Andrey Yefimitch bước đến bên cửa sổ và nhìn ra khoảng đồng trống bên ngoài. Trời đang sẩm tối, và ở đường chân trời phía bên phải, một vầng trăng lạnh lẽo sắc đỏ đang nhô lên. Cách hàng rào bệnh viện không xa, chỉ hơn hai trăm thước một chút, là một ngôi nhà cao màu trắng được bao bọc bởi bức tường đá. Đó chính là nhà tù.

“Thì ra đây là cuộc đời thực,” Andrey Yefimitch nghĩ, và ông cảm thấy hoảng sợ.

Vầng trăng, nhà tù, những chiếc đinh trên hàng rào, cùng ánh lửa từ xa của xưởng đốt xương – tất cả đều thật đáng sợ. Phía sau ông vang lên một tiếng thở dài. Andrey Yefimitch quay lại và nhìn thấy một người đàn ông ngực đeo đầy huân huy chương lấp lánh, đang mỉm cười và ranh mãnh nháy mắt. Điều này cũng có vẻ đáng sợ không kém.

Andrey Yefimitch tự nhủ rằng vầng trăng hay nhà tù vốn chẳng có gì đặc biệt, rằng ngay cả những người bình thường cũng đeo huân chương, và rồi vạn vật theo thời gian đều sẽ mục rữa rồi hóa thành cát bụi; thế nhưng, một sự thôi thúc bất chợt tràn ngập trong lòng ông; ông bấu chặt lấy mấy thanh sắt cửa sổ bằng cả hai tay và rung mạnh hết sức có thể. Bộ khung sắt chắc chắn không hề suy suyển.

Rồi để vơi bớt nỗi kinh hoàng, ông bước tới giường của Ivan Dmitritch và ngồi xuống.

– Tôi mất hết can đảm rồi, bạn hiền ạ, – ông lẩm bẩm, toàn thân run rẩy và lau mồ hôi lạnh, – tôi mất hết tinh thần rồi.

– Anh nên ra dáng một triết gia chứ, – Ivan Dmitritch nói với giọng mỉa mai.

– Lạy Chúa, lạy Chúa... Vâng, vâng... Anh từng vui miệng bảo rằng nước Nga chẳng có triết học, mà tất cả mọi người, kể cả kẻ tầm thường nhất, cũng đều bàn chuyện triết lý. Nhưng anh biết đấy, những lời bàn triết lý của kẻ tầm thường nào có hại gì đến ai, – Andrey Yefimitch nói với giọng điệu như thể muốn khóc và than vãn. – Thế mà tại sao lại có nụ cười đầy ác ý kia hỡi bạn tôi, và những con người tầm thường ấy sao có thể không triết lý cho được nếu họ bất mãn? Đối với một kẻ có học thức, thông minh, được tạo nên theo hình ảnh của Chúa, kiêu hãnh và yêu chuộng tự do, mà chẳng còn lựa chọn nào khác ngoài việc làm bác sĩ ở một thị trấn nhỏ bé, bẩn thỉu, ngu xuẩn, khốn khổ, rồi chôn vùi cả cuộc đời giữa những lọ thuốc, đỉa và cao dán mù tạt! Thật là lang băm, hẹp hòi, dung tục! Ôi, lạy Chúa!

– Anh đang nói nhảm đấy. Nếu không thích làm bác sĩ thì anh đã có thể đi làm chính khách rồi.

– Tôi không thể, tôi chẳng làm được gì cả. Chúng ta quá yếu đuối, bạn hiền ạ... Trước kia tôi từng là kẻ dửng dưng. Tôi luận bàn mạnh bạo và đanh thép, nhưng chỉ trước sự va đập thô bạo đầu tiên của cuộc đời lên thân xác này là tôi đã mất hết tinh thần... Suy sụp... Chúng ta yếu đuối, chúng ta là những sinh linh đáng thương... và cả anh nữa, bạn hiền ạ, anh vốn thông minh, cao thượng, anh đã hít thở những xung động tốt đẹp từ sữa mẹ, thế mà anh vừa bước vào đời đã kiệt sức và ngã bệnh... Yếu đuối, yếu đuối thay!

Suốt lúc đó, ngoài nỗi kinh hoàng và cảm giác bất bình, Andrey Yefimitch còn bị dằn vặt bởi một cảm giác cứ dai dẳng đeo bám. Cuối cùng ông mới nhận ra rằng mình đang thèm một điếu thuốc và một cốc bia.

– Tôi ra ngoài đây, bạn tôi ạ, – ông nói. – Tôi sẽ bảo họ mang đèn tới; tôi không thể chịu đựng nổi thế này nữa... Tôi không sao gánh vác nổi nữa rồi...

Andrey Yefimitch bước ra cửa và mở nó ra, nhưng Nikita liền chồm dậy chắn ngang đường.

– Anh đi đâu thế? Không được, không được đâu! – hắn nói. – Đã đến giờ đi ngủ rồi.

– Nhưng tôi chỉ ra ngoài một lát để đi dạo trong sân thôi mà, – Andrey Yefimitch nói.

– Không được, không được; cấm rồi. Tự anh thừa biết điều đó cơ mà.

– Nhưng tôi ra ngoài thì có ảnh hưởng gì đến ai đâu? – Andrey Yefimitch nhún vai hỏi. – Tôi không hiểu nổi. Nikita, tôi phải ra ngoài! – ông cất giọng run rẩy. – Tôi buộc phải ra.

– Đừng có làm rối lên, không hay ho gì đâu, – Nikita quả quyết đáp.

– Thế này thì quá thể lắm rồi, – Ivan Dmitritch chợt quát lên và vùng đứng dậy. – Dựa vào quyền gì mà hắn không cho anh ấy ra? Sao chúng dám giam cầm chúng ta ở đây? Tôi tin là luật pháp quy định rõ ràng rằng không ai có thể bị tước đoạt tự do mà không qua xét xử cơ mà! Thật là một tội ác! Thật là bạo ngược!

– Dĩ nhiên đó là sự bạo ngược, – Andrey Yefimitch nói, được tiếp thêm can đảm bởi sự bùng nổ của Ivan Dmitritch. – Tôi phải ra ngoài, tôi muốn thế. Hắn không có quyền! Mở cửa ra, bảo anh đấy.

– Anh có nghe không, đồ ngu si đần độn kia? – Ivan Dmitritch thét lên, và nện mạnh nắm đấm vào cửa. – Mở cửa ra, bằng không tôi sẽ phá tung nó đấy! Đồ đao phủ!

– Mở cửa ra, – Andrey Yefimitch toàn thân run lẩy bẩy kêu lên; – Tôi đòi hỏi anh phải mở!

– Cứ nói đi! – Nikita đáp vọng qua cánh cửa, – cứ nói thỏa thích đi...

– Dù thế nào, hãy đi gọi Yevgeny Fyodoritch đến đây! Nói rằng tôi cầu xin anh ấy sang đây một phút!

– Quan lớn ấy ngày mai tự khắc sẽ đến.

– Bọn chúng sẽ chẳng bao giờ thả chúng ta ra đâu, – Ivan Dmitritch tiếp tục nói. – Bọn chúng sẽ để chúng ta mục rữa ở đây! Ôi Chúa ơi, chẳng lẽ ở thế giới bên kia lại không có địa ngục hay sao, và những kẻ khốn nạn này sẽ được tha thứ thật ư? Công lý ở đâu? Mở cửa ra, đồ khốn! Tôi ngạt thở mất thôi! – hắn thét lên bằng giọng khàn đặc rồi lao người vào cánh cửa.

Nikita nhanh chóng mở toang cánh cửa, dùng cả hai tay lẫn đầu gối thô bạo đẩy Andrey Yefimitch ngã ngửa ra sau, rồi vung tay giáng thẳng một đấm vào mặt ông. Andrey Yefimitch cảm thấy như thể một con sóng mặn chát khổng lồ từ đỉnh đầu trùm xuống người và kéo phăng ông ngã nhấp nhô lên chiếc giường; quả thực có vị mặn trong vòm miệng ông: rất có thể máu từ răng đã tuôn ra. Ông khua khoắng đôi tay như thể đang cố bơi ngoi lên và bấu chặt lấy khung giường, đồng thời cảm nhận rõ Nikita bồi thêm hai cú đấm vào lưng.

Ivan Dmitritch thét lên một tiếng lớn. Chắc hẳn hắn cũng đã bị đánh.

Rồi mọi thứ chìm vào tĩnh lặng, ánh trăng mờ ảo chiếu qua khung cửa sắt, in một cái bóng trông như tấm lưới lên mặt sàn. Thật là kinh hoàng. Andrey Yefimitch nằm im và nín thở: ông đang kinh hãi chờ đợi những đòn roi tiếp theo. Ông có cảm giác như ai đó vừa lấy một lưỡi liềm, đâm vào người mình, rồi khoắng đi khoắng lại vài lần trong ngực và bụng. Ông cắn chặt gối vì đau đớn và nghiến chặt hàm răng, để rồi ngay giữa sự hỗn loạn trong đại não, một suy nghĩ kinh hoàng không thể chịu đựng nổi chợt lóe lên: rằng những con người này, những kẻ lúc nãy chỉ trông như những cái bóng đen trong ánh trăng, đã phải chịu đựng nỗi đau đớn ấy ngày này qua ngày khác suốt bao nhiêu năm trời. Làm sao có chuyện suốt hơn hai mươi năm trời ông hề hay biết và đã từ chối không muốn biết về điều đó? Ông chẳng biết gì về nỗi đau, không có lấy một khái niệm nào về nó, thế nên ông không phải chịu trách nhiệm, nhưng lương tâm ông – vô tình và thô bạo chẳng kém gì Nikita – đã khiến ông lạnh toát từ đỉnh đầu xuống gót chân. Ông chồm dậy, cố gắng thét lên hết cỡ và lao thật nhanh đi giết Nikita, rồi Hobotov, viên quản lý cùng gã trợ lý, và sau cùng là tự kết liễu chính mình; nhưng chẳng có âm thanh nào thốt ra từ lồng ngực ông, và đôi chân thì nhất quyết không tuân lệnh. Thở hổn hển, ông cào xé chiếc áo choàng và áo lót trước ngực, xé toạc chúng ra, rồi ngã quỵ bất tỉnh trên giường.