Bất chấp cơn đau gút dữ dội hành hạ suốt đêm cùng tình trạng kiệt quệ thần kinh do nó để lại, Kistunov vẫn đến cơ quan vào sáng hôm sau và bắt đầu tiếp đón đúng giờ các khách hàng cùng những người đến nộp đơn khiếu kiện tại ngân hàng. Trông ông bơ phờ và mệt mỏi, cất giọng yếu ớt hầu như chỉ đủ thì thầm, cứ như thể ông sắp hấp hối đến nơi.

– Tôi có thể giúp gì cho bà? – ông hỏi một người phụ nữ mặc chiếc áo choàng cổ lỗ sĩ, mà nhìn từ sau lưng trông chẳng khác nào một con bọ hung khổng lồ.

– Thưa ngài, ngài đại nhân kính mến, – vị nguyên đơn cất giọng huyên thấn, tuôn ra một lèo – chồng tôi, Shchukin, một viên chức bậc hội đồng, đã đổ bệnh suốt năm tháng trời; và trong lúc ông nhà, xin ngài tha lỗi cho tôi khi phải nói điều này, đang phải nằm liệt giường ở nhà, thì ngài ấy lại bị đuổi việc một cách vô cớ, thưa ngài đại nhân! Đến khi tôi đến lĩnh tiền lương của ông ấy, thì ngài có biết không, thưa ngài đại nhân, họ lại khấu trừ đi hai mươi tư rúp ba mươi sáu kopeck. “Để làm gì thế?” tôi hỏi. “Ông ấy vay quỹ câu lạc bộ,” họ bảo tôi thế, “và các nhân viên khác đã đứng ra bảo lãnh cho ông ấy.” Thế là thế nào? Sao ông ấy có thể vay mượn mà không có sự đồng ý của tôi cơ chứ? Thật là vô lý, thưa ngài đại nhân. Lý do là vì sao chứ? Tôi là một người phụ nữ nghèo khó, tôi kiếm sống qua ngày bằng nghề cho thuê trọ. Tôi chỉ là một người đàn bà yếu đuối, không nơi nương tựa... Tôi phải chịu đựng sự hà hiếp từ đủ mọi người mà chẳng bao giờ được nghe một lời tử tế...

Người phụ nữ chớp chớp mắt, thò tay vào trong vạt áo choàng để tìm chiếc khăn tay. Kistunov cầm lấy lá đơn của bà và bắt đầu đọc.

– Xin lỗi, đây là cái gì thế? – ông hỏi, nhún vai. – Tôi chẳng hiểu đầu đuôi ra sao cả. Rõ ràng là bà đến nhầm chỗ rồi, thưa bà. Lá đơn này chẳng dính dáng gì đến chúng tôi cả. Bà phải nộp đơn cho cơ quan nơi chồng bà từng công tác chứ.

– Ối giời ơi, thưa ngài quý hóa của tôi, tôi đã đi đến tận năm nơi rồi, và chẳng nơi nào chịu nhận đơn cả, – bà Shchukin nói. – Tôi đã mất hết cả phương hướng rồi, nhưng ơn Chúa – xin Chúa phù hộ cho cậu ta – con rể tôi là Boris Matveyitch đã khuyên tôi đến gặp ngài. “Mẹ cứ đến gặp ngài Kistunov đi: ngài ấy là một người có thế lực, ngài ấy có thể làm bất cứ điều gì cho mẹ...” Xin ngài hãy giúp tôi, thưa ngài đại nhân!

– Chúng tôi không thể giúp gì cho bà đâu, thưa bà Shchukin. Bà phải hiểu cho: chồng bà công tác ở Cục Quân y, trong khi cơ quan chúng tôi thuần túy là một doanh nghiệp thương mại tư nhân, một ngân hàng. Chắc chắn là bà phải hiểu điều đó chứ!

Kistunov lại nhún vai rồi quay sang một quý ông mặc quân phục có khuôn mặt sưng húp.

– Thưa ngài đại nhân, – bà Shchukin cất giọng ê chao nài nỉ – tôi có giấy chứng nhận của bác sĩ xác nhận chồng tôi bị ốm cơ mà! Nó đây ạ, nếu ngài vui lòng xem qua.

– Thôi được rồi, tôi tin bà, – Kistunov bực dọc nói, – nhưng tôi xin nhắc lại là việc đó chẳng liên quan gì đến chúng tôi cả. Thật là kỳ cục và ngớ ngẩn hết sức! Chẳng nhẽ chồng bà không biết bà phải đến đâu để nộp đơn hay sao?

– Ông ấy chẳng biết gì sất, thưa ngài đại nhân. Ông ấy cứ gạt đi: “Không phải việc của bà! Biến đi!” – tôi chỉ gạn hỏi được có thế thôi... Thế rốt cuộc thì đây là việc của ai cơ chứ? Chính tôi mới là người phải nuôi sống tất cả bọn họ đấy!

Kistunov lại quay sang bà Shchukin và bắt đầu giải thích cho bà ta hiểu sự khác biệt giữa Cục Quân y và một ngân hàng tư nhân. Bà chăm chú lắng nghe, gật đầu ra vẻ đồng tình, và nói:

– Vâng... vâng... vâng... tôi hiểu rồi thưa ngài. Nếu vậy, thưa ngài đại nhân, xin ngài bảo họ trả cho tôi ít nhất là mười lăm rúp vậy! Tôi đồng ý nhận trước một phần!

– Ồi dào! – Kistunov thở dài, ngửa cổ ra sau. – Thật chẳng tài nào giảng giải cho bà hiểu nổi. Xin bà hiểu cho rằng việc mang một lá đơn như thế này đến chỗ chúng tôi cũng kỳ quặc chẳng khác gì đem đơn xin ly hôn nộp cho một tiệm thuốc tây hay Cục Kiểm định Vàng bạc vậy. Chồng bà không được trả đủ tiền lương, nhưng điều đó thì liên quan gì đến chúng tôi cơ chứ?

– Thưa ngài đại nhân, xin ngài hãy rủ lòng thương đến một người đàn bà đơn độc trơ trọi này, để tôi được cầu nguyện cho ngài suốt những ngày tháng còn lại của cuộc đời, – bà Shchukin mếu máo kêu khóc; – tôi chỉ là một người đàn bà yếu đuối, không nơi nương tựa... Tôi đã bị hành hạ đến phát điên lên rồi, tôi phải lo trả tiền phòng cho khách trọ, lo toan mọi chuyện của chồng, lại còn chạy đôn chạy đáo lo việc nhà, rồi tuần này ngày nào tôi cũng phải đi nhà thờ, chưa kể con rể tôi thì đang thất nghiệp... Có khác gì tôi chẳng được ăn uống gì đâu... Tôi đứng sắp không vững nữa rồi... Cả đêm qua tôi chợp mắt được chút nào đâu...

Kistunov bắt đầu cảm thấy tim mình đập loạn nhịp. Với vẻ mặt đau đớn, một tay ôm ngực, ông lại bắt đầu giải thích cho bà Shchukin, nhưng cổ họng ông đã nghẹn lại.

– Thôi, xin lỗi bà, tôi không thể nói chuyện với bà được nữa, – ông xua tay nói. – Đầu óc tôi đang quay cuồng hết cả lên đây. Bà vừa làm phiền chúng tôi lại vừa mất thời gian vô ích. Ồi dào! Alexey Nikolaitch, – ông nói, quay sang một nhân viên của mình – phiền anh giải thích giùm cho bà Shchukin với?

Kistunov bước qua đám đông những người đang chờ khiếu kiện, đi thẳng vào phòng riêng và đặt bút ký khoảng chục tập tài liệu trong lúc Alexey Nikolaitch vẫn đang phải "chiến đấu" với bà Shchukin. Ngồi trong phòng, Kistunov nghe văng vẳng hai thứ giọng: trầm đều và kiềm chế của Alexey Nikolaitch xen lẫn với giọng lè nhè, éo éo đầy ai oán của bà Shchukin.

– Tôi là một người phụ nữ yếu đuối, không nơi nương tựa, tôi mang thể trạng ốm yếu lắm, – bà Shchukin lải nhải. – Trông tôi thế thôi chứ nếu khám tổng quát thì chẳng có lấy một thớ thịt nào trên người tôi là lành lặn cả. Tôi đứng sắp không nổi nữa rồi, mà cũng chẳng thiết tha gì ăn uống. Sáng nay tôi uống tách cà phê mà chẳng thấy ngon lành gì sất...

Alexey Nikolaitch giải thích cho bà ta nghe về sự khác biệt giữa các cơ quan ban ngành cũng như thủ tục rườm rà khi nộp đơn từ. Chẳng mấy chốc anh ta đã kiệt sức, và người thay thế anh ta là viên kế toán.

– Đúng là một người đàn bà phiền phức khủng khiếp! – Kistunov bức xúc thốt lên, vừa bẻ các khớp ngón tay kêu răng rắc vừa liên tục rót nước uống. – Một ả đần độn chính hiệu! Ả ta vắt kiệt sức của tôi và rồi sẽ hành hạ đến chết mấy cậu nhân viên cho mà xem, cái giống mụ quỷ sứ này! Ồi dào!... Tim tôi lại đang đập thình thịch lên đây này.

Nửa giờ sau, ông bấm chuông gọi. Alexey Nikolaitch bước vào.

– Tình hình thế nào rồi? – Kistunov mệt mỏi hỏi.

– Bọn cháu hoàn toàn bất lực rồi, thưa Pyotr Alexandritch! Chẳng tài nào nhét chữ vào đầu mụ ta được. Mình nói chuyện này thì mụ ta lại lân la sang chuyện khác.

– Tôi... tôi không thể chịu nổi cái giọng của mụ ta nữa... Tôi đang ốm đây... Tôi chịu hết nổi rồi.

– Hay gọi bác gác cổng vào đi bác Pyotr Alexandritch, bảo bác ấy tống cổ mụ ra ngoài.

– Không, không, – Kistunov hoảng hốt kêu lên. – Mụ ta sẽ gào mồm lên cho mà xem, mà tòa nhà này lại có biết bao nhiêu hộ gia đình sinh sống, không biết họ sẽ nghĩ về chúng ta thế nào cơ chứ... Thôi anh cố gắng giải thích thêm lần nữa đi vậy, anh bạn thân mến...

Chỉ một phút sau, người ta lại nghe thấy giọng trầm đục vang như sấm của Alexey Nikolaitch. Mười lăm phút trôi qua, và thay cho giọng trầm ấy là chất giọng nam cao đầy uy lực của viên kế toán.

– Đích thị là một mụ đàn bà đáng ghét hết chỗ nói, – Kistunov bực bội nghĩ bụng, số ruột nhún vai. – Đầu óc chẳng khác gì con cừu. Chắc là cơn đau gút lại đang tái phát rồi đây... Chứng đau nửa đầu của tôi lại sắp kéo đến rồi...

Ở căn phòng bên cạnh, Alexey Nikolaitch khi đã cạn kiệt toàn bộ sự kiên nhẫn cuối cùng cũng lấy ngón tay gõ gõ lên mặt bàn rồi lại tự gõ lên trán mình.

– Vấn đề là ở chỗ bà chẳng có bộ não nào trên cái cổ này cả, – anh ta nói, – mà là thứ này đây.

– Này nhé, ăn nói cho cẩn thận đấy, – bà cụ tỏ vẻ phật ý. – Hãy về mà nói với vợ anh ấy... Cái đồ keo kiệt này!... Đừng có táy máy tay chân mà chuốc lấy họa đấy nhé.

Và nhìn bà ta với vẻ tức tối, giận dữ đến tột cùng, cứ như thể muốn ăn tươi nuốt sống người ta đến nơi, Alexey Nikolaitch hạ giọng nói qua kẽ răng:

– Cút ngay!

– Cải... cái gì? – bà Shchukin thét lên chói tai. – Anh dám hỗn hả? Tôi là một người phụ nữ yếu đuối, không nơi nương tựa; tôi sẽ không thèm nhịn đâu nhé. Chồng tôi là một viên chức bậc hội đồng đấy. Cái đồ keo kiệt này!... Tôi sẽ đi tìm Dmitri Karlitch, luật sư, để cho anh thân tàn ma dại luôn! Tôi đã từng kiện thắng ba kẻ cho thuê nhà rồi đấy, và tôi sẽ bắt anh phải quỳ sụp xuống chân tôi để xin lỗi vì cái miệng hỗn xược này! Tôi sẽ đi mách viên đại trưởng của anh cho mà xem. Thưa ngài đại nhân, thưa ngài đại nhân ơi!

– Xéo ngay đi, cái đồ dịch hạch này, – Alexey Nikolaitch rít lên.

Kistunov đẩy cửa bước ra nhìn vào văn phòng.

– Có chuyện gì thế? – ông cất giọng mếu máo hỏi.

Bà Shchukin mặt đỏ gay như con cua luộc, đang đứng giữa phòng, trợn trừng mắt và dùng ngón tay chĩa tứ tung vào không trung. Các nhân viên ngân hàng cũng đang đứng vây quanh với khuôn mặt đỏ bừng, rõ ràng là đang vô cùng phờ phạc và nhìn nhau đầy bất an lo lắng.

– Thưa ngài đại nhân, – bà Shchukin lao xộc tới chỗ Kistunov kêu lên. – Kìa, cái tay này, chính cái tay này đây... hắn ta đây này... (bà chỉ tay về phía Alexey Nikolaitch) đã tự gõ vào trán mình rồi lại gõ lên bàn... Ngài đã bảo hắn tiếp nhận vụ việc của tôi cơ mà, thế mà hắn lại dám chế giễu tôi! Tôi là một người phụ nữ yếu đuối, không nơi nương tựa... Chồng tôi là một viên chức bậc hội đồng, còn bản thân tôi đây cũng là con gái của một vị thiếu tá hẳn hoi nhé!

– Thôi được rồi, thưa bà, – Kistunov rên rỉ. – Tôi sẽ xem xét... Tôi sẽ tiến hành giải quyết... Bà đi cho... để dịp khác đi!

– Thế bao giờ thì tôi nhận được tiền hả ngài đại nhân? Tôi đang cần tiền ngay trong ngày hôm nay cơ!

Kistunov đưa bàn tay run rẩy lên trán, thở dài một hơi thật sâu và lại bắt đầu giảng giải:

– Thưa bà, tôi đã nói với bà từ nãy đến giờ rồi, đây là một ngân hàng, một doanh nghiệp thương mại tư nhân... Bà còn muốn gì ở chúng tôi nữa? Và xin hãy hiểu cho là bà đang làm phiền chúng tôi đấy.

Bà Shchukin lắng nghe ông rồi thở dài.

– Thì vâng, thì vâng ạ, – bà ta đồng tình. – Chỉ có điều, thưa ngài đại nhân, xin ngài hãy rủ lòng từ bi, để tôi được cầu nguyện cho ngài suốt đời, xin hãy làm cha mẹ mà che chở cho tôi! Nếu giấy chứng nhận y tế vẫn chưa đủ thì tôi có thể mang cả bản khai có xác nhận của cảnh sát đến đây... Xin ngài bảo họ trả tiền cho tôi đi.

Mọi thứ bắt đầu tối sầm lại trước mắt Kistunov. Ông trút sạch không khí trong lồng ngực qua một tiếng thở dài lê thê rồi ngả người bất lực xuống chiếc ghế.

– Bà muốn bao nhiêu? – ông cất giọng yếu ớt hỏi.

– Hai mươi tư rúp ba mươi sáu kopeck.

Kistunov lấy chiếc ví tiền từ trong túi ra, rút một tờ bạc hai mươi lăm rúp đưa cho bà Shchukin.

– Cầm lấy và... và biến đi cho!

Bà Shchukin gói kỹ số tiền vào chiếc khăn tay, cất đi, rồi nhăn mặt tạo ra một nụ cười ngọt ngào, giả lả đến độ đon đả ve vãn, cất giọng hỏi:

– Thưa ngài đại nhân, thế liệu chồng tôi có thể xin được một chân làm việc trở lại không ạ?

– Tôi... tôi đi đây... Tôi đang ốm đây... – Kistunov mệt mỏi nói. – Tim tôi đang đập loạn xạ lên thế này đây.

Khi ông đã được đón về nhà bằng xe ngựa, Alexey Nikolaitch sai Nikita đi mua ít thuốc giọt nguyệt quế, và sau khi mỗi người uống liền hai mươi giọt, toàn bộ các nhân viên lại cắm cúi quay về với công việc, trong khi bà Shchukin vẫn tiếp tục nán lại phòng đợi thêm hai tiếng đồng hồ nữa để trò chuyện với bác gác cổng và chờ Kistunov quay trở lại...

Đến ngày hôm sau, mụ ta lại mò tới nữa.