Gió đang đập vào cửa sổ và mái nhà; có tiếng rít lên, và trong lò sưởi, vị thần hộ mệnh của ngôi nhà đang cất tiếng ngân nga một cách sầu thảm và cáu kỉnh. Đã qua nửa đêm; mọi người trong nhà đều đã lên giường, nhưng chẳng ai chợp mắt, và Nadya cứ có cảm giác như thể người ta đang kéo đàn vi-ô-lông ở dưới nhà. Một tiếng bang chói tai vang lên; chắc là một cánh cửa chớp đã bị giật bật ra. Một phút sau, Nina Ivanovna bước vào trong bộ váy ngủ, tay cầm một ngọn nến.

— Có tiếng gì thế hả Nadya? — bà hỏi.

Mẹ cô, với mái tóc tết thành một bím duy nhất và nụ cười rụt rè trên khuôn mặt, trông có vẻ già hơn, kém sắc hơn và nhỏ bé hơn trong đêm giông bão ấy. Nadya chợt nhớ lại rằng mới cách đây chưa lâu thôi, cô từng coi mẹ mình là một người phụ nữ phi thường và từng lắng nghe những lời mẹ nói với niềm tự hào; thế mà giờ đây cô chẳng thể nhớ nổi những điều ấy, mọi thứ hiện lên trong đầu cô mới tẻ nhạt và vô ích làm sao.

Trong lò sưởi vang lên tiếng mấy giọng nam trầm hợp ca, và cô thậm chí còn nghe thấy cả câu «Ô... ô... ô Chúa... ôi của con!». Nadya ngồi trên giường, và đột nhiên cô đưa tay ôm lấy đầu rồi òa khóc nức nở.

— Mẹ ơi, mẹ ơi, mẹ yêu của con! — cô nói. — Ước gì mẹ biết điều gì đang xảy ra với con! Con xin mẹ, con khẩn khoản xin mẹ, hãy để con đi đi! Con lạy mẹ!

— Đi đâu? — Nina Ivanovna hỏi, vẻ ngơ ngác, rồi bà ngồi xuống mép giường. — Đi đâu cơ chứ?

Nadya khóc rức nở hồi lâu không nói nên lời.

— Hãy để con rời khỏi thị trấn này! — cuối cùng cô nói. — Sẽ không thể và sẽ không có đám cưới nào hết, mẹ hãy hiểu cho con! Con không yêu con người đó... Con thậm chí còn chẳng muốn nhắc đến anh ta.

— Không, con yêu của mẹ, không! — Nina Ivanovna nói nhanh, vô cùng hoảng hốt. — Con hãy bình tĩnh lại đi — chỉ vì tâm trạng con đang buồn chán thôi. Rồi mọi chuyện sẽ qua nhanh ấy mà, chuyện này hay xảy ra lắm. Chắc là con vừa cãi nhau với Andrey rồi chứ gì; nhưng giận hờn yêu đương thì lúc nào chẳng kết thúc bằng những nụ hôn!

— Ôi, mẹ đi đi, mẹ ơi, xin mẹ hãy đi đi! — Nadya nức nở.

— Phải — Nina Ivanovna nói sau một thoáng im lặng, — mới ngày nào con còn là một đứa bé, một cô con gái nhỏ, thế mà giờ đây con đã đính hôn rồi. Trong tự nhiên luôn có sự chuyển hóa không ngừng của vạn vật. Chẳng mấy chốc mà chính con cũng sẽ làm mẹ, thành một bà già, rồi cũng sẽ có một đứa con gái nổi loạn chẳng kém gì con của mẹ đâu.

— Mẹ yêu của con, mẹ ngọt ngào của con, mẹ rõ ràng là người thông minh, nhưng sao mẹ lại bất hạnh thế? — Nadya nói. — Mẹ rất bất hạnh; tại sao mẹ lại nói những điều nhạt nhẽo và sáo rỗng đến thế cơ chứ? Vì Chúa, tại sao lại như vậy?

Nina Ivanovna cố nói điều gì đó, nhưng không thốt nên lời; bà nấc lên một tiếng rồi bước về phòng mình. Những giọng nam trầm lại bắt đầu ngân nga trong lò sưởi, và Nadya bỗng cảm thấy sợ hãi. Cô bật dậy khỏi giường và nhanh chóng bước sang phòng mẹ. Nina Ivanovna, với gương mặt đẫm lệ, đang nằm trên giường, đắp một chiếc chăn bông màu xanh nhạt và tay cầm một cuốn sách.

— Mẹ, hãy nghe con nói đây! — Nadya nói. — Con nài xin mẹ, xin mẹ hãy hiểu cho! Ước gì mẹ hiểu được cuộc sống của chúng ta tầm thường và nhục nhã đến nhường nào. Mắt con đã mở ra rồi, và giờ thì con nhìn thấy tất cả. Thế còn Andrey Andreitch của mẹ là cái thá gì? Anh ta chẳng thông minh tẹo nào đâu, mẹ ạ! Hỡi Chúa nhân từ, mẹ hãy hiểu cho đi, anh ta là một kẻ ngốc!

Nina Ivanovna đột ngột ngồi phắt dậy.

— Mẹ con cô hành hạ tôi đủ đường! — bà nói trong tiếng nấc. — Tôi muốn được sống! Được sống! — bà lặp lại, và giáng hai đấm nhỏ xíu lên ngực mình. — Hãy để tôi được tự do! Tôi vẫn còn trẻ, tôi muốn được sống, thế mà hai người đã biến tôi thành một bà già rồi còn gì!

Bà bật khóc nức nở, nằm xuống, cuộn mình lại dưới tấm chăn, và trông thật nhỏ bé, thật đáng thương, thật ngốc nghếch. Nadya trở về phòng mình, thay quần áo, rồi ngồi thẫn thờ bên cửa sổ chờ trời sáng. Cô ngồi suốt đêm suy ngẫm, trong lúc ở ngoài sân, có ai đó cứ gõ vào cửa chớp và rít lên khe khẽ.

Sáng hôm sau, bà than phiền rằng gió đã thổi rụng hết táo trong vườn và quật gãy một cây mận già. Trời xám xịt, âm u, ảm đạm, tối đến mức phải thắp nến; ai nấy đều kêu trời lạnh, và mưa quất tới tấp vào khung cửa sổ. Uống trà xong, Nadya bước vào phòng Sasha và không nói một lời liền quỳ sụp xuống trước chiếc bành ky ở góc phòng, hai tay ôm mặt.

— Có chuyện gì thế? — Sasha hỏi.

— Em chịu hết nổi rồi... — cô nói. — Làm sao mà trước đây em có thể tiếp tục sống ở cái nơi này được cơ chứ, em không thể hiểu nổi, không thể nào tưởng tượng nổi! Em khinh miệt kẻ mà em đã đính hôn, em khinh miệt chính mình, em khinh miệt toàn bộ cái sự tồn tại vô tích sự và vô nghĩa này.

— Thôi nào, thôi nào! — Sasha nói, vẫn chưa hiểu rõ ý cô là gì. — Mọi chuyện rồi sẽ ổn thôi... thế lại hay ấy chứ.

— Em phát ngấy cái cuộc đời này lắm rồi! — Nadya nói tiếp. — Em không thể chịu đựng thêm một ngày nào ở đây nữa. Ngày mai em sẽ đi. Xin Chúa hãy đưa em đi cùng anh!

Sasha sững người nhìn cô trong giây lát; cuối cùng thì anh cũng hiểu ra và vui sướng như một đứa trẻ. Anh vung tay lên và nhún nhảy đôi dép lê trên chân như thể đang nhảy múa vì quá đỗi vui mừng.

— Tuyệt quá! — anh nói, xoa xoa hai bàn tay vào nhau. — Chúa tôi, tuyệt làm sao chứ!

Còn cô thì cứ trân trân nhìn anh không chớp mắt, với ánh mắt tôn sùng như thể bị bỏ bùa mê, chờ đợi từng phút giây anh sẽ thốt lên một điều gì đó quan trọng, một điều gì đó vô cùng ý nghĩa; anh chưa hề nói với cô điều gì cả, thế mà cô đã cảm thấy như có một chân trời mới mẻ và vĩ đại đang mở ra trước mắt, một thứ mà trước đó cô chưa từng biết đến, và cô đã ngước nhìn anh đầy vẻ kỳ vọng, sẵn sàng đối mặt với mọi thứ, dẫu có là cái chết.

— Ngày mai anh đi — anh nói sau một thoáng trầm ngâm. — Em hãy ra ga tiễn anh nhé... Anh sẽ nhét đồ đạc của em vào va-li của anh, anh sẽ mua vé cho em, và khi tiếng chuông thứ ba vang lên, em hãy bước lên toa tàu, rồi chúng ta sẽ đi. Em đi cùng anh đến tận Moscow rồi cứ thế đi một mình đến St. Petersburg. Em có hộ chiếu chứ?

— Có ạ.

— Anh hứa với em, em sẽ không phải hối hận đâu! — Sasha nói với giọng đầy quả quyết. — Em sẽ đi, sẽ học hành, rồi sau đó muốn đi đâu tùy ý định đoạt của số phận. Khi em lộn cái cuộc đời mình lại, mọi thứ sẽ thay đổi. Điều quan trọng nhất là phải lộn trái cuộc đời mình lại, còn tất cả những thứ khác đều không quan trọng. Thế nhé, vậy ngày mai chúng ta lên đường nhé?

— Ồ vâng, lạy Chúa!

Nadya cứ ngỡ rằng cô đang vô cùng kích động, rằng lòng cô đang nặng trĩu hơn bao giờ hết, rằng cô sẽ dành toàn bộ thời gian cho đến lúc đi trong nỗi thống khổ và những suy nghĩ dằn vặt; thế nhưng, vừa mới bước lên lầu và ngả mình xuống giường là cô đã chìm ngay vào giấc ngủ say sưa cho đến tận chiều tối, trên gương mặt vẫn còn vương những vết nước mắt và một nụ cười.