[TIÊU ĐỀ GỐC]: LADIES
Fyodor Petrovitch, Giám đốc các trường tiểu học tại hạt N., người vẫn tự cho mình là một người công chính và rộng lượng, một hôm đang tiếp một giáo viên tên là Vremensky tại văn phòng của mình.
— Không, anh Vremensky, — ông đang nói, — việc anh phải về hưu là điều không thể tránh khỏi. Anh không thể tiếp tục công việc giáo viên với một chất giọng như thế! Sao mà anh lại bị mất giọng thế hả?
— Tôi uống bia lạnh khi đang mồ hôi nhễ nhại... — thầy giáo rít lên.
— Thật đáng tiếc làm sao! Sau khi một người đã cống hiến mười bốn năm, một tai hoạ lại giáng xuống bất ngờ như thế! Thật không ngờ sự nghiệp lại bị huỷ hoại bởi một chuyện cỏn con như vậy. Bây giờ anh định làm gì?
Thầy giáo không đáp.
— Anh có gia đình chưa? — viên giám đốc hỏi.
— Một vợ và hai con, thưa ngài... — thầy giáo rít lên.
Một sự im lặng bao trùm. Viên giám đốc đứng dậy khỏi bàn làm việc và đi qua đi lại đầy bứt rứt.
— Tôi không thể nghĩ ra mình phải làm gì với anh đây! — ông nói. — Làm thầy giáo thì không được, mà anh lại chưa đủ điều kiện để hưởng lương hưu... Bỏ mặc anh chịu số phận trôi nổi, để anh tự xoay sở lấy thì thật là khó xử. Chúng tôi coi anh là người trong nhà, anh đã phục vụ mười bốn năm, nên việc giúp đỡ anh làn nhiệm vụ của chúng tôi... Nhưng chúng tôi phải giúp anh thế nào đây? Tôi có thể làm gì cho anh? Hãy đặt mình vào vị trí của tôi xem: tôi có thể làm gì cho anh nào?
Một sự im lặng nối tiếp; viên giám đốc cứ đi qua đi lại, vẻ vẫn đang suy tính, còn Vremensky, bị đè nặng bởi nỗi khốnốn, ngồi mép ghế và cũng đang trầm ngâm. Bỗng nhiên mặt viên giám đốc rạng rỡ hẳn lên, thậm chí ông còn búng tay một cái.
— Sao nãy giờ tôi lại không nghĩ ra cơ chứ! — ông bắt đầu nói nhanh. — Nghe này, đây là thứ tôi có thể đề nghị với anh. Tuần tới thư ký chỗ Nhà tế bần của chúng ta sẽ về hưu. Nếu anh thích, anh có thể nhận vị trí đó! Thế nhé!
Vremensky, vốn không mong đợi một may mắn lớn đến thế, cũng rạng rỡ cả nét mặt.
— Quá tuyệt rồi, — viên giám đốc nói. — Hãy viết đơn ngay hôm nay đi.
Cho Vremensky cáo lui xong, Fyodor Petrovitch cảm thấy nhẹ nhõm và thậm chí còn vô cùng đắc ý: cái dáng người còng còng với chất giọng rít lên của thầy giáo kia đã không còn đứng trước mặt ông nữa, và thật dễ chịu khi nhận ra rằng trong việc trao một chiếc ghế trống cho Vremensky, ông đã hành xử một cách công bằng và tận tâm, giống như một con người nhân hậu và vô cùng đàng hoàng. Nhưng trạng thái tâm lý dễ chịu ấy chẳng kéo dài được bao lâu. Khi ông về nhà và ngồi vào bàn ăn, phu nhân của ông là Nastasya Ivanovna bỗng nói:
— Ồ phải rồi, suýt nữa thì em quên mất! Hôm qua Nina Sergeyevna đã đến gặp em và tha thiết nhờ anh chiếu cố cho một thanh niên. Em nghe nói bên Nhà tế bần của chúng ta đang khuyết một chỗ...
— Đúng thế, nhưng vị trí đó đã hứa cho người khác rồi, — viên giám đốc nói, cau mày. — Và em biết nguyên tắc của anh rồi đấy: anh không bao giờ ban phát chức vụ thông qua sự gửi gắm.
— Em biết chứ, nhưng với Nina Sergeyevna, em nghĩ anh có thể châm chước một lần. Chị ấy quý chúng ta như người thân ruột thịt, vậy mà chúng ta chưa từng làm được gì cho chị ấy cả. Và đừng có nghĩ đến chuyện từ chối đấy, Fedya! Anh sẽ làm tổn thương cả chị ấy lẫn em với cái tính đồng bóng của anh đấy.
— Người mà cô ấy giới thiệu là ai thế?
— Polzuhin!
— Polzuhin nào cơ chứ? Có phải cái tay hồi tiệc Năm Mới đã đóng vai Tchatsky không? Lại là cái gã đó á? Tuyệt đối không đời nào!
Viên giám đốc ngừng ăn.
— Tuyệt đối không! — ông nhắc lại. — Chúa phù hộ chúng con!
— Nhưng sao lại không?
— Em hiểu cho, nếu một thanh niên không tự lập nghiệp bằng năng lực của mình mà lại đi qua đường đàn bà con gái, thì hắn chẳng ra gì cả! Sao hắn không tự đến tìm trực tiếp anh cơ chứ?
Sau bữa ăn, viên giám đốc nằm dài lên chiếc ghế bành trong phòng làm việc và bắt đầu đọc thư từ cùng báo chí mới nhận được.
— Fyodor Petrovitch kính mến, — vợ ngài Thị trưởng viết. — Anh từng nói rằng em là người am hiểu lòng người và thấu đáo thế nhân. Giờ thì anh có cơ hội để kiểm chứng điều đó trong thực tế. K. N. Polzuhin, người mà em thừa biết là một thanh niên xuất sắc, sẽ đến gặp anh trong một hoặc hai ngày tới để xin chiếc ghế thư ký tại Nhà tế bần của chúng ta. Cậu ta là một thiếu niên vô cùng dễ mến. Nếu anh quan tâm chiếu cố, anh sẽ thấy điều đó là sự thật.
Và cứ thế thế...
— Không đời nào! — lời bình phẩm của viên giám đốc. — Chúa phù hộ cho tôi!
Sau hôm đó, không ngày nào là viên giám đốc không nhận được thư giới thiệu Polzuhin. Đến một buổi sáng đẹp trời, chính Polzuhin xuất hiện—một thanh niên mập mạp, cạo râu nhẵn nhụi trông giống như nài ngựa, diện bộ com-lê đen mới tinh...
— Tôi chỉ tiếp khách bàn chuyện công việc ở văn phòng chứ không phải ở đây, — viên giám đốc nói một cách khô khan sau khi nghe hắn trình bày nguyện vọng.
— Xin ngài tha lỗi, thưa ngài, nhưng những người quen chung của chúng ta đã khuyên tôi đến đây.
— Hừ! — viên giám đốc gầm gừ, nhìn với vẻ căm ghét vào mũi giày nhọn hoắt của tay thanh niên. — Theo tôi được biết thì cha cậu là một người giàu có và cậu đâu có thiếu thốn gì, — ông nói. — Điều gì xui khiến cậu đến xin vị trí này? Mức lương của nó vô cùng bèo bọt đấy!
— Đâu phải vì tiền lương... Dù sao thì đây cũng là một chân trong bộ máy nhà nước...
— Hừ... Tôi có cảm giác rằng chỉ trong vòng một tháng là cậu sẽ chán ngấy cái công việc này rồi bỏ quách cho xem, trong khi ngoài kia có biết bao ứng viên coi đó là sự nghiệp cả đời. Có những kẻ túng thiếu mà...
— Tôi sẽ không chán đâu, thưa ngài, — Polzuhin chen vào. — Xin thề danh dự, tôi sẽ cố gắng hết sức!
Viên giám đốc đã chịu đựng hết nổi.
— Nói cho tôi nghe xem, — ông mỉm cười đầy khinh miệt, — tại sao cậu không đến nộp đơn trực tiếp cho tôi mà lại thấy thích thú hơn khi đi làm phiền các quý bà trước như thế?
— Tôi không biết điều đó lại làm ngài khó chịu, — Polzuhin đáp, có chút bối rối. — Nhưng thưa ngài, nếu ngài không coi trọng các bức thư giới thiệu, tôi có thể mang đến cho ngài một bản tuyên dương...
Hắn rút từ trong túi ra một bức thư và đưa cho viên giám đốc. Ở phía dưới bản tuyên dương, vốn được viết bằng ngôn ngữ và bút tích hành chính quan liêu, là chữ ký của ngài Thống đốc. Mọi chi tiết đều cho thấy ngài Thống đốc đã ký mà chẳng thèm đọc, chỉ cốt để phủi tay cho xong chuyện với một mụ đàn bà hống hách nào đó.
— Hết cách, tôi đành phải khuất phục quyền uy của ngài ấy... Tôi tuân lệnh vậy... — viên giám đốc nói, vừa đọc bản tuyên dương vừa thở dài thườn thượt.
— Ngày mai cứ nộp đơn đi... Chẳng còn cách nào khác...
Và khi Polzuhin đã khuất dạng, viên giám đốc buông xuôi để mặc cho cảm giác ghê tởm trào dâng.
— Quân nịnh bợ! — ông rít lên, đi qua đi lại từ góc này sang góc khác. — Cuối cùng thì hắn cũng đạt được mục đích, cái đồ bợ đỡ vô tích sự! Đi bợ đỡ mấy bà phước! Đồ loài bò sát! Đồ sinh vật hèn hạ!
Viên giám đốc hậm hực nhổ nước bọt thật to về phía cánh cửa mà Polzuhin vừa bước ra, và ngay lập tức thấy ngượng ngùng vô cùng, bởi đúng lúc ấy một vị phu nhân—vợ ngài Quản lý Kho bạc Tỉnh—đang bước chân qua cánh cửa.
— Tôi ghé qua một tí thôi... đúng một tí thôi... — vị phu nhân mở lời. — Ngồi xuống đi bạn hiền, và nghe tôi nói cho cẩn thận nhé... À, tôi nghe nói chỗ ngài đang trống một chân... Hôm nay hoặc ngày mai ngài sẽ đón tiếp một thanh niên tên là Polzuhin đấy...
Vị phu nhân cứ thế huyên thuyên, trong khi viên giám đốc đờ đẫn nhìn bà với đôi mắt đục ngầu, mệt mỏi như một kẻ sắp ngất xỉu, cứ thế nhìn và mỉm cười cho phải phép.
Và ngày hôm sau, khi Vremensky bước vào văn phòng của ông, phải mất một lúc lâu viên giám đốc mới có thể mở miệng nói ra sự thật. Ông ngập ngừng, lúng túng nói năng đứt quãng và chẳng biết phải bắt đầu từ đâu hay nói thế nào. Ông muốn xin lỗi thầy giáo, muốn kể cho ông ta nghe toàn bộ sự thật, thế nhưng lưỡi ông cứ líu lại như kẻ say rượu, tai nóng bừng bừng, và bỗng nhiên ông bị bủa vây bởi sự bực bội cùng nỗi uất ức khôn tả vì phải đóng một vai trò quá đỗi lố bịch—ngay tại văn phòng của mình, trước mặt cấp dưới. Ông đột ngột đấm mạnh xuống bàn, chồm dậy và quát lên đầy giận dữ:
— Tôi không có chỗ nào cho anh cả! Không có, thế cho vuông! Hãy để tôi được yên! Đừng có làm phiền tôi nữa! Làm ơn buông tha cho tôi đi!
Và ông hầm hầm bước ra khỏi phòng làm việc.
