hầu hết những phiến đá lớn cấu thành nên mặt sàn ấy đều đánh dấu nơi an nghỉ của người đã khuất. Một huy hiệu được khắc trên mỗi phiến đá, cùng với dòng chữ và ngày tháng, cho biết ai đang yên nghỉ bên dưới, và đôi khi có tới ba người trong một gia đình nằm chồng lên nhau trong cùng một hầm mộ.
Cậu không thể không nghĩ đến những đám tang trang nghiêm diễu hành dưới ánh đuốc qua những lối đi cao vút ấy, mang theo gánh nặng thầm lặng tiến về phía hầm mộ tối tăm nơi tấm bia đã được dỡ bỏ, sẵn sàng chờ đợi người đến. Thật đáng suy ngẫm khi nghĩ rằng em gái Mabel của cậu, người đã qua đời khi còn đương xuân, đang nằm trong một nghĩa trang đầy nắng, nơi có dòng suối róc rách lấp lánh dưới ánh ngày và những tán cây xào xạc trò chuyện suốt đêm thâu; nơi những đóa hoa có thể nép mình sát bên bia mộ, nơi mặt trăng và các vì sao trút xuống đó sự bình yên, và những loài chim buổi sáng cất tiếng hót ngọt ngào trên cao.
Đoạn, cậu ngước mắt khỏi sàn đá và dừng ánh nhìn lên bục giảng bằng gỗ sồi được chạm khắc tinh xảo, tuyệt đẹp cả về thiết kế lẫn tay nghề. Cậu không thể nhìn thấy vị mục sư—mặc dù không lâu trước đó, cậu đã nhìn thấy ông chầm chậm bước lên cầu thang xoắn ốc—một người đàn ông với gương mặt hiền hậu, đeo chiếc cổ áo xếp nếp kiểu cổ và khoác một chiếc áo choàng ngắn đến gần đầu gối.
Trong khi đó, ngôi nhà thờ lớn đã lặng lẽ kín chỗ. Những dãy ghế ngập tràn sắc trầm của những người đàn ông, còn khu vực trung tâm thì rực rỡ với những người phụ nữ trong trang phục Chủ nhật tươi mới. Đột nhiên, một tiếng sột soạt nhẹ lan tỏa khắp bục giảng. Mọi ánh mắt đều đổ dồn về phía vị mục sư đang xuất hiện bên trên bục.
Mặc dù bài giảng được nói rất chậm, Ben chẳng thể hiểu được mấy phần nội dung; nhưng khi bài thánh ca vang lên, cậu đã hòa giọng bằng tất cả trái tim mình. Một ngàn giọng hát cất lên trong tình yêu và lòng tôn kính đã truyền tải một ngôn ngữ vĩ đại hơn nhiều so với những gì cậu có thể dễ dàng hiểu được.
Có một lần cậu giật mình, trong khoảng lặng của buổi lễ, khi nhìn thấy một chiếc túi nhỏ bỗng được lắc trước mặt mình. Nó có gắn một chiếc chuông nhỏ bên cạnh và được buộc vào một chiếc gậy dài do một trong những chấp sự của nhà thờ cầm. Không chỉ dựa vào sự kêu gọi thầm lặng của những thùng tiền bố thí gắn trên các cây cột gần lối vào, phương pháp trực tiếp này đã được áp dụng để đánh thức lòng trắc ẩn của những người hảo tâm.
May mắn thay, Ben đã chuẩn bị sẵn vài đồng stiver, nếu không chiếc túi âm nhạc kia hẳn đã phải kêu leng keng trước mặt cậu trong vô vọng.
Sáng hôm ấy, không chỉ một lần, vẻ mặt khó chịu hiện lên trên khuôn mặt chàng trai người Anh của chúng ta. Cậu khao khát đứng dậy và thuyết giáo cho mọi người về một sự khác biệt khiến cậu cảm thấy khó chịu. Một vài người đàn ông đội mũ trong suốt buổi lễ hoặc tháo mũ ra bất cứ khi nào họ thích, và nhiều người đội mũ lên trong nhà thờ ngay khi họ đứng dậy rời đi. Chẳng trách ý thức về phép tắc của Ben lại bị tổn thương; tuy vậy, lẽ ra cậu nên thể hiện một ý thức cao thượng hơn nếu chịu thử cảm thông với việc người Hà Lan tuân theo phong tục của nước họ. Nhưng trái tim người Anh của cậu cứ lặp đi lặp lại: “Thật quá quắt! Thật tội lỗi!”
Có một thiên thần tên là Lòng Bác Ái, người thường sẽ cứu trái tim chúng ta khỏi biết bao phiền muộn nếu chúng ta chịu mở lòng đón nhận nàng.