“Thôi được rồi, ta cạch đến già cái món tửu chè này! Không gì… k-h-ô-g gì có thể cám dỗ nổi ta nữa. Đã đến lúc phải nghiêm khắc với bản thân; ta phải xốc lại tinh thần và làm việc thôi… Ngươi cầm tiền lương thì phải làm việc cho trung thực, nhiệt tình, có lương tâm, dẹp chuyện ngủ nghê và sung sướng sang một bên. Bỏ cái thói thảnh thơi đi. Mấy chú đã quen nhận lương mà chẳng phải làm gì rồi đấy, anh bạn ạ—thế là không ổn đâu… hoàn toàn không ổn chút nào…”

Sau khi tự giảng đạo cho bản thân một tràng như vậy, Podtyagin, viên trưởng tàu soát vé, bắt đầu cảm thấy một thôi thúc không thể cưỡng lại được là phải xắn tay vào việc ngay.

Đã quá một giờ đêm, nhưng bất chấp điều đó, ông đánh thức các nhân viên soát vé dậy và cùng họ đi dọc các toa tàu để kiểm tra vé.

“V-v-vé… x-x-xin c-h-o k-i-ể-m t-r-a!” ông liên tục hô lớn, tay bấm kẹp vé lách cách đầy quả quyết.

Những bóng người ngái ngủ, chìm khuπ trong ánh sáng mờ ảo của toa tàu, giật mình lắc đầu và chìa vé ra.

“V-v-vé, xin cho kiểm tra vé!” Podtyagin hướng về một hành khách hạng nhì, một người đàn ông gầy gò, hốc hác, đang quấn kín trong một chiếc áo khoác lông và tấm thảm, xung quanh chèn đầy gối. “Vé, xin cho kiểm tra vé!”

Người đàn ông gầy gò không đáp. Ông ta đang chìm sâu vào giấc ngủ. Viên trưởng tàu chạm vào vai ông ta và kiên nhẫn lặp lại: “V-v-vé, x-x-xin c-h-o k-i-ể-m t-r-a!”

Hành khách giật mình, mở mắt và nhìn Podtyagin đầy hoảng hốt.

“Cái gì?… Ai thế?… Hả?”

“Yêu cầu anh nói tiếng người cho rõ: v-v-vé, x-x-xin c-h-o k-i-ể-m t-r-a! Xin vui lòng hợp tác!”

“Chúa tôi!” người đàn ông gầy gò rên rỉ, méo xệch cả mặt. “Lạy Chúa! Tôi đang bị bệnh thấp khớp… Ba đêm nay tôi nào có chợp mắt được chút nào! Tôi vừa uống thuốc ngủ liều morphin cốt để thiếp đi một tí, thế mà anh… với mấy cái vé của anh! Thật là nhẫn tâm, thật là vô nhân đạo! Giá mà anh biết tôi khó ngủ thế nào thì anh đã chẳng đến làm phiền vì mấy chuyện nhảm nhí này… Thật tàn nhẫn, thật nực cười! Mà anh cần vé của tôi làm gì cơ chứ! Đúng là ngớ ngẩn hết chỗ nói!”

Podtyagin đắn đo xem có nên nổi giận hay không—và rồi quyết định nổi giận.

“Đừng có mà hò hét ở đây! Đây không phải quán rượu nhé!”

“Không, ở quán rượu người ta còn có tình người hơn…” vị hành khách ho hắng. “Chắc anh đợi đến kiếp sau mới cho tôi ngủ quá! Thật là lạ đời: tôi đi du lịch khắp nơi trên thế giới, chẳng ai đòi xem vé của tôi cả, thế mà ở đây các người cứ xúm vào làm phiền mãi hết lần này đến lần khác, cứ như có ma đuổi ấy…”

“Thế thì anh mau quay lại nước ngoài mà sống tiếp đi cho vừa lòng.”

“Thật là ngu ngốc, thưa ông! Vâng! Cứ làm như hành khách chưa đủ khổ sở vì khói thuốc, ngột ngạt và gió lùa hay sao, mà còn muốn bóp nghẹt chúng tôi bằng đủ thứ thủ tục giấy tờ rườm rà nữa chứ, chết tiệt thật! Hắn cứ phải đòi cho được cái vé! Lạy Chúa, đúng là cái loại nhiệt tình quá mức! Trừ phi nó có ích gì cho công ty—đằng này một nửa số hành khách đang đi tàu mà chẳng có vé kìa!”

“Này, ông kia!” Podtyagin cáu tiết hét lên. “Nếu ông không chịu thôi cái thói la lối và làm phiền công chúng lại, tôi sẽ buộc phải mời ông xuống ở ga tới và lập biên bản về vụ việc này đấy!”

“Thật là quá sức chịu đựng!” “công chúng” xung quanh bắt đầu bất bình lên tiếng. “Lại đi hành hạ một người bệnh! Nghe cho thủng tai và biết điều một chút đi chứ!”

“Nhưng chính vị này đã lăng mạ trước cơ mà!” Podtyagin nói, có chút chột dạ. “Thôi được rồi… Tôi sẽ không đòi vé nữa… tùy ông vậy… Chỉ có điều, như ông thừa biết đấy, đó lànhiệm vụ của tôi… Nếu đây không phải nhiệm vụ thì, đương nhiên rồi… Ông có thể hỏi trưởng ga… hỏi bất cứ ai ông muốn…”

Podtyagin nhún vai và bỏ đi khỏi vị khách bệnh tật. Ban đầu ông cảm thấy ấm ức và có chút tổn thương, nhưng rồi, sau khi đi qua hai ba toa tàu, ông bắt đầu cảm thấy bứt rứt không yên, cảm giác chẳng khác nào sự cắn rứt lương tâm trong lồng ngực của một nhân viên soát vé.

“Quả thực chẳng có lý do gì phải đánh thức người bệnh cả,” ông nghĩ, “dù đó không phải lỗi tại tôi… Họ cứ tưởng tôi làm thế vì rảnh rỗi sinh nông nổi. Họ đâu biết rằng tôi bị ràng buộc bởi trách nhiệm… nếu không tin, tôi có thể mời trưởng ga ra đối chất.” Tàu tới một nhà ga. Đoàn tàu dừng lại trong năm phút. Trước hồi chuông thứ ba, Podtyagin bước trở lại toa hạng nhì ấy. Theo sau ông là viên trưởng ga đội chiếc mũ đỏ.

“Chính vị này đây,” Podtyagin mở lời, “cho rằng tôi không có quyền đòi xem vé và… và tỏ ra xúc phạm vì chuyện đó. Tôi đề nghị ngài trưởng ga hãy giải thích cho ông ta hiểu… Rằng tôi kiểm tra vé là theo đúng quy định hay chỉ để làm vui cho bản thân? Thưa ông,” Podtyagin quay sang người đàn ông gầy gò, “thưa ông! Ông có thể hỏi ngài trưởng ga ở đây nếu ông không tin tôi.”

Vị khách bệnh tật giật nảy mình như thể vừa bị ong đốt, mở trừng mắt và với bộ mặt thảm hại lại ngả người ra ghế.

“Chúa tôi! Tôi vừa uống thêm một gói thuốc bột và vừa mới thiu thiu ngủ thì hắn lại xuất hiện… lại thế nữa! Tôi lạy các ông rủ lòng thương cho tôi nhờ!”

“Ông cứ hỏi ngài trưởng ga đi… xem tôi có quyền đòi vé của ông hay không.”

“Thật không thể chịu nổi! Cầm lấy vé của anh này… cầm lấy đi! Tôi chịu phạt gấp năm lần luôn, miễn là để tôi được chết trong yên ổn! Các ông chưa từng ốm bao giờ chắc? Đồ vô cảm!”

“Đây rõ ràng là hành vi trù dập!” Một quý ông mặc quân phục tỏ vẻ bất bình. “Tôi chẳng thể tìm được lý do nào khác cho sự bám dai như đỉa này.”

“Thôi đi…” viên trưởng ga cau mày nói, tay kéo ống tay áo Podtyagin.

Podtyagin nhún vai và lủi thủi bước theo trưởng ga.

“Chiều lòng mấy người này sao cho thấu!” ông thầm nghĩ đầy ngơ ngác. “Chính vì nghĩ cho ông ta nên tôi mới gọi trưởng ga tới để ông ta hiểu và yên tâm, thế mà ông ta lại… chửi mắng!”

Lại một nhà ga nữa. Tàu dừng mười phút. Trước hồi chuông thứ hai, khi Podtyagin đang đứng ở quầy giải khát uống nước seltzer, thì có hai người tiến lại gần ông, một người mặc đồng phục kỹ sư, người kia khoác chiếc áo choàng quân đội.

“Này anh soát vé kia!” viên kỹ sư mở lời với Podtyagin. “Hành vi của anh đối với vị hành khách đau ốm kia đã làm tất cả những ai chứng kiến phải phẫn nộ. Tôi tên là Puzitsky; tôi là kỹ sư, còn vị này là đại tá. Nếu anh không xin lỗi vị hành khách đó, chúng tôi sẽ làm đơn khiếu nại lên trưởng ban vận tải, vốn là bạn của chúng tôi.”

“Các ngài! Sao cơ chứ, tôi… sao cơ chứ, các ngài…” Podtyagin hoảng loạn vô cùng.

“Chúng tôi không cần giải thích gì sất. Nhưng xin cảnh báo trước, nếu anh không xin lỗi, chúng tôi sẽ bắt anh phải trả lại công bằng cho ông ấy.”

“Đương nhiên là tôi… tôi sẽ xin lỗi chứ… Chắc chắn rồi…”

Nửa giờ sau, khi đã nghĩ ra một câu xin lỗi vừa làm hài lòng hành khách vừa không làm tổn hại đến phẩm giá của mình, Podtyagin bước vào toa tàu. “Thưa ông,” ông cất tiếng gọi vị khách. “Này ông ơi…”

Vị khách giật mình chồm dậy: “Cái gì?”

“Tôi… chuyện vừa nãy ấy mà… Xin ông đừng giận…”

“Ối! Nước… nước mau…” vị khách hổn hển thốt lên, tay ôm lấy ngực. “Tôi vừa uống liều morphin thứ ba, vừa mới thiu thiu ngủ, thế mà… lại nữa! Lạy Chúa! Đến bao giờ cái cực hình này mới chấm dứt đây!”

“Tôi chỉ… xin ông lượng thứ…”

“Ái chà!… Mau quăng tôi xuống ga tới đi! Tôi không thể chịu đựng thêm được nữa… Tôi… tôi sắp chết rồi…”

“Thật là tiểu nhân, ghê tởm!” “công chúng” phẫn nộ la lên. “Cút đi! Anh sẽ phải trả giá cho hành vi bức hiếp này đấy. Biến ngay!”

Podtyagin tuyệt vọng xua tay, thở dài rồi lầm lũi bước ra khỏi toa. Ông đi về khoang dành cho nhân viên, ngồi sụp xuống bàn trong trạng thái kiệt sức và lẩm bẩm than thở:

“Ồ, công chúng đấy! Làm sao mà chiều lòng cho nổi! Có cố gắng làm việc và tận tụy đến mấy cũng vô ích. Chỉ tổ rước họa uống rượu và chửi thề vào mặt tất cả… Không làm gì cả thì chúng tức giận; mà bắt đầu làm tròn trách nhiệm thì chúng cũng nổi khùng lên. Chẳng còn cách nào khác ngoài việc nốc rượu cho rồi!”

Podtyagin tu một hơi hết sạch cả chai và từ đó chẳng thèm bận tâm đến công việc, trách nhiệm hay sự lương thiện nữa!