[Vào một buổi chiều xuân cuối tháng Ba, khi tuyết đã tan sạch và những con sáo đang hót ríu rít trong khu vườn bệnh viện, vị bác sĩ đi tiễn người bạn làm bưu cục trưởng ra tận cổng. Ngay lúc ấy, lão Do Thái Moiseika tha thẩn bước vào sân với chiến lợi phẩm trên tay. Lão không đội mũ, đôi chân trần xỏ vội vào đôi ủng cao su, tay cầm một chiếc túi nhỏ đựng tiền xu lẻ.]

[— Cho tôi xin một đồng cô-bếch! — lão cười hề hề, người run lẩy bẩy vì lạnh, rồi chìa tay xin bác sĩ. Andrey Yefimitch, vốn chẳng bao giờ nỡ từ chối ai bất cứ điều gì, liền rút một đồng mười cô-bếch cho lão.]

[«Thật là thảm hại làm sao!» — ông thầm nghĩ, nhìn đôi chân trần với phần cổ chân đỏ ngột ngạt và gầy guộc của lão Do Thái. — «Trời ạ, trời vẫn còn ẩm ướt thế này cơ mà.»]

[Bị thôi thúc bởi một thứ cảm giác vừa thương hại lại vừa ghê tởm, ông bước theo lão Do Thái vào dãy nhà phụ, mắt lúc thì ngắm cái đầu trọc lóc, lúc lại nhìn xuống đôi chân cằn cỗi ấy. Khi vị bác sĩ bước vào, Nikita liền vùng dậy từ đống rác rưởi, đứng thẳng người chào theo điều lệnh.]

[— Chào Nikita, — Andrey Yefimitch cất giọng ôn tồn. — Cậu nên sắm cho lão Do Thái này đôi bốt hay thứ gì đó để đi chứ, lão sẽ cảm lạnh mất.]

[— Vâng thưa ngài. Tôi sẽ báo lại với quản lý ạ.]

[— Làm ơn giúp tôi nhé; cứ bảo là tôi nhờ. Nhắn với hắn là chính tôi đề nghị đấy.]

[Cửa buồng bệnh đang mở ngỏ. Ivan Dmitritch, đang chống khuỷu tay nằm trên giường, đầy cảnh giác lắng nghe giọng nói lạ lẫm, rồi bỗng nhận ra vị bác sĩ. Toàn thân hắn run lên vì giận dữ, vùng dậy, mặt đỏ bừng và đằng đằng sát khí, mắt lồi cả ra ngoài, lao xăm xăm ra giữa lối đi.]

[— Bác sĩ đến kìa! — hắn thét lên, rồi cười phá lên. — Cuối cùng thì cũng tới! Thưa các ngài, tôi xin chúc mừng. Bác sĩ đang ban ơn đến thăm chúng ta đấy! Quân súc sinh khốn kiếp! — hắn gào lên, dậm chân thình thịch với một cơn thịnh nộ chưa từng thấy trong phòng bệnh trước đây. — Giết chết con quái vật ấy đi! Không, giết thì quá nhẹ tay. Dìm hắn xuống hố phân ấy!]

[Andrey Yefimitch nghe vậy, liền ló đầu từ ngoài hiên vào buồng bệnh và nhỏ nhẹ hỏi: — Vì sao thế?]

[— Vì sao ư? — Ivan Dmitritch gầm lên, tiến lại gần ông với vẻ mặt đầy đe dọa, hai tay co quắp vội vã quấn chặt chiếc áo choàng tắm. — Vì sao à? Quân trộm cắp! — hắn nhìn với vẻ mặt ghê tởm, bĩu môi như chực nhổ nước bọt vào mặt ông. — Bác sĩ lang băm! Đồ đao phủ!.]

[— Bình tĩnh lại nào, — Andrey Yefimitch cười có lỗi nói. — Tôi cam đoan với anh là tôi chưa bao giờ ăn cắp thứ gì; còn những chuyện khác, chắc là anh đã phóng đại lên rất nhiều rồi. Tôi thấy anh đang giận tôi. Cứ bình tĩnh lại đi, tôi xin anh, nếu có thể, hãy nói cho tôi nghe cơn giận của anh xuất phát từ đâu?]

[— Các người giam tôi ở đây làm gì?]

[— Bởi vì anh bị bệnh.]

[— Vâng, tôi bệnh. Nhưng các người thừa biết là có hàng chục, hàng trăm kẻ điên đang nhởn nhơ ngoài kia chỉ vì sự dốt nát của các người chẳng tài nào phân biệt nổi họ với người bình thường. Tại sao tôi và những kẻ khốn khổ này lại phải bị nhốt ở đây như những vật tế thần cho tất cả những kẻ khác? Anh, tay y tá phụ tá của anh, gã quản lý, và cả cái lũ nhố nhăng trong bệnh viện này nữa, về mặt đạo đức thì thua kém mỗi một người chúng tôi đến muôn trùng; vậy tại sao chúng tôi bị nhốt còn các người thì không? Lô-gích ở chỗ nào chứ?]

[— Đạo đức với lô-gích chẳng liên quan gì ở đây cả, tất cả chỉ tùy thuộc vào sự may rủi mà thôi. Nếu ai đó bị nhốt thì họ phải ở lại, còn ai không bị nhốt thì được đi lại tự do, thế thôi. Chẳng có chút đạo đức hay lô-gích nào trong chuyện tôi làm bác sĩ còn anh là bệnh nhân tâm thần cả, tất cả chỉ là sự ngẫu nhiên vô nghĩa.]

[— Thứ lý sự nhảm nhí ấy tôi không tài nào hiểu nổi... — Ivan Dmitritch cất giọng trầm đục, đoạn ngã người ngồi phịch xuống giường.]

[Moiseika — kẻ mà Nikita không dám lục soát khi có mặt bác sĩ — đang bày biện trên giường nào mẩu bánh mì, mảnh giấy vụn cho đến mấy mẩu xương nhỏ, rồi vẫn cái dáng người run lẩy bẩy vì lạnh, lão bắt đầu ê a lầm rầm bằng thứ tiếng Yiddish. Chắc hẳn lão đang tưởng tượng ra mình vừa mở một cửa hàng.]

[— Thả tôi ra, — Ivan Dmitritch nói, giọng run rẩy.]

[— Tôi không thể.]

[— Nhưng tại sao, tại sao chứ?]

[— Vì điều đó vượt quá khả năng của tôi. Thử nghĩ xem, anh được thả ra thì sẽ được ích gì? Cứ đi đi. Người dân trong thị trấn hoặc cảnh sát cũng sẽ bắt giữ anh hoặc đưa anh trở lại mà thôi.]

[— Đúng, đúng, đúng thật, — Ivan Dmitritch vừa nói vừa lấy tay vò trán. — Thật khủng khiếp! Nhưng rốt cuộc tôi phải làm gì đây, làm gì chứ?]

[Andrey Yefimitch rất thích giọng nói của Ivan Dmitritch và gương mặt trẻ tuổi, thông minh với những biểu cảm đầy linh hoạt của hắn. Ông ao ước được đối xử tử tế với chàng thanh niên này và xoa dịu anh ta; ông ngồi xuống mép giường bên cạnh, trầm ngâm suy nghĩ rồi cất lời:]

[— Anh hỏi tôi phải làm gì ư. Điều tốt nhất trong hoàn cảnh của anh chính là bỏ trốn. Nhưng ngặt một nỗi, điều đó vô ích. Anh sẽ bị bắt lại ngay. Khi xã hội tự bảo vệ mình trước những kẻ phạm tội, mắc bệnh tâm thần, hoặc những kẻ gây phiền toái khác, nó tỏ ra vô địch. Chỉ còn lại một con đường duy nhất cho anh: hãy cam chịu thực tế rằng sự hiện diện của anh ở đây là điều không thể tránh khỏi.]

[— Chẳng có ích gì cho bất kỳ ai.]

[— Chừng nào nhà tù và nhà thương điên hãy còn tồn tại thì vẫn phải có kẻ bị nhốt vào đó. Không phải anh thì là tôi. Không phải tôi thì là một người thứ ba nào đó. Cứ đợi đến một tương lai xa xôi nào đó khi nhà tù và nhà thương điên không còn tồn tại nữa, khi ấy sẽ chẳng còn những song sắt bên cửa sổ hay những chiếc áo bệnh viện nữa. Tất nhiên, thời điểm đó rồi sẽ đến, sớm hay muộn mà thôi.]

[Ivan Dmitritch mỉa mai cười nhạt.]

[— Anh đang đùa đấy à, — hắn nói, nheo mắt lại. — Những quý ông như anh và gã phụ tá Nikita chẳng màng gì đến tương lai đâu, nhưng xin thưa với ngài, những ngày tươi đẹp hơn rồi sẽ tới! Tôi có thể dùng từ ngữ bình dân, anh có thể cười nhạo, nhưng rạng đông của một cuộc đời mới đang đến gần; chân lý và công lý sẽ chiến thắng, và — đến lượt chúng ta sẽ ngẩng cao đầu! Tôi sẽ không sống để chứng kiến ngày đó, tôi sẽ gục ngã, nhưng chắt chít của một số người thì sẽ được nhìn thấy. Tôi gửi đến họ trọn vẹn trái tim và niềm vui hân hoan, cùng vui sướng với họ! Tiến lên! Chúa sẽ phù hộ cho các bạn, những người bạn của tôi!.]

[Với đôi mắt long lanh, Ivan Dmitritch đứng dậy, vươn tay về phía cửa sổ và tiếp tục nói bằng giọng đầy xúc cảm:]

[— Từ đằng sau những song sắt này, tôi ban phước cho các anh! Muôn năm chân lý và công lý! Tôi vô cùng hoan hỉ!]

[— Tôi chẳng thấy có lý do gì đặc biệt để mà hoan hỉ cả, — Andrey Yefimitch lên tiếng, dù rất thích thú nhưng ông vẫn cho rằng cử động của Ivan Dmitritch mang tính kịch nghệ quá mức. — Nhà tù và nhà thương điên rồi sẽ không còn nữa, và chân lý, đúng như anh vừa bày tỏ, sẽ chiến thắng; nhưng bản chất thực tế của vạn vật, anh biết đấy, sẽ chẳng thay đổi, các quy luật tự nhiên vẫn sẽ y nguyên như cũ. Con người vẫn sẽ phải chịu đựng đớn đau, già đi và chết đi y như bây giờ. Cho dù một ánh bình minh có rực rỡ đến đâu chiếu rọi vào cuộc đời anh, thì cuối cùng anh vẫn bị đóng đinh vào chiếc quan tài và ném xuống một cái hố mà thôi.]

[— Thế còn sự bất tử thì sao?]

[— Ồ, thôi nào!]

[— Anh không tin vào điều đó, nhưng tôi thì có. Ai đó trong tác phẩm của Dostoevsky hoặc Voltaire từng nói rằng nếu Chúa không tồn tại thì con người cũng sẽ tự nghĩ ra Ngài. Và tôi vẫn đinh ninh rằng nếu không có sự bất tử thì trí tuệ vĩ đại của con người sớm muộn gì cũng sẽ phát minh ra nó.]

[— Nói hay lắm, — Andrey Yefimitch nhận xét, mỉm cười đầy thích thú; — thật may là anh vẫn còn niềm tin. Với một niềm tin như thế, người ta có thể sống hạnh phúc ngay cả khi bị giam cầm sau những bức tường. Chắc hẳn anh từng học hành ở đâu đó chứ nhỉ?]

[— Vâng, tôi từng học đại học, nhưng dở dang chưa hoàn thành chương trình.]

[— Anh là một người biết suy ngẫm và có chiều sâu. Dù ở bất kỳ hoàn cảnh nào anh cũng có thể tìm thấy sự bình yên trong tâm hồn. Tư duy tự do và uyên bác luôn khao khát thấu hiểu cuộc đời, cùng với sự khinh miệt hoàn toàn trước những ồn ào vô nghĩa của thế gian — đó là hai phúc lành lớn nhất mà con người từng biết đến. Và anh hoàn toàn có thể sở hữu chúng ngay cả khi sống sau những lớp song sắt ba tầng. Diogenes từng sống trong một cái lu, vậy mà ông ấy còn hạnh phúc hơn tất cả các vị vua trên trái đất này.]

[— Cái lão Diogenes của anh chỉ là một tên đần độn, — Ivan Dmitritch càu nhàu đáp. — Sao cứ đem Diogenes với mấy cái thứ triết lý thấu hiểu cuộc đời vớ vẩn ấy ra mà nói với tôi? — hắn đột ngột nổi giận, vùng văng đứng bật dậy hét lên. — Tôi yêu cuộc đời; tôi yêu nó đến cháy bỏng. Tôi mắc chứng hoang tưởng bị hại, luôn mang nỗi kinh hoàng dằn vặt khôn nguôi; nhưng tôi cũng có những khoảnh khắc bị khao khát sống bóp nghẹt, và lúc ấy tôi lại sợ mình sẽ phát điên. Tôi thèm sống khủng khiếp, thèm lắm!]

[Hắn bước đi bước lại trong phòng bệnh với vẻ đầy kích động, rồi hạ thấp giọng xuống nói:]

[— Khi chợp mắt, tôi thường bị ám ảnh bởi những bóng ma. Mọi người đến bên tôi, tôi nghe thấy tiếng nói và tiếng đàn, và tôi tưởng tượng mình đang đi dạo trong những khu rừng hoặc dọc bờ biển, tôi khao khát sự chuyển động, khao khát những mối liên kết biết bao nhiêu . . . . Nào, nói cho tôi nghe xem, có tin tức gì mới không? — Ivan Dmitritch hỏi; — ngoài kia đang có chuyện gì xảy ra thế?]

[— Ý anh muốn hỏi chuyện trong thị trấn hay chuyện chung chung?]

[— À, trước hết hãy kể cho tôi nghe về thị trấn, rồi sau đó mới đến chuyện thế gian.]

[— Ồ, trong thị trấn thì chán ngắt khủng khiếp... Chẳng có lấy một người để trò chuyện, chẳng có ai để mà lắng nghe. Chẳng có người mới nào cả. Gần đây có một vị bác sĩ trẻ tên là Hobotov mới chuyển đến đây.]

[— Hắn đến từ thời tôi cơ. Mà hắn là một gã tiểu nhân đốn mạt phải không?]

[— Đúng vậy, hắn là kẻ vô học. Thật kỳ lạ anh biết không... Đánh giá qua mọi dấu hiệu, các thành phố lớn của chúng ta không hề có sự trì trệ về trí tuệ; ở đó có sự vận động — thế nên chắc chắn ở đó cũng phải có những con người thực thụ; nhưng chẳng hiểu sao người ta cứ toàn cử đến chỗ chúng ta những kẻ mà tôi thà không nhìn thấy còn hơn. Thật là một thị trấn bất hạnh!]

[— Vâng, đúng là một thị trấn bất hạnh, — Ivan Dmitritch thở dài, rồi bật cười. — Thế còn tình hình chung thì sao? Người ta viết gì trên báo chí và các tạp chí phê duyệt thế?]

[Trời trong phòng bệnh lúc này đã sẩm tối. Vị bác sĩ đứng dậy, và trong tư thế đứng, ông bắt đầu kể lại những gì đang được viết ở nước ngoài cũng như ở Nga, cùng với những luồng tư tưởng có thể nhận thấy lúc bấy giờ. Ivan Dmitritch chăm chú lắng nghe và đặt câu hỏi, nhưng đột nhiên, như thể vừa sực nhớ ra điều gì kinh khủng, hắn ôm lấy đầu và ngã người nằm xuống giường, quay lưng về phía bác sĩ.]

[— Có chuyện gì thế? — Andrey Yefimitch hỏi.]

[— Anh đừng hòng nghe thêm một lời nào từ tôi nữa, — Ivan Dmitritch cộc cằn đáp. — Hãy để tôi yên.]

[— Sao thế nhỉ?]

[— Tôi bảo anh để tôi yên cơ mà. Quái quỷ thật, sao cứ nằng nặc mãi thế?]

[Andrey Yefimitch nhún vai, thở dài rồi bước ra ngoài. Khi đi ngang qua phòng đệm, ông dặn: — Cậu dọn dẹp lại chỗ này đi, Nikita... ở đây mùi ngột ngạt quá.]

[— Vâng thưa ngài.]

[«Thật là một thanh niên dễ mến!» — Andrey Yefimitch thầm nghĩ trên đường trở về căn hộ của mình. — «Trong suốt những năm tháng sống ở đây, tôi tin chắc đây là người đầu tiên mà ta có thể trò chuyện cùng. Cậu ta biết lập luận và quan tâm đúng những vấn đề cần thiết.»]

[Trong lúc đọc sách, và mãi sau đó khi đã lên giường đi ngủ, ông vẫn cứ nghĩ hoài về Ivan Dmitritch, để rồi khi thức dậy vào sáng hôm sau, ông sực nhớ rằng ngày hôm qua mình vừa kết giao được với một con người thông minh và thú vị, và liền quả quyết sẽ sang thăm lại hắn ngay khi có thể.]