Uzelkov, một kiến trúc sư mang hàm dân sự, vừa đặt chân đến thị trấn quê nhà—nơi ông được mời về để trùng tu ngôi nhà thờ trong nghĩa trang. Ông sinh ra, lớn lên, đi học và lập gia đình tại đây. Thế nhưng, khi vừa bước xuống tàu, ông gần như không còn nhận ra nơi chốn quen thuộc ấy nữa. Mọi thứ đã đổi thay... Mười tám tuổi trước, khi ông chuyển lên Petersburg, chỗ khu đất nay là nhà ga từng là nơi bọn trẻ con hay bắt chuột đất. Giờ đây, khi xe chạy vào con đường chính, đập vào mắt ông là một khách sạn bốn tầng sừng sững; trong khi thuở trước, ngay vị trí ấy chỉ là một hàng rào xám xịt, xấu xí. Song, chẳng có gì—dù là hàng rào hay nhà cửa—thay đổi nhiều bằng con người. Qua dăm câu hỏi thăm người phục vụ khách sạn, Uzelkov bàng hoàng nhận ra hơn nửa số người quen cũ nay đã qua đời, lâm vào cảnh khốn cùng hoặc bị lãng quên.

— Anh có nhớ Uzelkov không? — ông hỏi người phục vụ già, ý chỉ chính mình. — Uzelkov, kiến trúc sư người từng ly hôn vợ ấy? Hồi xưa tôi có một ngôi nhà ở phố Svirebeyevsky... chắc anh phải nhớ chứ.

— Thưa ngài, tôi không nhớ ạ.

— Sao lại không nhớ cơ chứ? Vụ kiện đó từng làm xôn xao cả xứ, đến mấy bác đánh xe ngựa cũng biết hết. Thử nghĩ xem nào! Shapkin, gã luật sư cáo già đó đã lo thủ tục ly hôn cho tôi, đồ bịp bợm... tay cờ bạc khét tiếng từng bị ăn đòn nhừ tử ở câu lạc bộ ấy...

— Có phải Ivan Nikolaitch không ạ?

— Đúng rồi, đúng rồi... Thế hắn còn sống hay đã chết?

— Thưa ngài, ơn Chúa, hắn vẫn sống. Giờ hắn làm công chứng viên và có hẳn một văn phòng riêng. Cuộc sống khấm khá lắm, có tận hai căn nhà ở phố Kirpitchny... Con gái hắn vừa mới lấy chồng cách đây ít lâu.

Uzelkov đi đi lại lại trong phòng, trầm ngâm một lát, rồi vì quá chán ngán, ông quyết định đến văn phòng tìm Shapkin. Lúc ông bước ra khỏi khách sạn và thong thả rảo bước về phía phố Kirpitchny thì trời đã đứng bóng. Tìm được văn phòng của Shapkin, ông gần như chẳng thể nhận ra tay luật sư xưa kia. Từ một kẻ bảnh bao, tháo vát với khuôn mặt lanh lẹ, xấc láo và lúc nào cũng ng men rượu, Shapkin nay đã biến thành một lão già lụ khụ, tóc bạc phơ và đầy vẻ khiêm nhường.

— Anh không nhận ra tôi, chắc anh quên béng tôi rồi — Uzelkov mở lời. — Tôi là khách hàng cũ của anh đây, Uzelkov.

— Uzelkov? Uzelkov nào cơ chứ? À! — Shapkin chợt nhớ ra, nhận diện được vị khách và đứng sững người như trời giáng. Tiếp sau đó là một tràng những tiếng kêu kinh ngạc, những câu hỏi dồn dập và bao kỷ niệm ùa về.

— Thật là một bất ngờ lớn! Thật không thể tượng nổi! — Shapkin cười khúc khích. — Tôi biết lấy gì đãi ngài đây? Ngài có thích sâm-panh không? Hay ngài muốn ăn hàu? Bạn hiền của tôi ơi, tôi từng thu được từ ngài không biết bao nhiêu lợi lộc trong quá khứ, nên giờ chẳng có món quà nào xứng tầm với dịp hội ngộ này cả...

— Xin anh đừng quá khách sáo... — Uzelkov đáp. — Tôi không có nhiều thời gian. Tôi phải đến nghĩa trang ngay để xem xét ngôi nhà thờ; tôi đã nhận công trình trùng tu nó.

— Tuyệt quá nhỉ! Chúng ta sẽ làm vài món nhắm, uống một ly rồi cùng đi. Tôi có đôi ngựa lộc lắm. Tôi sẽ chở ngài tới đó, giới thiệu ngài với ông trùm chánh xứ, mọi việc cứ để tôi lo... Nhưng sao hỡi người anh em, trông ngài có vẻ e dè và giữ khoảng cách với tôi thế? Ngồi xích lại đây nào! Bây giờ thì ngài chẳng có lý do gì phải sợ tôi nữa đâu. Hê-hê!... Thú thật, có một thời tôi từng là một tay ranh mãnh, một gã lưu manh chẳng coi ai ra gì... chẳng ai dám bén mảng tới gần tôi; thế nhưng giờ đây tôi hiền như đất, nhún nhường hơn cả cỏ nội. Tôi già rồi, là người gia đình, có con cái cả rồi. Đến lúc tôi phải chầu Diêm Vương đến nơi rồi ấy chứ.

Hai người bạn cũ cùng nhau ăn trưa, uống vài ly, rồi đánh xe đôi rời thị trấn để ra nghĩa trang.

— Phải, đúng là những năm tháng hào hùng! — Shapkin vừa nói vừa ngồi trên xe trượt tuyết. — Nhớ lại mà cứ ngỡ như chuyện chiêm bao. Ngài còn nhớ vụ ngài ly hôn với vợ chứ? Đã gần hai mươi năm trôi qua rồi, chắc ngài quên sạch sành sanh, nhưng tôi thì nhớ như in cứ như vừa mới hôm qua vậy. Lạy Chúa, tôi đã tốn biết bao nhiêu tâm sức cho vụ đó! Hồi ấy tôi là một tay sắc sảo, mưu mẹo và quỷ quyệt, một kẻ chẳng từ thủ đoạn nào... Thỉnh thoảng tôi lại phát cuồng lên vì những vụ việc hóc búa, nhất là khi thù lao hậu hĩnh, chẳng hạn như trường hợp của ngài. Hồi đó ngài trả tôi bao nhiêu nhỉ? Năm hay sáu nghìn gì đấy! Đáng để bỏ công sức ra làm chứ nhỉ? Ngài cao chạy xa bay về Petersburg và khoán trắng mọi thứ cho tôi tự xoay xở; và mặc dù Sofya Mihailovna—vợ ngài—chỉ là con nhà buôn, nhưng cô ta rất kiêu hãnh và có lòng tự trọng. Để mua chuộc cô ta nhận lỗi về mình là một việc khó, khó vô cùng! Mỗi lần tôi đến thương lượng, hễ cứ thấy bóng tôi là cô ta liền gọi cô hầu gái: “Masha, tao chẳng dặn mày là không được phép cho cái tên đểu cáng đó bước vào nhà hay sao?”. Chà, tôi đã xoay sở đủ mọi cách... Viết thư rồi tìm cách đụng độ tình cờ—nhưng đều vô ích! Cuối cùng tôi buộc phải thông qua người thứ ba. Tôi đã khốn khổ với cô ta một thời gian dài, và cô ta chỉ chịu khuất phục khi ngài đồng ý dâng cho mười nghìn... Cô ta không thể cưỡng lại sức mạnh của mười nghìn, không thể chống cự nổi... Cô ta khóc lóc, cô ta nhổ nước bọt vào mặt tôi, nhưng rồi cũng gật đầu đồng ý, nhận hết phần lỗi về mình!

— Tôi cứ đinh ninh là cô ấy nhận từ tôi mười lăm nghìn chứ không phải mười — Uzelkov nói.

— Vâng, vâng... mười lăm nghìn—tôi nhầm đấy — Shapkin bối rối đáp. — Dù sao thì mọi chuyện cũng qua lâu rồi, giấu giếm làm gì nữa. Tôi đưa cô ta mười nghìn, còn năm nghìn kia tôi đút túi riêng. Tôi đã lừa cả hai người... Mọi chuyện qua rồi, có gì mà phải hổ thẹn. Hơn nữa, ngài thử ngẫm xem, Boris Petrovitch, ngài chẳng phải là đối tượng hoàn hảo để tôi moi tiền hay sao?... Ngài là một kẻ giàu có, muốn gì được nấy... Cuộc hôn nhân của ngài chỉ là một phút bốc đồng nhảm nhí, và vụ ly hôn cũng vậy. Ngài kiếm được bộn tiền... Tôi nhớ có lần ngài vớ bẫm tới hai mươi nghìn chỉ nhờ một bản hợp đồng. Tôi không vặt lông ngài thì vặt lông ai? Mà thú thật, tôi cũng ghen tị với ngài lắm chứ. Ngài vừa vớ được thứ gì là người ta ngả mũ kính cẩn chào, trong khi tôi thì bị người ta ném cho vài rúp rồi tát thẳng vào mặt ngay tại câu lạc bộ... Thôi nhắc lại làm gì nữa? Đã đến lúc phải quên quách đi cho rồi.

— Xin anh cho biết, sau đó cuộc đời Sofya Mihailovna ra sao?

— Với mười nghìn trong tay á? Thảm hại lắm. Chúa mới biết nguyên nhân là gì—có lẽ cô ta hoảng loạn, hoặc cũng có thể niềm kiêu hãnh và lương tâm cắn rứt vì đã bán rẻ phẩm giá, hay vì cô ta vẫn còn yêu ngài; nhưng ngài biết không, cô ta đâm ra nghiện ngập... Vừa cầm được tiền là cô ta lao vào những cuộc ăn chơi trác táng bên mấy tên sĩ quan. Toàn rượu chè, cờ bạc, chơi bời vô độ... Mỗi khi vào quán ăn cùng tụi sĩ quan, cô ta chẳng thèm uống vang ngọt hay thức uống nhẹ nhàng nào đâu, mà cứ phải là rượu mạnh cay xè, thứ rượu bốc lửa để làm tê liệt lý trí.

— Ừ, cô ấy vốn là người lập dị... Tôi từng phải chịu đựng đủ điều từ cô ta... thỉnh thoảng lại nổi khùng lên vì mấy chuyện đâu đâu rồi lăn ra hờn dỗi, làm mình làm mẩy... Thế rồi chuyện gì xảy ra tiếp theo?

— Một tuần rồi lại hai tuần trôi qua... Tôi đang ngồi nhà cắm cúi viết lách gì đó. Bỗng nhiên cửa mở tung và cô ta bước vào... trong tình trạng say khướt. “Hãy cầm lấy đống tiền chết tiệt của anh đi”, cô ta vừa nói vừa ném nguyên một xấp giấy bạc vào mặt tôi... Rõ ràng là cô ta không tài nào tiêu nổi số tiền đó. Tôi nhặt mấy tờ giấy bạc lên và đếm lại. Ít hơn mười nghìn đúng năm trăm, nghĩa là cô ta mới chỉ tiêu vỏn vẹn có chừng đó.

— Anh đã cất số tiền đó đi đâu?

— Chuyện cũ rích cả rồi... giờ thì chẳng còn lý do gì để giấu giếm nữa... Đương nhiên là vào túi tôi chứ đi đâu. Sao ngài cứ nhìn tôi chằm chằm thế? Chờ chút đi rồi hãy nghe phần sau... Nghe chẳng khác gì một cuốn tiểu thuyết, một chuyên khảo về bệnh lý học. Vài tháng sau, có một đêm tôi lết về nhà trong trạng thái say mèm... Tôi châm đèn lên, và hỡi ôi! Sofya Mihailovna đang ngồi trên ghế sofa nhà tôi, cô ta cũng say khướt và trong cơn cuồng loạn—trông hệt như một kẻ vừa trốn trại tâm thần. “Trả lại tiền cho tao”, cô ta thét lên, “tao đổi ý rồi; nếu đã phải bước chân xuống địa ngục thì tao chẳng việc gì phải nửa vời, tao sẽ chơi tới bến! Đồ khốn, đưa tiền đây mau lên!” Thật là một cảnh tượng nhục nhã!

— Và anh... đã đưa tiền cho cô ấy chứ?

— Tôi nhớ lúc đó mình chỉ đưa cho cô ta mười rúp.

— Ôi! Sao anh lại nhẫn tâm thế? — Uzelkov nhăn mặt kêu lên. — Nếu anh không thể hoặc không muốn đưa lại tiền, lẽ ra anh phải viết thư cho tôi chứ... Vậy mà tôi hoàn toàn không hay biết gì! Không hay biết gì sất!

— Này bạn hiền, ngài nghĩ viết thư cho ngài thì được tích sự gì, khi mà chính bản thân cô ta sau đó cũng đã viết thư cho ngài lúc đang nằm thoi thóp trong bệnh viện?

— Đúng thế, nhưng ngài thừa biết lúc đó tôi đang bận bịu với cuộc hôn nhân thứ hai. Tôi tất bật đến mức chẳng còn tâm trí đâu để đọc thư từ... Còn anh, anh là người ngoài, anh đâu có căm ghét gì Sofya... sao anh không vớt vát giúp đỡ cô ấy một tay cơ chứ?...

— Ngài không thể dùng tiêu chuẩn của thời nay để phán xét chuyện ngày trước được, Boris Petrovitch ạ; góc nhìn của chúng ta bây giờ đã khác, chứ hồi đó tụi tôi suy nghĩ khác hẳn... Giờ đây có lẽ tôi sẵn sàng bố thí cho cô ta một nghìn rúp, nhưng khi ấy, ngay cả tờ mười rúp kia tôi cũng chẳng đời nào cho không. Quả là một vố đau đớn! ...Thôi quên nó đi. Mà chúng ta đến nơi rồi đây...

Chiếc xe trượt tuyết dừng lại trước cổng nghĩa trang. Uzelkov và Shapkin bước xuống xe, đi qua cổng và rảo bước dọc theo một đại lộ dài và rộng. Những hàng cây anh đào và keo trụi lá, những cây thánh giá và tấm bia mộ màu xám đều được phủ một lớp sương giá bạc phếch, từng hạt tuyết li ti phản chiếu rực rỡ dưới ánh nắng ngày xuân. Không gian thoang thoảng thứ mùi đặc trưng chỉ có ở nghĩa trang, mùi trầm hương và mùi đất mới đào...

— Nghĩa trang nhà mình đẹp phết nhỉ — Uzelkov nhận xét — cứ như một khu vườn ấy!

— Vâng, chỉ tiếc là bọn trộm hay lai vãng bén mảng cuỗm mất mấy tấm bia mộ... Mà đằng kia kìa, qua cái đài kỷ niệm bằng sắt bên tay phải ấy, Sofya Mihailovna được chôn cất ở đó. Ngài có muốn đến thăm không?

Hai người bạn rẽ phải, lội qua lớp tuyết dày để tiến về phía đài kỷ niệm bằng sắt.

— Kia rồi — Shapkin vừa nói vừa chỉ tay vào một phiến đá cẩm thạch nhỏ màu trắng. — Một gã trung úy đã dựng tấm bia này trên mộ cô ta.

Uzelkov chậm rãi cởi mũ, để lộ cái đầu hói dưới ánh mặt trời. Thấy vậy, Shapkin cũng cởi mũ ra, và một mảng đầu hói khác lại lấp lánh dưới ánh nắng chói chang. Xung quanh tĩnh mịch như tờ, tĩnh lặng đến mức tưởng như ngay cả bầu không khí cũng đã chết. Hai người bạn đứng lặng nhìn ngôi mộ, trầm ngâm không nói lời nào.

— Cô ấy đã được yên nghỉ — Shapkin lên tiếng phá vỡ sự im lặng. — Giờ đây chuyện tự nhận tội hay chuyện uống rượu mạnh chẳng còn ý nghĩa gì với cô ấy nữa. Thú nhận đi, Boris Petrovitch...

— Thú nhận cái gì? — Uzelkov ủ rũ hỏi.

— Thì là... Quá khứ dẫu có tồi tệ đến đâu, vẫn còn tốt đẹp chán so với hiện tại.

Nói rồi Shapkin chỉ tay vào mái tóc điểm bạc của mình.

— Thuở trước tôi nào có bao giờ nghĩ đến cái giờ phút từ giã cõi đời... Tôi cứ tưởng tượng rằng nếu có tỷ thí với Thần Chết, tôi vẫn có thể lật ngược thế cờ mà chiến thắng; thế nhưng giờ đây... Thôi bàn chuyện này làm gì nữa cho thêm não lòng!

Uzelkov chìm đắm trong nỗi u sầu trĩu nặng. Bỗng nhiên, trong lòng ông trào dâng một nỗi khao khát đến cháy bỏng được khóc nghẹn ngào, hệt như khát khao tình yêu thuở trẻ; ông cảm thấy những giọt nước mắt ấy lúc này sẽ ngọt ngào và thanh tẩy biết bao. Khóe mắt ông cay cay nghẹn ngào, cổ họng như có thứ gì nghẹn ứ lại, thế nhưng... Shapkin đang đứng lù lù bên cạnh khiến Uzelkov cảm thấy hổ thẹn nếu để lộ sự yếu mềm trước mặt người khác. Ông đột ngột quay gót bước thẳng vào nhà thờ.

Chỉ hai tiếng đồng hồ sau, khi đã trao đổi xong với người quản lý và xem xét kỹ lưỡng bên trong nhà thờ, đợi lúc Shapkin đang mải trò chuyện với vị linh mục, Uzelkov vội vã chuồn đi để tìm chỗ khóc... Ông lủi thủi đến bên ngôi mộ một cách lén lút, rụt rè, chốc chốc lại ngoái đầu nhìn ngó xung quanh. Phiến đá trắng nhỏ nhắn nhìn ông đầy vẻ đăm chiêu, u buồn và ngây thơ như thể nằm dưới tấm bia ấy là một bé gái ngây thơ chứ không phải một người đàn bà hư hỏng từng qua một lần đò.

— Khóc đi, khóc đi chứ! — Uzelkov tự nhủ.

Thế nhưng khoảnh khắc để những giọt nước mắt tuôn rơi đã vuột mất; dẫu cho ông già cứ chớp chớp mắt, dẫu cho ông có cố kìm nén cảm xúc đến đâu đi nữa, nước mắt vẫn không sao chảy ra được mà cổ họng cũng chẳng thấy nghẹn đắng nữa. Đứng thừ người ra mười phút đồng hồ, với một cử chỉ đầy tuyệt vọng, Uzelkov đành quay đi tìm Shapkin.