Shtchiptsov, chuyên vai "ông bố nghiêm khắc" kiêm "anh chàng ngốc nghếch tốt bụng", một lão già cao lớn và vạm vỡ, nổi tiếng vì thể lực phi thường hơn là tài năng diễn xuất, đã có một trận cãi vã nảy lửa với viên giám đốc ngay trong buổi biểu diễn. Đúng lúc ngọn lửa tranh cãi bùng lên dữ dội nhất, ông bỗng cảm thấy như có cái gì đó vừa đứt phựt trong lồng ngực. Zhukov, viên giám đốc, theo thói quen thường bắt đầu cười ngất ngư rồi ngất xỉu sau mỗi cuộc tranh cãi căng thẳng; tuy nhiên, lần này Shtchiptsov không chờ đến màn cao trào đó mà vội vã bỏ về nhà. Những lời qua tiếng lại cùng cảm giác như có thứ gì đó bị xé rách trong ngực khiến ông bấn loạn đến mức khi rời nhà hát, ông quên cả tẩy lớp hóa trang, chỉ nhớ mỗi việc tháo chiếc râu giả.

Khi về đến phòng trọ, Shtchiptsov đi đi lại lại một hồi lâu, đoạn ngồi xuống mép giường, chống tay lên trán và chìm vào suy tư. Ông cứ ngồi lặng như thế, không nhúc nhích hay phát ra một tiếng động nào cho đến tận hai giờ chiều hôm sau, khi Sigaev, diễn viên hài, bước vào phòng.

– Sao anh không đến buổi tổng duyệt thế, hở Miša Ivanovič? – anh hề vừa thở hổn hển vừa cất lời, khiến căn phòng nồng nặc mùi rượu vodka. – Anh đã đi đâu thế hả?

Shtchiptsov chẳng đáp, chỉ trừng trừng nhìn diễn viên hài bằng đôi mắt đờ đẫn, xung quanh vẫn còn vương những vệt hóa trang nham nhở.

– Ít ra anh cũng phải rửa cái mặt đi chứ! – Sigaev tiếp tục. – Trông anh nhếch nhác hết chỗ nói! Lại nát rượu, hay... ốm đau gì rồi, hả? Sao chẳng nói năng gì thế? Tôi đang hỏi anh đấy: có ốm không?

Shtchiptsov vẫn im lặng. Bất chấp lớp phấn son trên mặt ông, nam diễn viên hài không thể không nhận ra vẻ nhợt nhạt đến sợ hãi, những giọt mồ hôi túa ra trên trán và đôi môi đang run rẩy của bạn mình. Tay chân ông cũng bần bật run, và toàn bộ dáng vóc lực lưỡng của "anh chàng ngốc nghếch tốt bụng" bỗng trở nên tiều tụy, xẹp lép đi. Sigaev nhanh chóng đảo mắt nhìn quanh phòng, nhưng chẳng thấy bóng dáng chai lọ hay thứ dung tích khả nghi nào.

– Này, Mišutka, anh ốm thật rồi đấy nhé! – anh ta hoảng hốt kêu lên. – Có quỷ tha ma bắt tôi đi chứ, anh ốm rồi! Trông chẳng còn ra con người nữa!

Shtchiptsov vẫn lặng thím, ủ rũ nhìn đăm đăm xuống sàn nhà.

– Chắc anh bị cảm lạnh rồi, – Sigaev nói, vừa với tay nắm lấy cổ tay bạn. – Trời ơi, tay anh nóng rực thế này! Bị sao thế hở giời?

– Tâ... i muô... n về nhà, – Shtchiptsov thì thào.

– Chứ đây chẳng phải nhà anh là gì?

– Không... Về Vyazma cơ...

– Ôi dào, ở xó xỉnh nào thế! Có mất ba năm anh mới lết về đến cái xứ Vyazma của anh ấy chứ... Gì cơ? Muốn về thăm u tía à? Tôi cá là họ ngỏm củ tỏi từ tám đời rồi, và anh có tìm ra mồ mả của họ thì cứ gọi là mọc cỏ dại... khơi...

– Nhà tôi ở đấy.

– Thôi nào, việc gì phải rầu rĩ chán nản thế. Mấy cái thứ tâm trạng u uất này phiền phức lắm ông tướng ạ. Anh phải mau khỏe lại để ngày mai còn diễn vai Mitka trong "Sa hoàng hung ác" chứ. Chẳng còn ai thay thế được đâu. Kiếm cái gì uống cho nóng rồi làm chút dầu thầu dầu đi? Anh còn tiền mua dầu thầu dầu không? Hay để tôi chạy đi mua cho nhé?

Diễn viên hài thọc tay vào túi, tìm được một đồng mười lăm kopeck rồi ba chân bốn cẳng chạy ra hiệu thuốc. Mười lăm phút sau, anh ta quay lại.

– Nào, uống đi, – anh ta vừa nói vừa đưa chai thuốc sát miệng "ông bố nghiêm khắc". – Cứ nốc thẳng từ chai ấy... Một hơi là xong! Phải thế chứ... Giờ thì nhắm nháp thêm một nụ đinh hương để khử cái mùi khắm lúm của thuốc trong cổ họng đi.

Diễn viên hài ngồi lại với người bạn bệnh thêm chốc lát, đoạn ôm hôn anh ta thật tình cảm rồi cáo từ. Đến chiều tối, chàng kép chính Brama-Glinsky ghé sang thăm Shtchiptsov. Nam diễn viên tài năng diện một đôi bốt vải nhung, tay đeo găng, ngậm xì gà, thậm chí còn thoang thoảng mùi hoa vòi voi, thế nhưng trông anh ta chẳng khác nào một kẻ lữ hành dạt đến vùng đất hoang vu không có lấy nổi một nhà tắm, tiệm giặt là hay hiệu may nào...

– Tôi nghe nói anh đổ bệnh à? – anh ta vừa nói vừa xoay một vòng gót giày. – Anh bị làm sao thế? Thực tình là bị bệnh gì vậy?...

Shtchiptsov không nói cũng chẳng nhúc nhích.

– Sao anh không nói năng gì? Chóng mặt lắm à? Thôi được, không cần nói, tôi không phiền anh nữa đâu... đừng nói gì cả...

Brama-Glinsky (đó là nghệ danh, còn trên hộ chiếu anh ta tên là Guskov) bước ra bên cửa sổ, đút tay vào túi quần và thẫn thờ nhìn ra đường phố. Trước mắt anh ta là một bãi đất trống mênh mông, bao quanh bởi hàng rào xám xịt mọc đầy những khóm ngưu bàng cao lút đầu từ mùa trước. Phía bên kia bãi đất là một nhà máy hoang vắng, tối tum húp với những khung cửa sổ bị đóng bưng ván kín mít. Một con quạ khoang lẻ loi đang chao lượn quanh chiếc ống khói. Khung cảnh ảm đạm, vô hồn ấy bắt đầu chìm dần trong màn sương chạng vạng.

– Tôi phải về nhà!

Chàng kép chính nghe thấy tiếng lẩm bẩm.

– Nhà ở đâu cơ?

– Về Vyazma... về nhà tôi...

– Từ đây về Vyazma xa tới cả ngàn dặm đấy... anh bạn ạ, – Brama-Glinsky thở dài, ngón tay gõ nhịp lên mặt kính cửa sổ. – Mà anh về Vyazma làm gì chứ?

– Tôi muốn chết ở đó.

– Lại nữa! Bắt đầu giở thói trăn trối rồi đấy! Mới ốm lần đầu tiên trong đời mà đã tưởng giờ phút tận thế đến nơi... Không đâu anh bạn ạ, chẳng có trận thổ tả nào quật ngã được một con trâu mộng như anh đâu. Anh còn sống đến trăm tuổi ấy chứ... Đau ở chỗ nào cơ chứ?

– Chẳng đau ở đâu cả, nhưng tôi... thấy...

– Anh chẳng thấy gì sất, toàn do khỏe quá hóa rồ đấy thôi. Thừa năng lượng quá nên sinh bệnh. Anh phải đi uống cho thật say vào — cứ nốc vào, biết đấy, cho đến khi ruột gan lộn tùng phèo lên mới thôi. Say mềm một trận phục hồi lực lượng tuyệt diệu lắm... Anh còn nhớ hồi ở Rostov trên sông Don anh nốc ác chiến thế nào không? Chúa ơi, nghĩ lại thôi đã thấy khiếp vía! Cả tôi với Sashka gộp lại mới khênh nổi cái thùng rượu ấy, thế mà một mình anh nốc sạch cạn khô, lại còn đòi sai người đi mua thêm rum sau đó nữa... Anh say đến mức bắt cả ác quỷ cho vào bao tải rồi nhổ bật cả cột đèn lên. Còn nhớ không? Xong xuôi anh lại đi... gây chiến với mấy tên Hy Lạp...

Dưới tác động của những hồi ức tốt đẹp đó, khuôn mặt Shtchiptsov sáng bừng lên một chút và đôi mắt bắt đầu ánh lên vẻ sinh động.

– Thế cậu có nhớ hồi tôi tẩn cho viên giám đốc Savoikin một trận không? – anh lẩm bẩm, ngẩng đầu lên. – Mà thôi! Cả đời tôi đã cho ba mươi ba vị giám đốc đo ván, còn mấy tép riu đàn em thì đếm sao xuể. Mà toàn những giám đốc thế nào chứ! Những kẻ đến ngọn gió cũng chẳng dám chạm vào người! Tôi còn từng nện cho hai nhà văn nổi tiếng và một họa sĩ một trận nên thân nữa là!

– Sao anh lại khóc thế?

– Hồi ở Kherson tôi dùng tay không đấm chết một con ngựa đấy. Còn ở Taganrog, có mấy tên côn đồ xông vào tấn công tôi ban đêm, mười lăm thằng lận. Tôi lột sạch mũ của chúng nó, thế là lũ chúng nó cứ lủi thủi đi theo sau van xin: "Lạy bác, trả mũ cho chúng cháu ạ." Hồi trẻ tôi là thế đấy.

– Thế sao bây giờ lại khóc, đồ ngốc này?

– Nhưng giờ thì hết thật rồi... tôi cảm nhận rõ lắm. Giá mà tôi được về Vyazma!

Khoảng lặng kéo dài. Sau một hồi im lặng, Shtchiptsov bỗng chồm dậy, vớ lấy chiếc mũ. Trông anh ta có vẻ bấn loạn.

– Thôi chào nhé! Tôi về Vyazma đây! – anh cất lời, lảo đảo bước đi.

– Thế tiền đâu mà đi đường?

– Hừm!... Tôi sẽ đi bộ!

– Anh điên thật rồi...

Hai người nhìn chằm chằm vào nhau, có lẽ vì cùng chung một ý nghĩ — về những đồng bằng vô tận, những cánh rừng và đầm lầy ngút ngàn — đang dội lên trong đầu cả hai cùng một lúc.

– Thôi, tôi thấy anh mất trí thật rồi đấy, – chàng kép chính nhận xét. – Thế này nhé, lão bạn già... Việc đầu tiên là lên giường nằm đi, sau đó uống một ít rượu mạnh pha trà cho toát mồ hôi ra. Cả dầu thầu dầu nữa chứ. Mà từ từ, tôi kiếm rượu mạnh ở đâu ra nhỉ?

Brama-Glinsky trầm ngâm suy nghĩ một phút, rồi quyết định sang nhà mụ chủ ti tạp hóa Tsitrinnikov để nài xin thiếu nợ xem sao: ai mà biết được, nhỡ mụ ta động lòng thương mà bán chịu cho thì sao. Chàng kép chính đi ngay, và nửa tiếng sau trở về mang theo một chai rượu mạnh cùng ít dầu thầu dầu. Shtchiptsov vẫn ngồi bất động trên giường như trước, ngẩn ngơ nhìn đăm đăm xuống sàn nhà. Anh uống chỗ dầu thầu dầu bạn đưa như một cỗ máy, chẳng ý thức nổi mình đang làm gì. Cũng như một cỗ máy, sau đó anh ngồi vào bàn, uống trà và rượu mạnh; anh cứ máy móc nốc cạn cả chai rồi để chàng kép chính dìu lên giường đi ngủ. Cậu ta đắp chăn và khoác thêm chiếc áo bành tô lên người Shtchiptsov, dặn anh phải nằm cho ra mồ hôi rồi bỏ đi.

Đêm buông xuống; Shtchiptsov đã uống rất nhiều rượu mạnh nhưng không tài nào chợp mắt. Anh nằm bất động dưới lớp chăn, trân trân nhìn trần nhà tối thui; rồi, thấy ánh trăng soi rọi qua khung cửa sổ, anh bèn hướng ánh nhìn từ trần nhà ra bầu trời bên ngoài, cứ thế mở trừng trừng đôi mắt cho đến tận sáng bạch. Chín giờ sáng, viên giám đốc Zhukov hớt hải chạy vào.

– Cái gì xui khiến anh giở chứng ốm đau thế này hả cục cưng? – lão vừa chun mũi vừa lèm bèm. – Ái chà chà! Thân hình vạm vỡ thế này mà lại đi đổ bệnh! Xấu hổ quá, xấu hổ quá đi! Anh biết không, tôi suýt chết khiếp đấy. "Liệu cuộc nói chuyện của chúng ta có gây ra hậu quả trầm trọng thế không nhỉ?" tôi cứ tự hỏi như vậy đấy. Cục cưng của tôi ơi, mong là anh không ngã bệnh vì tôi đấy nhé! Anh biết là anh cũng vừa cho tôi một trận... hừm... Mà vả lại, anh em đồng nghiệp với nhau thiếu sao được những lúc lời qua tiếng lại. Anh mắng tôi đủ điều... lại còn dùng cả tay chân nện tôi nhừ tử nữa, thế mà tôi vẫn quý anh đấy nhé! Thề có chúa là tôi quý thật đấy. Tôi vừa kính trọng vừa quý mến anh! Giải thích cho tôi nghe xem, hỡi cục cưng, sao tôi lại quý anh thế không biết. Chẳng họ hàng thân thích, vợ con gì sà sạt, thế mà cứ nghe tin anh ốm là tim tôi đau như cắt.

Zhukov tuôn một tràng dài bày tỏ tình cảm, sau đó nhào vào ôm hôn người bệnh, và cuối cùng xúc động đến mức bắt đầu cười ngất ngư, thậm chí còn định ngất xỉu luôn, nhưng có lẽ chợt nhớ ra mình không ở nhà cũng chẳng phải trên sân khấu, lão đành hoãn màn ngất xỉu lại vào một dịp thuận tiện hơn rồi chuồn thẳng.

Ngay sau lão là Adabashev, nam diễn viên chuyên vai bi kịch, một kẻ lế thế, cận nặng và nói giọng mũi xuất hiện... Lão đứng ngắm Shtchiptsov hồi lâu, trăn trở trầm ngâm hồi lâu và cuối cùng cũng tìm ra một sáng kiến.

– Cậu biết gì không, Mifa? – lão vừa nói, vừa phát âm giọng mũi kiểu đổi chữ "sh" thành chữ "f" với vẻ mặt đầy bí hiểm. – Cậu biết gì không? Cậu nên uống một liều dầu thầu dầu đi!

Shtchiptsov im lặng. Lát sau, khi nam diễn viên bi kịch đổ thứ dầu gớm ghiếc ấy vào miệng, anh vẫn giữ nguyên vẻ im lặng đó. Hai tiếng sau, Yevlampy, hay như cách gọi của anh em nghệ sĩ là Rigoletto, thợ làm tóc của đoàn, bước vào phòng. Hắn ta cũng giống như nam diễn viên bi kịch, trân trân nhìn Shtchiptsov một hồi lâu, rồi thở dài như ống khơi tàu thủy, thong thả và cẩn thận gỡ gói đồ mang theo. Trong đó có tới hai mươi chiếc giác hơi và mấy chiếc lọ nhỏ.

– Lẽ ra anh phải cho gọi tôi đến giác hơi cho từ đời thủa nào rồi chứ, – hắn vừa nói vừa dịu dàng vén áo lộ lồng ngực Shtchiptsov. – Để bệnh tình trầm trọng thế này là chủ quan lắm.

Dứt lời, Rigoletto xoa xoa bộ ngực rộng của "ông bố nghiêm khắc" rồi dán đầy những ống giác hơi lên đó.

– Ừm... – hắn lẩm bẩm trong lúc dọn dẹp lại đống đồ nghề ngập ngụa máu của Shtchiptsov sau khi thực hiện xong thủ thuật. – Lẽ ra anh nên cho gọi tôi, tôi sẽ đến ngay... Chẳng cần phải bận tâm chuyện tiền nong đâu... Tôi làm vì tình nghĩa cả thôi. Lão thần tượng keo kiệt ấy mà không chịu trả tiền thì anh trông mong vào đâu được? Nào, xin mời anh uống mấy giọt này nhé. Thuốc nhỏ ngon lắm đấy! Và giờ thì phải làm một liều dầu thầu dầu nữa. Hàng chuẩn đấy nhé. Nào, ngoan lắm! Mong là nó sẽ giúp anh khá hơn. Thôi nhé, chào anh...

Rigoletto xách gói đồ bước ra, lòng vô cùng thỏa mãn vì vừa giúp đỡ được một sinh linh khốn khổ.

Sáng hôm sau, Sigaev, nam diễn viên hài, ghé thăm Shtchiptsov và bàng hoàng chứng kiến cảnh tượng kinh hoàng của bạn. Anh đang nằm dưới lớp áo bành tô, thở dốc, đôi mắt thẫn thờ dạo khắp trần nhà. Đôi tay đang bấu chặt, vo tròn chiếc chăn nhàu nát.

– Về Vyazma! – anh thì thào khi nhìn thấy diễn viên hài. – Về Vyazma.

– Thôi nào, tôi không thích thế đâu lão bạn già! – nam diễn viên hài vừa nói vừa xua tay quảng quác. – Anh xem... anh xem... anh xem này lão bạn ạ, làm thế là không ổn đâu! Xin lỗi anh chứ... trông ngốc nghếch hết chỗ nói...

– Về Vyazma! Lạy Chúa tôi, về Vyazma!

– Tôi... tôi không ngờ anh lại thế đấy, – diễn viên hài lẩm bẩm, mặt cắt không còn giọt máu. – Việc quái gì mà phải buông xuôi thế hở giời? Ái chà... chà... chà!... Làm thế không ổn đâu. Cao to lực lưỡng như cái tháp canh mà lại ngồi khóc lóc. Diễn viên ai lại đi khóc nhè thế bao giờ?

– Vợ chẳng có, con cũng không, – Shtchiptsov lẩm bẩm. – Lẽ ra tôi không nên đi làm diễn viên, mà cứ ở lỳ lại Vyazma mới phải. Đời tôi tiêu tùng rồi, Semyon ạ! Ôi, ước gì được ở Vyazma!

– Ái chà... chà... chà!... Trông chán chết đi được! Anh thấy chưa, ngốc nghếch lắm... thậm chí là hèn nhát nữa ấy chứ!

Lấy lại bình tĩnh và dằn lòng xuống, Sigaev bắt đầu an ủi Shtchiptsov, bịa ra chuyện anh em trong đoàn đã quyết định góp tiền đưa anh đi nghỉ dưỡng ở Crimea, vân vân và vân vân, nhưng người bệnh chẳng thèm nghe, cứ lẩm bẩm mãi về Vyazma... Cuối cùng, phất tay một cái, chính nam diễn viên hài cũng đành quay sang bàn chuyện về Vyazma để vỗ về người bệnh.

– Đó là một thị trấn tuyệt đẹp, – anh ta vừa nói vừa an ủi, – một thị trấn thủ phủ tuyệt vời ông ạ! Nổi tiếng với món bánh ngọt. Bánh ở đấy thì chuẩn bài kinh điển luôn, nhưng mà — nói nhỏ với anh nhé — hừm — hơi ọp ẹp chút xíu. Ăn xong mà tọng vào người là tôi tào tháo đuổi suốt cả tuần lễ liền... hừm!... Nhưng được cái ở đấy có mấy tay thương gia cực kỳ hào sảng. Họ mà đã chơi trội thì đố ai bì kịp!

Nam diễn viên hài cứ huyên thuyên kể chuyện còn Shtchiptsov lặng thinh lắng nghe và gật đầu tán thưởng.

Đến chiều tối thì anh qua đời.