Pyotr Petrovitch Strizhin—cháu trai của bà quả phụ viên đại tá Ivanov, người năm ngoái vừa bị mất trộm đôi ủng cao su mới—đã trở về nhà sau bữa tiệc mừng đầy tháng vào lúc hai giờ sáng. Để tránh đánh thức mọi người trong nhà, anh cởi áo khoác ở sảnh, rón rén bước vào phòng với hơi thở nhẹ như không, và bắt đầu sửa soạn đi ngủ mà không thèm thắp nến.

Strizhin vốn có lối sống mực thước và điều độ. Nét mặt anh luôn mang vẻ đạo đức giả, anh chẳng đọc gì ngoài sách thánh hiền và giáo huấn; thế nhưng tại bữa tiệc mừng đầy tháng nọ, vì quá vui mừng trước việc Lyubov Spiridonovna đã vượt cạn thành công, anh đã cao hứng uống liền bốn chén vodka và một ly rượu vang mà hương vị gợi ta liên tưởng đến thứ gì đó nằm giữa giấm và dầu thầu dầu. Đồ uống có cồn cũng giống như nước biển và danh vọng vậy: càng uống nhiều, người ta lại càng thấy khát hơn. Và giờ đây, trong lúc cởi quần áo, Strizhin cảm thấy một cơn thèm rượu dâng lên đến tận cổ.

“Ta tin chắc là Dashenka còn để một ít vodka trong chiếc tủ ở góc bên phải,” anh thầm nghĩ. “Nếu mình uống đúng một ly, chắc cô ấy sẽ không nhận ra đâu.”

Sau một hồi do dự và vượt qua mọi nỗi sợ hãi, Strizhin tiến về phía chiếc tủ. Thận trọng hé mở cánh cửa, anh dáo dác tìm chai rượu ở góc bên phải rồi rót ra một ly, đặt chai lại chỗ cũ, đoạn làm dấu thánh và nốc cạn một hơi. Ngay tức khắc, một điều kỳ diệu như phép lạ liền xảy ra. Strizhin bị hất văng từ chiếc tủ ra tới chiếc rương với một lực mạnh mẽ khủng khiếp tựa như trúng bom. Trước mắt anh loé lên những tia sáng chói loà, anh có cảm giác như thể mình không sao thở được, và khắp toàn thân dội lên một cảm giác giống như vừa rơi xuống một đầm lầy đầy đỉa đói. Anh thấy cứ như thể thay vì uống vodka, mình vừa nuốt phải thuốc nổ, thứ đã thổi bay cả thân thể anh, ngôi nhà và cả con đường... Đầu, tay, chân của anh—tất cả dường như đều bị xé toạc và bay biến đi đâu mất tăm về phía quỷ tha ma bắt, tận chốn không gian vô tận.

Khoảng ba phút đồng hồ, anh nằm bẹp trên chiếc rương, bất động và hầu như chẳng dám thở, rồi anh gượng đứng dậy và tự hỏi:

“Mình đang ở đâu đây?”

Điều đầu tiên mà anh nhận thức được rõ ràng khi hoàn hồn lại chính là mùi dầu hoả nồng nặc.

“Lạy các đấng thánh thần,” anh hoảng hốt nghĩ thầm, “mình đã uống nhầm dầu hoả thay cho vodka rồi.”

Ý nghĩ rằng bản thân đã bị trúng độc khiến anh run lên bần bật, hết lạnh buốt rồi lại phát sốt. Việc anh thực sự uống phải chất độc được chứng minh không chỉ qua mùi hương nồng nặc trong phòng mà còn bởi vị cay xé lưỡi trong miệng, những tia sáng loé lên trước mắt, tiếng chuông vang inh ỏi trong đầu và những cơn đau quặn thắt ở dạ dày. Cảm nhận được cái chết đang đến gần và không tự huyễn hoặc bản thân bằng những hy vọng hão huyền, anh muốn được nói lời từ biệt với những người thân thiết nhất, liền lê bước tới phòng ngủ của Dashenka (vì là một kẻ góa vợ nên anh sống cùng cô em họ độc thân tên là Dashenka, người thay anh lo liệu mọi việc trong nhà).

“Dashenka,” anh cất giọng nghẹn ngào khi bước vào phòng ngủ, “Dashenka thương yêu của anh!”

Một âm thanh càu nhàu vang lên trong bóng tối cùng một tiếng thở dài thườn thượt.

“Dashenka.”

“Hả? Gì thế?” Giọng một người phụ nữ cất lên lanh lảnh. “Anh đấy à, Pyotr Petrovitch? Anh về rồi cơ à? Nào, thế sao rồi? Đứa bé được đặt tên thánh là gì vậy? Ai là mẹ đỡ đầu thế?”

“Mẹ đỡ đầu là Natalya Andreyevna Velikosvyetsky, còn cha đỡ đầu là Pavel Ivanitch Bezsonnitsin... Anh... anh tin rằng, Dashenka ạ, anh sắp chết rồi. Và đứa bé được đặt tên là Olimpiada, để vinh danh vị ân nhân nhân hậu của họ... Anh... anh vừa uống nhầm dầu hoả rồi, Dashenka ơi!”

“Lại còn thế nữa cơ à! Đừng có nói là người ta cho anh uống dầu hoả ở đấy nhé?”

“Anh thú nhận là anh muốn uống một chút vodka mà không hỏi ý em, và... và Chúa đã trừng phạt anh: trong lúc tối trời anh đã vô tình cầm nhầm chai dầu hoả... Giờ anh phải làm sao đây?”

Dashenka, khi nghe thấy cái tủ bị mở ra mà không có sự cho phép của mình, liền tỉnh hẳn ngủ... Cô nhanh chóng thắp nến, bật dậy khỏi giường, và trong bộ đồ ngủ lùng bùng, với mái tóc quấn đầy lô uốn cùng dáng người gầy guộc lốm đốm tàn nhang, cô lật đật bước chân trần ra phía chiếc tủ.

“Ai cho phép anh bén mảng đến đấy?” cô hỏi bằng giọng nghiêm khắc, vừa săm soi bên trong tủ. “Cái chai vodka ấy đặt ở đấy là dành cho anh chắc?”

“Anh... anh đâu có uống vodka, anh uống nhầm dầu hoả cơ mà, Dashenka...” Strizhin lắp bắp, đưa tay lau giọt mồ hôi lạnh trên trán.

“Thế anh sờ vào dầu hoả làm gì? Nó có dính dáng gì đến anh không hả? Người ta bày nó ra đấy cho anh dùng chắc? Hay anh tưởng dầu hoả là đồ miễn phí chắc? Hả? Anh có biết bây giờ dầu hoả đắt đỏ thế nào không? Anh có biết không?”

“Dashenka yêu quý của anh,” Strizhin rên rỉ, “đây là chuyện sống còn đấy, vậy mà em lại đi bàn chuyện tiền nong!”

“Hắn ta uống say mèm rồi giờ lại thò mũi vào cái tủ lục lọi!” Dashenka hét lên, giận dữ sập mạnh cửa tủ lại. “Ối giời ơi là lũ quái vật, lũ đày đọa đời tôi! Tôi đúng là một kẻ tử đạo, một người phụ nữ khốn khổ, ngày đêm chẳng được lấy một phút bình yên! Lũ rắn rết, lũ basilisk, quân Hê-rô-đích bị nguyền rua, chúng mày rồi cũng sẽ phải chịu cảnh đời đời kiếp kiếp y như tao cho mà xem! Ngày mai tôi dọn đi! Tôi là một người phụ nữ độc thân và tôi không cho phép anh đứng trước mặt tôi trong bộ dạng thiếu vải thế này! Sao anh dám nhìn vào người tôi khi tôi chưa chỉnh tề trang phục!”

Và cô cứ thế tuôn một thôi một hồi... Biết rằng khi Dashenka đã nổi trận lôi đình thì dẫu có cầu xin, thề thốt hay thậm chí dùng đại bác bắn cũng chẳng lay chuyển được cô mảy may, Strizhin tuyệt vọng xua tay, mặc quần áo vào và quả quyết đi tìm bác sĩ. Thế nhưng ngặt một nỗi, bác sĩ chỉ dễ tìm thấy khi người ta chẳng cần đến họ. Sau khi chạy qua ba con phố và bấm chuông năm lần nhà bác sĩ Tchepharyants, bảy lần nhà bác sĩ Bultyhin, Strizhin đành cắm cổ chạy thẳng đến một hiệu thuốc, bụng bảo dạ biết đâu người dược sĩ có thể giúp được mình. Tại đó, sau một hồi lâu chờ đợi, một gã dược sĩ da ngăm, tóc xoăn tít mới bước ra trong bộ áo choàng ngủ, với đôi mắt ngái ngủ cùng một vẻ mặt thông thái và nghiêm nghị đến mức phát sợ.

“Anh muốn gì?” hắn cất giọng, thứ giọng chỉ có những vị dược sĩ gốc Do Thái vô cùng thông thái và đường bão mới có thể thốt lên.

“Vì Chúa... tôi cầu xin anh...” Strizhin thở hổn hển nói, “hãy cho tôi thứ gì đó đi. Tôi vừa lỡ uống nhầm dầu hoả, tôi sắp chết đến nơi rồi!”

“Tôi đề nghị anh bình tĩnh lại và trả lời những câu hỏi tôi sắp đặt ra đây. Chính cái vẻ bấn loạn của anh đang khiến tôi chẳng thể hiểu nổi anh nói gì. Anh đã uống dầu hoả. Phải thế không?”

“Đúng vậy, dầu hoả! Xin hãy cứu tôi với!”

Gã dược sĩ lạnh lùng và điềm tĩnh bước đến bàn làm việc, mở một cuốn sách ra và cặm cụi đọc ngấu nghiến. Đọc xong chừng hai trang, hắn nhún bên vai này rồi lại nhún bên vai kia, nhếch mép cười khinh bỉ và sau khi đăm chiêu suy nghĩ một phút, hắn bước sang căn phòng bên cạnh. Đồng hồ điểm bốn giờ, và khi kim chỉ đúng phút thứ mười, gã dược sĩ quay trở lại mang theo một cuốn sách khác và lại cắm cổ vào đọc.

“Hừm,” hắn lên tiếng như thể đang thắc mắc, “chính cái cảm giác khó chịu trong người anh cho thấy anh nên tìm đến bác sĩ, chứ không phải hiệu thuốc.”

“Nhưng tôi đã đi tìm bác sĩ rồi. Tôi chẳng thể gọi họ dậy nổi.”

“Hừm... các người chẳng coi chúng tôi — những người làm nghề dược — ra gì cả, cứ quấy rầy giấc ngủ của chúng tôi ngay cả lúc bốn giờ đêm, trong khi đến cả con chó, con mèo còn được yên giấc nghỉ ngơi... Các người chẳng thèm hiểu lấy một điều gì, cứ nghĩ chúng tôi không phải con người chắc, và thần kinh của chúng tôi chắc làm bằng dây thừng ấy phỏng.”

Strizhin lẳng lặng lắng nghe gã dược sĩ, thở dài thườn thượt rồi lủi thủi đi về nhà.

“Thôi thế là đời mình tiêu thật rồi,” anh nghĩ bụng.

Trong khoang miệng anh lúc bấy giờ vẫn là cảm giác bỏng rát cùng vị dầu hoả ngăm ngắc, dạ dày thì nhói đau từng cơn, còn bên tai văng vẳng tiếng ù ù bên tai như búa bổ. Khoảnh khắc nào anh cũng tưởng chừng tận thế đã cận kề, rằng trái tim mình đã ngừng đập.

Về đến nhà, anh vội vàng vớ lấy bút viết: “Cái chết của tôi hoàn toàn không do ai xúi giục hay gây ra,” đoạn anh đọc kinh cầu nguyện, rồi ngả lưng trùm chăn kín đầu. Anh cứ nằm trằn trọc thao thức đến sáng để chờ đợi tử thần ghé thăm, và trong suốt khoảng thời gian ấy, trí tưởng tượng cứ vẽ ra cảnh ngôi mộ của mình sẽ được phủ đầy những thảm cỏ xanh mướt và những chú chim sẽ ríu rít hót ca trên ấy thế nào...

Và rồi vào buổi sáng hôm sau, anh đang ngồi trên giường, mỉm cười nói với Dashenka rằng:

“Này em yêu, kẻ nào sống một đời mực thước và điều độ thì chẳng thứ độc dược nào quật ngã được đâu. Lấy anh ra làm ví dụ mà xem. Anh đã đứng bên bờ vực thẳm của cái chết rồi đấy. Anh đã hấp hối trong nỗi đau đớn tột cùng, thế mà giờ đây anh vẫn hoàn toàn khỏe mạnh. Chỉ có điều trong miệng vẫn hơi bỏng rát và cổ họng hơi đau rát chút thôi, còn toàn thân thì khỏe mạnh cả, tạ ơn Chúa... Và tại sao lại thế? Tất cả là nhờ lối sống điều độ của anh đấy.”

“Không đời nào, là vì mua phải loại dầu hoả dỏm đấy chứ!” Dashenka thở dài, nghĩ về khoản tiền chi tiêu trong nhà và thẫn thờ nhìn vào khoảng không. “Chắc cái tay hàng xóm đã không bán cho tôi loại tốt nhất rồi, mà lại tống cho loại ba xu. Tôi đúng là một người phụ nữ bất hạnh, một kẻ tử đạo mà. Lũ quái vật chúng mày! Rồi tụi mày cũng sẽ phải chịu cảnh y như thế ở thế gian này, quân Hê-rô-đích bị nguyền rủa...”

Và cô cứ thế lải nhải không dứt...