Vào khoảng từ chín đến mười giờ trong một tối tháng Chín tối trời, đứa con trai duy nhất của bác sĩ huyện Kirilov, một cậu bé sáu tuổi tên là Andrey, đã qua đời vì bệnh bạch hầu. Vừa lúc người vợ của vị bác sĩ ngã sụp xuống đầu giường đứa con đã khuất và bị chìm đắm trong cơn tuyệt vọng dâng trào đầu tiên, thì có tiếng chuông réo sắc bén ở cửa ra vào.

Toàn bộ gia nhân đã được cho rời khỏi nhà vào sáng hôm đó vì bệnh bạch hầu. Kirilov ra mở cửa nguyên vẹn như lúc ở trong nhà, không khoác áo ngoài, áo gác-xê chưa cài cúc, không lau khuôn mặt đẫm mồ hôi hay đôi tay bỏng rộp vì axit carbolic. Ngoài hiên trời tối đen và chẳng thể phân biệt được gì ở người vừa bước vào ngoài vóc dáng trung bình, chiếc khăn quàng cổ trắng, và gương mặt rộng, cực kỳ tái nhợt – tái đến mức sự xuất hiện của nó dường như làm lối đi bừng sáng thêm.

– Bác sĩ có nhà không? – người mới đến hỏi dồn.

– Tôi có nhà đây, – Kirilov đáp. – Anh muốn gì?

– Ồ, anh đây ư? Tôi mừng quá, – người lạ nói với giọng nhẹ nhõm, rồi ông ta bắt đầu quờ quạng trong bóng tối để tìm bàn tay bác sĩ, nắm lấy và siết chặt trong tay mình. – Tôi rất... rất mừng! Chúng ta quen nhau mà. Tôi là Abogin, và tôi đã có vinh dự gặp anh vào mùa hè nhà Gnutchev. Tôi rất mừng vì tìm được anh ở nhà. Vì Chúa, xin đừng từ chối quay về cùng tôi ngay lập tức... Vợ tôi đang lâm bệnh nặng... Và xe ngựa đang đợi kìa...

Qua giọng nói và điệu bộ của người ấy, có thể thấy ông ta đang vô cùng kích động. Tựa như một kẻ hoảng loạn vì nhà cháy hay chó dại, ông ta khó khăn lắm mới kìm nén được nhịp thở dồn dập, nói nhanh bằng giọng run rẩy, ẩn chứa một sự chân thành mộc mạc và nỗi hoảng hốt trẻ con trong giọng nói ấy. Giống như những người đang sợ hãi và quẫn trí, ông ta nói những câu ngắn ngủn, ngắt quãng và thốt ra vô số từ thừa thãi, lạc đề.

– Tôi đã sợ rằng mình không tìm được anh ở nhà, – ông ta nói tiếp. – Tôi như ngồi trên đống lửa suốt dọc đường lái xe đến đây. Mặc đồ vào rồi chúng ta đi thôi, vì Chúa đấy... Chuyện là thế này. Alexandr Semyonovitch Paptchinsky, người mà anh quen đấy, đã đến nhà tôi... Chúng tôi trò chuyện một lát rồi ngồi uống trà; đột nhiên vợ tôi kêu lên, ôm lấy ngực và ngã ngửa ra ghế. Chúng tôi bế cô ấy lên giường và... và tôi xoa nước tiểu vẩy vào trán, rưới nước lên người cô ấy... cô ấy nằm bất động như chết vậy... Tôi sợ đó phình động mạch... Đi nào... bố cô ấy đã mất vì phình động mạch đấy.

Kirilov lắng nghe mà không nói gì, cứ như thể hắn không hiểu tiếng Nga.

Khi Abogin lại nhắc đến Paptchinsky cùng bố của vợ và một lần nữa quờ quạng tìm tay hắn trong bóng tối, vị bác sĩ lắc đầu, đáp lại một cách vô hồn, kéo dài từng chữ:

– Xin lỗi, tôi không thể đi được... con trai tôi vừa mới mất... cách đây năm phút!

– Có thể thế được ư! – Abogin thì thầm, lùi lại một bước. – Chúa ơi, sao tôi lại đến vào lúc trớ trêu này chứ! Một ngày thật bất hạnh... quả thật thế. Trớ trêu làm sao... Cứ như thể có ai sắp đặt sẵn vậy!

Abogin nắm lấy tay nắm cửa và cúi đầu. Rõ ràng ông ta đang do dự và không biết phải làm gì – nên bỏ đi hay tiếp tục nài nỉ bác sĩ.

– Nghe này, – ông ta thiết tha nói, níu lấy tay áo Kirilov. – Tôi hoàn toàn hiểu hoàn cảnh của anh! Chúa là nhân chứng cho thấy tôi rất hổ thẹn khi vào lúc thế này lại đến làm phiền sự chú ý của anh, nhưng tôi biết phải làm sao đây? Thử nghĩ xem, tôi có thể tìm ai khác? Ở đây chẳng có vị bác sĩ nào khác ngoài anh cả. Vì Chúa, hãy đi đi! Tôi không vì bản thân mình mà cầu xin... Tôi đâu phải là bệnh nhân!

Một sự im lặng bao trùm. Kirilov quay lưng về phía Abogin, đứng lặng một thoáng rồi chậm rãi bước vào phòng khách. Nhìn vào bước đi loạng choạng, máy móc của hắn, nhìn vào cái cách hắn chăm chú nắn lại chiếc chụp đèn bằng vải bông xù trên cây đèn chưa thắp sáng ở phòng khách rồi liếc vào cuốn sách dày đặt trên bàn, có thể thấy rõ vào khoảnh khắc ấy hắn chẳng có ý định gì, chẳng có mong muốn gì, không suy nghĩ gì và nhiều khả năng là chẳng còn nhớ có một kẻ lạ mặt đang đứng ngoài hiên. Ánh chiều chạng vạng và sự tĩnh mịch của phòng khách dường như làm tê dại thêm tâm trí hắn. Từ phòng khách bước vào phòng làm việc, hắn nhấc chân phải lên cao hơn mức cần thiết, quờ quạng tay tìm khung cửa, và dáng điệu lúc ấy toát lên vẻ ngơ ngác hệt như hắn đang ở trong nhà kẻ khác, hoặc đang say rượu lần đầu tiên trong đời và giờ đây đang phó mặc bản thân cho cảm giác mới mẻ với đầy vẻ ngạc nhiên. Một vệt sáng rộng vắt ngang tủ sách trên bức tường phòng làm việc; ánh sáng ấy hòa lẫn với mùi nồng nặng của axit carbolic và ê-te tỏa ra từ cánh cửa hé mở dẫn vào phòng ngủ... Vị bác sĩ thả mình xuống chiếc ghế bành thấp trước bàn làm việc; trong giây lát, hắn đẫn đờ nhìn trân trân vào những cuốn sách được ánh sáng chiếu vào, rồi đứng dậy bước vào phòng ngủ.

Nơi phòng ngủ lúc này ngự trị một sự tĩnh lặng chết chóc. Mọi thứ, đến từng chi tiết nhỏ nhất, đều minh chứng cho cơn giông bão vừa đi qua, cho sự kiệt quệ, và vạn vật đều đang chìm vào giấc nghỉ ngơi. Một ngọn nến đặt giữa đám chai lọ, hộp và hũ trên chiếc đồn gác cùng một chiếc đèn lớn trên tủ có ngăn kéo chiếu thứ ánh sáng rực rỡ khắp căn phòng. Trên chiếc giường bên cửa sổ, cậu bé nằm đó với đôi mắt mở trân trân và vẻ mặt đầy kinh ngạc. Thằng bé không động đậy, nhưng đôi mắt đang mở có vẻ như mỗi lúc một tối sầm lại và chìm sâu hơn vào trong trán. Người mẹ đang quỳ bên mép giường, hai tay ôm lấy thân hình con và vùi đầu vào chăn nệm. Giống như đứa trẻ, cô không nhúc nhích; nhưng sự sống dào dạt biết bao lại ẩn hiện qua những đường cong trên cơ thể và đôi tay ấy! Cô áp sát vào chiếc giường bằng toàn bộ sinh lực, khao khát tì chặt vào đó bằng tất cả sức lực, tựa như cô đang sợ làm xáo trộn tư thế bình yên và thoải mái mà cuối cùng cô đã tìm thấy cho tấm thân kiệt quệ của mình. Chăn gối, những mảnh vải vụn và chậu thau, những vệt nước bắn trên sàn, những chiếc cọ vẽ nhỏ và thìa quăng vất vưởng đây đó, chai nước vôi tôi trắng toát, và chính bầu không khí nặng nề, ngột ngạt ấy – tất cả đều chìm trong tĩnh lặng và dường như đang đắm mình trong cõi nghỉ ngơi.

Vị bác sĩ dừng bước sát bên vợ, đút hai tay vào túi quần, nghiêng đầu sang một bên và đăm đăm nhìn con trai. Gương mặt hắn mang vẻ thờ ơ, và chỉ qua những giọt nước lấp lánh trên chòm râu mới nhận ra rằng hắn vừa mới khóc xong.

Nỗi kinh hoàng gớm ghiếc thường gợi lên khi người ta nhắc đến cái chết hoàn toàn vắng bóng trong căn phòng này. Trong sự tê dại của muôn vật, trong tư thế của người mẹ, trong vẻ thờ ơ trên gương mặt bác sĩ, có một cái gì đó lôi cuốn và làm rung động trái tim, thứ vẻ đẹp tinh tế, gần như mơ hồ của nỗi đau nhân thế mà con người mãi sau này mới học được cách thấu hiểu và mô tả, thứ mà có lẽ chỉ âm nhạc mới truyền tải nổi. Cả trong sự tĩnh lặng nghiêm cẩn ấy cũng tỏa ra một cảm giác đẹp đẽ. Kirilov và vợ đều im lặng và không khóc, tựa như ngoài nỗi đắng cay vì mất mát, họ còn ý thức được toàn bộ bi kịch trong hoàn cảnh của mình; cũng giống như tuổi trẻ của họ từng trôi qua, giờ đây, cùng với đứa trẻ này, quyền được sinh con đẻ cái của họ cũng vĩnh viễn mất đi đến muôn đời muôn thuở! Bác sĩ đã bốn mươi tư tuổi, tóc đã điểm bạc và trông già trước tuổi; người vợ héo mòn và bệnh tật của hắn mới ba mươi lăm. Andrey không chỉ là đứa con duy nhất, mà còn là đứa con cuối cùng.

Trái ngược với vợ, bác sĩ thuộc tuýp người khi gặp đau khổ tinh thần lại khao khát sự chuyển động. Sau khi đứng thẫn thờ năm phút bên vợ, hắn nhấc cao chân phải, bước từ phòng ngủ sang một căn phòng nhỏ bị chiếm nửa phần bởi chiếc ghế sô-pha lớn; từ đó hắn đi thẳng vào nhà bếp. Sau khi lang thang qua chiếc bếp lò và chỗ ngủ của người làm bếp, hắn cúi người đi qua cánh cửa nhỏ để ra hành lang.

Ở đó, hắn lại trông thấy chiếc khăn quàng trắng và gương mặt trắng bệch.

– Cuối cùng thì anh cũng ra, – Abogin thở dài, với tay nắm lấy tay nắm cửa. – Đi thôi, xin anh đấy.

Vị bác sĩ giật mình, liếc nhìn ông ta và chợt nhớ ra...

– Tôi đã bảo anh rồi, tôi không thể đi được cơ mà! – hắn nói, giọng trở nên hoạt bát hơn. – Thật là kỳ lạ!

– Bác sĩ, tôi đâu phải là khúc gỗ, tôi hoàn toàn hiểu hoàn cảnh của anh... tôi đồng cảm với anh, – Abogin nói bằng giọng khẩn khoản, đặt tay lên chiếc khăn quàng. – Nhưng tôi không cầu xin cho bản thân mình. Vợ tôi đang hấp hối. Nếu anh được nghe tiếng thét ấy, nếu anh nhìn thấy gương mặt cô ấy, anh sẽ hiểu sự nài nỉ của tôi. Chúa ơi, tôi cứ ngỡ anh đã đi chuẩn bị đồ đạc rồi chứ! Bác sĩ ạ, thời gian vô cùng quý giá. Đi thôi, tôi khẩn khoản van anh.

– Tôi không thể đi, – Kirilov quả quyết nói và bước một bước vào phòng khách.

Abogin bước theo và níu lấy tay áo hắn.

– Anh đang có tang gia, tôi hiểu chứ. Nhưng tôi không gọi anh đến để chữa đau răng, hay để hội chẩn, mà là để cứu lấy một mạng người! – ông ta tiếp tục van nài như một kẻ ăn mày. – Mạng sống vượt lên trên mọi nỗi đau cá nhân! Hãy đến đi, tôi cầu xin sự dũng cảm, sự anh hùng nơi anh! Vì tình yêu nhân loại!

– Nhân loại ư – thứ đó có hai mặt lận, – Kirilov cáu kỉnh đáp. – Nhân danh nhân loại, tôi xin anh đừng lôi tôi đi. Và thật là nực cười làm sao! Tôi đứng còn không vững mà anh lại đi nói chuyện nhân loại với tôi! Lúc này tôi chẳng còn làm được tích sự gì... Dù có thế nào tôi cũng chẳng đi đâu hết, và tôi không thể để vợ mình ở một mình được. Không, không...

Kirilovua vẫy hai tay và lùi loạng choạng.

– Và... và đừng có ép tôi, – hắn tiếp tục bằng giọng hoảng hốt. – Xin lỗi anh. Chiếu theo điều luật số XIII, tôi buộc phải đi và anh có quyền lôi cổ áo tôi đi... cứ lôi đi nếu anh thích, nhưng... tôi không đủ sức... tôi còn chẳng nói nổi nữa là... xin lỗi anh.

– Đừng dùng giọng điệu đó với tôi, bác sĩ! – Abogin nói, lại túm lấy tay áo vị bác sĩ. – Tôi thèm vào cái điều luật số XIII ấy! Tôi hoàn toàn không có quyền ép buộc anh đi ngược lại ý muốn. Nếu anh muốn, hãy đi; nếu không – Chúa sẽ tha thứ cho anh; nhưng tôi không kêu gọi ý chí của anh, mà là kêu gọi tình người của anh. Một người phụ nữ trẻ đang hấp hối. Vừa nãy anh còn nhắc đến cái chết của con trai mình cơ mà. Hết thảy những ai thấu hiểu nỗi kinh hoàng của tôi nếu không phải là anh?

Giọng Abogin run lên vì xúc động; tiếng run rẩy và âm điệu ấy có sức thuyết phục hơn nhiều so với câu chữ của ông ta. Abogin rất chân thành, nhưng điều kỳ lạ là dù ông ta nói gì đi nữa, lời lẽ của ông ta vẫn nghe có vẻ câu nệ, vô hồn, hoa mỹ không đúng chỗ, thậm chí có phần xúc phạm đến bầu không khí trong ngôi nhà của vị bác sĩ và đến người phụ nữ đang hấp hối nơi phương trời nào đó. Chính ông ta cũng cảm nhận được điều đó, thế nên vì sợ không được thấu hiểu, ông ta đã cố hết sức để pha thêm sự mềm mại và dịu dàng vào giọng nói, mong rằng sự chân thành trong ngữ điệu có thể lay động lòng người nếu ngôn từ thất bại. Thông thường, một câu nói dẫu hay và sâu sắc đến đâu đi nữa, thì nó cũng chỉ tác động đến những kẻ bàng quan, chứ chẳng thể làm thỏa mãn hoàn toàn những kẻ đang hạnh phúc hay bất hạnh; đó là lý do vì sao sự im lặng thường là biểu hiện cao nhất của hạnh phúc hoặc bất hạnh; những đôi uyên ương hiểu nhau hơn khi họ lặng thấu, còn một bài diễn văn tha thiết, nồng cháy được đọc bên nấm mồ chỉ làm rung động những kẻ ngoài cuộc, chứ đối với người vợ góa và những đứa con của người đã khuất, nó chẳng khác nào những lời lạnh lùng và sáo rỗng.

Kirilov đứng lặng thinh. Khi Abogin thốt thêm vài câu nữa về sứ mệnh cao cả của một người thầy thuốc, về sự hy sinh thân mình, v.v., vị bác sĩ mới ủ rũ hỏi:

– Có xa không?

– độ tầm tám hoặc chín dặm. Xe ngựa của tôi tuyệt hảo lắm, thưa bác sĩ! Tôi lấy danh dự ra thề rằng tôi sẽ đưa anh đi về trong vòng một tiếng đồng hồ. Chỉ một tiếng thôi.

Những lời này tác động đến Kirilov mạnh mẽ hơn những lời kêu gọi lòng nhân đạo hay sứ mệnh cao cả của nghề y. Hắn trầm ngâm chốc lát rồi thở dài đáp:

– Thôi được, chúng ta đi!

Hắn bước nhanh với sải chân vững chãi hơn vào phòng làm việc, rồi trở ra trong chiếc áo bành tô dài. Abogin vô cùng nhẹ nhõm, cứ quanh quẩn bên hắn, chân dậm lạo xạo xuống sàn khi phụ giúp hắn mặc áo khoác ngoài, rồi cùng hắn bước ra khỏi nhà.

Ngoài trời tối đen, dù có sáng sủa hơn ngoài hiên một chút. Vóc dáng cao gầy, khom khom của vị bác sĩ với bộ râu dài, hẹp và chiếc mũi khoằm nổi bật rõ rệt trong bóng đêm. Giờ đây, cái đầu to cùng chiếc mũ sinh viên nhỏ xíu vừa vặn che kín đỉnh đầu của Abogin cũng có thể nhìn thấy rõ bên cạnh gương mặt tái nhợt của ông ta. Chiếc khăn quàng chỉ trắng ở phía trước, còn đoạn sau bị mái tóc dài che khuất.

– Tin tôi đi, tôi biết trân trọng sự hào hiệp của anh nhường nào, – Abogin lầm bầm khi giúp bác sĩ lên xe. – Chúng ta sẽ đến nơi nhanh thôi. Đánh xe cho nhanh vào, Luka, anh bạn tốt! Làm ơn nhé!

Người đánh xe phóng nhanh. Ban đầu là một dãy nhà cửa lờ mờ kéo dài dọc theo khuôn viên bệnh viện; đâu đâu cũng tối mịt ngoại trừ ánh đèn rực rỡ từ một ô cửa sổ chiếu qua hàng rào vào tận góc khuất trong cùng của sân, trong khi ba khung cửa sổ ở tầng trên của bệnh viện trông nhạt nhòa hơn bầu không khí xung quanh. Kế đó, cỗ xe lao vào vùng bóng tối dày đặc; ở đó thoang thoảng mùi ẩm mốc và nấm dại, cùng tiếng cây cối xào xạc; lũ quạ bị đánh thức bởi tiếng bánh xe liền động đậy giữa những tán lá và cất lên những tiếng kêu dài thê thiết, tựa như chúng biết con trai bác sĩ đã chết và vợ của Abogin đang lâm bệnh. Rồi thoắt ẩn thoắt hiện những thân cây rời rạc, những lùm bụi; một mặt hồ, nơi những cái bóng đen sì đang say ngủ, lóe lên thứ ánh sáng ủ dột – và cỗ xe lướt băng băng trên khoảng đất bằng phẳng, nhẵn nhụi. Tiếng quạ kêu vẳng lại mờ ảo từ đằng xa rồi nhanh chóng lịm hẳn.

Kirilov và Abogin giữ im lặng hầu như suốt dọc đường. Chỉ có một lần Abogin thở dài thườn thượt và lầm bầm:

– Thật là một trạng thái dằn vặt! Người ta chưa bao giờ yêu những người thân cận của mình sâu sắc cho bằng lúc đứng trước nguy cơ đánh mất họ.

Và khi cỗ xe từ từ lăn bánh qua con sông, Kirilov bỗng giật nảy mình hệt như tiếng nước khỏa làm hắn hoảng sợ, rồi cựa quậy.

– Nghe này... cho tôi quay về đi, – hắn khổ sở nói. – Lát nữa tôi sẽ qua nhà anh sau. Tôi phải sai người phụ tá về báo cho vợ tôi biết đã chứ! Cô ấy đang ở nhà một mình đấy thôi!

Abogin không nói gì. Cỗ xe chòng chành sang hai bên, lạo xạo lăn qua những hòn sỏi, vượt lên bờ cát rồi tiếp tục lăn bánh. Kirilov trằn trọc động đậy và lo lắng nhìn xung quanh. Phía sau họ, dưới ánh sao mờ ảo, con đường hiện lên cùng những hàng liễu ven sông đang chìm dần vào bóng tối. Bên phải là một vùng đồng bằng phẳng lặng và mênh mông hệt như bầu trời; thấp thoáng đằng xa, có lẽ ở những bãi lầy khai thác than bùn, vài đốm sáng lờ mờ đang nhấp nháy. Bên trái, chạy song song với con đường là một ngọn đồi mọc đầy những bụi cây nhỏ, và bên trên ngọn đồi ấy là một vầng trăng bán nguyệt đỏ rực nằm bất động, vương chút sương mờ và được bao bọc bởi những đám mây nhỏ xíu, trông như thể chúng đang ngước nhìn quanh để chắc rằng vầng trăng không đi mất.

Trong vạn vật dường như đều nhuốm một nỗi tuyệt vọng và đau đớn. Trái đất, tựa như một người phụ nữ lỡ lầm ngồi cô đơn trong căn phòng tối, cố gắng không nghĩ về quá khứ, đang hoài niệm về những mùa xuân, mùa hạ và thẫn thờ chờ đợi mùa đông tất yếu sẽ tới. Nhìn về bất cứ hướng nào, khắp xung quanh, thiên nhiên tựa như một cái hố tối tăm, sâu thẳm vô tận và lạnh lẽo mà cả Kirilov, Abogin hay vầng trăng bán nguyệt đỏ rực đều chẳng thể trốn thoát...

Cỗ xe càng tiến gần đích đến, Abogin lại càng nôn nóng. Ông ta chồm người, nhổm dậy, ngó qua vai người đánh xe. Và khi cỗ xe cuối cùng cũng dừng lại trước lối vào được trang hoàng tao nhã bằng những dải vải sọc, lúc ông ta nhìn lên những ô cửa sổ sáng đèn ở tầng hai, người ông ta nghẹn lại thành tiếng.

– Nếu có chuyện gì xảy ra... tôi sẽ không sống nổi đâu, – ông ta vừa nói vừa bước vào tiền sảnh cùng vị bác sĩ, hai tay xoa vào nhau đầy bồn chồn. – Nhưng chẳng có sự hỗn loạn nào cả, chắc là mọi chuyện vẫn đang tiến triển tốt, – ông ta nói thêm, lắng tai nghe trong tĩnh lặng.

Trong sảnh không có tiếng bước chân hay tiếng nói nào, và cả ngôi nhà dường như đang chìm vào giấc ngủ mặc cho những ô cửa sổ vẫn sáng đèn. Giờ đây vị bác sĩ và Abogin, những người nãy giờ chìm trong bóng tối, đã có thể nhìn rõ mặt nhau. Vị bác sĩ cao gầy, khom lưng, ăn mặc lượm thượm và không mấy ưa nhìn. Khóe miệng dày như môi người da đen, chiếc mũi khoằm cùng đôi mắt vô hồn, dửng dưng của hắn toát lên một vẻ khó chịu, bẳn gắt và xa cách đến lạnh lùng. Cái đầu bù xù và thái dương lõm xuống, mái tóc đã điểm bạc sớm bên chòm râu dài và thẹp để lộ chiếc cằm, sắc da xám nhợt cùng phong thái bất cẩn, thô kệch – tất cả sự gai góc ấy gợi lên những năm tháng nghèo khó, bất hạnh, sự chán chường cuộc đời và con người. Nhìn dáng vẻ lạnh lẽo ấy, khó lòng mà tin nổi gã đàn ông này có vợ, và có thể khóc vì đứa con của mình. Abogin lại mang một diện mạo hoàn toàn khác. Ông ta là một người đàn ông lực lưỡng, vạm vỡ, tóc vàng, đầu to với những đường nét lớn lao, mềm mại; ông ta ăn mặc tao nhã theo mốt mới nhất. Dáng đi, chiếc áo cài cúc sát ngực, mái tóc dài và gương mặt ông ta phảng phất một nét hào phóng, oai vệ như loài sư tử; ông ta bước đi với cái đầu ngẩng cao và ngực ưỡn thẳng, nói bằng chất giọng nam trung dễ chịu, và phảng phất một nét tinh tế gần như nữ tính trong cách ông ta cởi khăn quàng và vuốt lại mái tóc. Ngay cả sự xanh xao cùng nỗi sợ hãi trẻ con khi ngước nhìn lên cầu thang lúc cởi áo khoác cũng chẳng hề làm suy suyển phẩm giá hay giảm bớt đi vẻ phong độ, khỏe khoắn và điềm tĩnh vốn bao trùm toàn bộ con người ông ta.

– Chẳng có ai và cũng chẳng có tiếng động gì cả, – ông ta vừa nói vừa bước lên cầu thang. – Không hề có sự hỗn loạn nào. Cầu trời mọi chuyện đều ổn.

Ông ta dẫn vị bác sĩ qua sảnh vào một phòng khách lớn với cây đàn dương cầm màu đen và chiếc đèn chùm bọc vải trắng; từ đó cả hai bước tiếp vào một phòng khách nhỏ rất ấm cúng, xinh xắn ngập tràn ánh chiều chạng vạng hồng hào, dễ chịu.

– Nào, mời bác sĩ ngồi đây, còn tôi... sẽ quay lại ngay. Tôi đi xem xét tình hình và chuẩn bị cho họ đã.

Kirilov bị bỏ lại một mình. Sự xa hoa của phòng khách, ánh sáng dịu nhẹ dễ chịu và việc hắn đang có mặt trong ngôi nhà lạ lẫm của một kẻ xa lạ mang đậm chất phiêu lưu dường như chẳng hề tác động gì đến hắn. Hắn ngồi lên chiếc ghế bành thấp và chăm chú ngắm nhìn đôi tay bị bỏng vì axit carbolic của mình. Hắn chỉ thoáng liếc qua chiếc chụp đèn đỏ rực và chiếc hộp đựng đàn vi-ô-lông-sê-lô, rồi khi nhìn về hướng chiếc đồng hồ đang tích tắc, hắn nhận ra một con sói nhồi bông trông bệ vệ và mượt mà hệt như chính Abogin.

Mọi thứ tĩnh lặng... Đâu đó tít đằng xa trong các căn phòng bên cạnh, ai đó thốt lên một tiếng kêu lớn:

– Á! – Có tiếng va chạm của cửa kính, có lẽ là của một chiếc tủ chén, rồi mọi thứ lại chìm vào tĩnh mịch. Sau năm phút chờ đợi, Kirilov ngừng ngắm đôi tay và ngước mắt nhìn về phía cánh cửa mà Abogin vừa biến khuất sau đó.

Ngưỡng cửa xuất hiện bóng dáng Abogin, nhưng ông ta không còn là con người của lúc vừa bước ra nữa. Vẻ bảnh bao và nét tinh tế thanh tao đã biến mất – gương mặt, đôi tay, tư thế của ông ta bị bóp méo bởi một biểu cảm ghê tởm pha trộn giữa kinh hoàng và nỗi đau thể xác cùng cực. Mũi, môi, ria mép, tất cả các đường nét trên mặt ông ta đều co giật và dường như đang cố dứt ra khỏi khuôn mặt, đôi mắt ông ta trợn lên như thể đang cười trong đau đớn...

Abogin bước những bước nặng nề vào phòng khách, gập người lại, rên rỉ và giơ nắm đấm lên đấm vào không khí.

– Ả đã lừa tôi, – ông ta hét lên, nhấn mạnh mạnh mẽ vào âm tiết thứ hai của động từ. – Lừa dối tôi, bỏ trốn mất rồi. Ả lâm bệnh và sai tôi đi mời bác sĩ cốt để tẩu tán với cái tên hề Paptchinsky đó! Chúa ơi!

Abogin bước những bước nặng nề về phía vị bác sĩ, chìa đôi nắm đấm trắng mềm ra trước mặt hắn, vừa lắc vừa gào lên:

– Bỏ trốn rồi! Lừa dối tôi! Nhưng sao lại phải lừa lọc thế này? Chúa ơi! Chúa ơi! Cần gì phải diễn cái trò bẩn thỉu, đê tiện này, cái màn kịch quỷ quái, rắn độc này cơ chứ? Tôi đã làm gì nên tội với ả? Bỏ đi rồi kìa!

Nước mắt trào ra từ khóe mắt ông ta. Ông ta xoay người trên một chân rồi bắt đầu đi lang thang khắp phòng khách. Giờ đây trong chiếc áo khoác ngắn, chiếc quần ôm thời trang làm đôi chân trông gầy gò đến mất cân đối, với cái đầu to và mái tóc dài bồng bềnh, ông ta trông chẳng khác nào một con sư tử. Một tia tò mò thoáng hiện lên trên gương mặt vô hồn của vị bác sĩ. Hắn đứng dậy nhìn Abogin.

– Xin lỗi, bệnh nhân đâu? – hắn hỏi.

– Bệnh nhân! Bệnh nhân cái gì! – Abogin gào lên, vừa cười vừa khóc và vẫn khua khoắng nắm đấm. – Ả chẳng bệnh hoạn gì sất, mà là đồ ác độc! Thật đê tiện! Thật ghê tởm! Cả ma quỷ cũng chẳng thể tưởng tượng nổi thứ gì kinh tởm hơn thế! Ả sai tôi đi cốt để cao chạy xa bay với một tên hề mạt hạng, một gã hề đần độn, một tên ăn bám! Ôi Chúa ơi, thà rằng Ả chết đi còn hơn! Tôi không chịu nổi! Tôi không tài nào chịu nổi!

Vị bác sĩ đứng thẳng người dậy. Đôi mắt hắn chớp chớp rồi ngấn lệ, chòm râu hẹp bắt đầu giật sang phải sang trái cùng với cơ hàm.

– Cho phép tôi hỏi chuyện này có nghĩa là thế nào? – hắn hỏi, đảo mắt nhìn quanh đầy hiếu kỳ. – Con tôi đã chết, vợ tôi đang đau khổ một mình trong cả cái nhà này... Bản thân tôi thì đứng còn chẳng vững, đã ba đêm liền không được chợp mắt... Thế mà ở đây tôi lại bị ép đóng vai trong một vở kịch tầm thường, đóng vai một món đạo cụ trên sân khấu! Tôi không... không thể hiểu nổi!

Abogin buông một bên nắm đấm, ném một tờ giấy nhàu nát xuống sàn rồi dậm chân lên đó hệt như đang muốn giẫm bẹp một con côn trùng.

– Vậy mà tôi đã không thấy, không hề hay biết, – ông ta nghiến răng nói, giơ một nắm đấm trước mặt với vẻ mặt như thể có ai vừa giẫm lên vết chai chân của mình. – Tôi đã không nhận ra rằng hắn đến nhà mỗi ngày! Tôi đã không nhận ra hôm nay hắn đến bằng một chiếc xe kín! Hắn đến bằng xe kín làm gì cơ chứ? Thế mà tôi lại chẳng hề thấy! Đúng là đồ ngốc!

– Tôi không hiểu nổi... – vị bác sĩ lầm bầm. – Rốt cuộc... chuyện này có nghĩa là gì chứ? Quả là một sự lăng mạ nhân phẩm, một sự phỉ báng nỗi đau của con người! Thật không thể tin nổi... Đây là lần đầu tiên trong đời tôi trải qua chuyện thế này!

Với sự ngơ ngác đần độn của một kẻ vừa nhận ra mình bị lăng nhục cay đắng, vị bác sĩ nhún vai, dang rộng hai tay và chẳng biết phải làm gì hay nói gì, đành bất lực thả mình xuống ghế.

– Nếu em đã hết yêu tôi và yêu kẻ khác – thì thôi đành chịu; nhưng sao lại phải lừa dối, sao lại giở trò đê tiện, phản bội này hả? – Abogin cất giọng nghẹn ngào. – Mục đích để làm gì chứ? Và có gì để ngụy biện cho hành động đó? Rồi tôi đã làm gì có lỗi với em? Nghe này, bác sĩ, – ông ta hầm hầm bước đến gần Kirilov. – Anh là nhân chứng bất đắc dĩ cho bất hạnh của tôi và tôi sẽ không giấu giếm sự thật với anh nữa. Tôi thề rằng tôi đã yêu người phụ nữ đó, yêu một cách cuồng nhiệt, hèn mến như một kẻ nô lệ! Tôi đã hy sinh mọi thứ vì nàng; tôi đã cãi lại cả gia đình mình, từ bỏ công danh và âm nhạc, tôi tha thứ cho nàng những điều mà tôi không thể tha thứ cho chính mẹ hay chị ruột mình... Tôi chưa từng nhìn nghiêng ngó dọc gì nàng... Tôi chưa từng trái ý nàng bất cứ điều gì. Tại sao lại phải lừa dối cơ chứ? Tôi không đòi hỏi tình yêu, nhưng sao lại phải giả dối một cách ghê tởm như vậy? Nếu nàng không yêu tôi, sao không nói thẳng ra cho sành sỏi, trung thực, nhất là khi nàng biết rõ quan điểm của tôi về vấn đề này?...

Đẫm lệ trong mắt, toàn thân run rẩy, Abogin trút hết bầu tâm sự với vị bác sĩ một cách hoàn toàn chân thành. Ông ta nói năng nồng nhiệt, áp cả hai tay lên ngực, phơi bày những bí mật đời tư chẳng ngần ngại chút nào, thậm chí còn có vẻ vui mừng vì cuối cùng những bí mật ấy không còn bị dồn nén trong lồng ngực nữa. Nếu ông ta cứ tiếp tục trò chuyện thế này chừng một hoặc hai tiếng, và trút bầu tâm sự, chắc chắn ông ta sẽ cảm thấy dễ chịu hơn. Ai mà biết được, nhỡ đâu vị bác sĩ lắng nghe và đồng cảm với ông ta như một người bạn, thì có lẽ, như thường thấy trong đời, ông ta đã có thể hòa giải với rắc rối của mình mà không cần phản kháng, không làm ra những hành vi vô tích sự và ngớ ngẩn... Nhưng sự thật lại hoàn toàn trái ngược. Trong lúc Abogin đang tuôn lời, vị bác sĩ bị lăng nhục bỗng thay đổi rõ rệt. Vẻ thờ ơ và kinh ngạc trên gương mặt hắn dần nhường chỗ cho sự căm hờn cay đắng, phẫn nộ và giận dữ. Các nét trên khuôn mặt hắn càng trở nên gắt gỏng, thô kệch và khó coi hơn. Khi Abogin giơ trước mắt hắn bức ảnh chụp một người phụ nữ trẻ có khuôn mặt xinh đẹp nhưng lạnh lùng và vô hồn như nữ tu rồi hỏi rằng nhìn khuôn mặt ấy liệu có thể tưởng tượng nổi nàng là kẻ hai lòng hay không, vị bác sĩ bỗng nổi khùng lên, đôi mắt lóe lên giận dữ, cộc cằn rít lên từng chữ:

– Anh kể lể mấy chuyện này với tôi làm quái gì? Tôi chẳng có nhu cầu nghe! Tôi không muốn nghe! – hắn quát lên và giáng mạnh một đấm xuống bàn. – Tôi không cần mấy cái bí mật đồi bại của anh! Quỷ tha ma bắt chúng đi! Đừng có giở thói kể lể những trò đồi bại ấy trước mặt tôi! Anh tưởng tôi chưa bị nhục mạ đủ hay sao? Rằng tôi là một tên đầy tớ rách việc để anh muốn sỉ nhục thế nào cũng được chắc? Đúng thế hả?

Abogin lùi lại phía sau và trân trân nhìn Kirilov đầy kinh ngạc.

– Sao anh lại lôi tôi đến đây? – vị bác sĩ tiếp tục, bộ râu run rẩy. – Nếu anh sống sung sướng đến mức phì nhiêu rồi đi kết hôn để rồi diễn cái trò hề này, thì can dự gì đến tôi? Mấy chuyện tình ái của anh thì liên quan quái gì đến tôi? Hãy để tôi được yên! Tiếp tục đi mà vơ vét tiền của kẻ nghèo theo cái cách quý tộc của anh đi. Bày đặt rao giảng tư tưởng nhân đạo, đi mà chơi (vị bác sĩ liếc mắt sang chiếc hộp đựng đàn vi-ô-lông-sê-lô) chơi kèn ba-sông với kèn trôm-bốt đi, cứ béo ú lên như mấy con gà hoạn ấy, nhưng đừng có hòng mà lăng mạ nhân phẩm! Nếu anh không biết tôn trọng nó, thì ít ra cũng phải tha cho nó khỏi bị cái sự chú ý của anh quấy rầy chứ!

– Xin lỗi, tất cả những chuyện này có ý nghĩa gì chứ? – Abogin đỏ bừng mặt hỏi.

– Nó có nghĩa là đê tiện và hèn hạ khi đem con người ra làm trò đùa! Tôi là bác sĩ; anh nhìn mấy ông bác sĩ hay những người lao động chân chính mà chẳng sực nức mùi nước hoa hay kỹ viện như đám tôi tớ, như hạng mauvais ton của anh; ừ thì anh cứ việc nhìn họ thế đi, nhưng chẳng ai cho phép anh đối xử với một con người đang đau khổ như một món đạo cụ trên sân khấu cả!

– Sao anh dám nói với tôi thế hả! – Abogin điềm tĩnh nói, và gương mặt ông ta lại bắt đầu co giật, lần này là vì giận dữ thật sự.

– Không, sao anh dám, khi biết rõ nỗi đau tang tóc của tôi, lại lôi tôi đến đây để nghe mấy thứ vô văn hóa này! – vị bác sĩ gào lên, và hắn lại giáng một đấm xuống bàn. – Ai cho phép anh giễu cợt nỗi đau của người khác hả?

– Anh mất trí rồi thì có, – Abogin quát. – Thật là bất nhân. Bản thân tôi đã vô cùng bất hạnh rồi mà... mà...

– Bất hạnh ư! – vị bác sĩ nhếch mép cười khinh bỉ. – Đừng có thốt ra từ đó, nó chẳng dính dáng gì đến anh đâu. Cái tên phá gia chi tử không mượn nổi tiền cũng tự kêu mình bất hạnh đấy thôi. Con gà hoạn ê ẩm vì ăn quá nhiều cũng bất hạnh nốt. Toàn lũ vô tích sự!

– Thưa ngài, ngài quên mất mình là ai rồi đấy, – Abogin thét lên. – Nói năng kiểu đó... người ta cho ăn đòn đấy! Anh hiểu chưa?

Abogin vội vã thọc tay vào túi áo trong, lôi ra một chiếc ví, rút hai tờ giấy bạc rồi ném phịch lên bàn.

– Đây là tiền khám bệnh của anh, – ông ta nói, cánh mũi phập phồng. – Trả công cho anh đấy.

– Anh dám đưa tiền cho tôi ư? – vị bác sĩ quát lên, gạt phăng mấy tờ giấy bạc từ trên bàn rơi xuống đất. – Sỉ nhục thì tiền nào mua nổi!

Abogin và vị bác sĩ đứng đối mặt nhau, trong cơn thịnh nộ tiếp tục ném vào mặt nhau những lời lăng mạ chẳng đáng có. Tôi tin chắc rằng chưa bao giờ trong đời, ngay cả khi mê sảng, họ lại thốt ra nhiều điều bất công, tàn nhẫn và ngớ ngẩn đến thế. Chủ nghĩa vị kỷ của kẻ bất hạnh được thể hiện rõ mồn một ở cả hai người. Kẻ bất hạnh vốn mang tính ích kỷ, cay độc, bất công, tàn nhẫn và kém khả năng thấu hiểu nhau hơn cả những kẻ ngốc. Sự bất hạnh chẳng thể kéo con người lại gần mà chỉ đẩy họ xa nhau, và ngay cả nơi mà người ta tưởng chừng con người phải được gắn kết bởi nỗi đau tương đồng, thì vô số sự bất công cùng tàn nhẫn lại sinh sôi nảy nở nhiều hơn cả trong những hoàn cảnh tương đối bình lặng.

– Làm ơn cho tôi về nhà! – vị bác sĩ thở hồng hộc quát lớn.

Abogin giật mạnh chuông. Khi chẳng có ai đáp tiếng, ông ta lại giật thêm lần nữa rồi giận dữ ném luôn chiếc chuông xuống sàn; nó rơi xuống thảm với một âm thanh đục ngầu, phát ra tiếng kêu thê thiết tựa như sắp lâm chung. Một tên gia nhân bước vào.

– Mày chui rúc vào xó nào thế hả, quỷ tha ma bắt mày đi! – Ông chủ lồng lên, siết chặt hai nắm đấm. – Vừa nãy mày biến đi đâu? Lập tức đi bảo người ta đánh xe vi-to-ri-a ra cho vị đây, rồi giục chuẩn bị chiếc xe kín cho tao. Khoan đã, – ông ta hét lên khi tên gia nhân quay lưng định bước ra. – Đến ngày mai tao không muốn giữ lại một tên phản chủ nào trong cái nhà này hết! Cút hết mau! Tao sẽ tuyển đám gia nhân mới! Đồ bò sát!

Abogin và vị bác sĩ đứng im lặng chờ xe ngựa. Người chủ nhà đã lấy lại được vẻ bảnh bao và nét tinh tế thanh tao vốn có. Ông ta đi đi lại lại trong phòng, hất đầu một cách tao nhã và rõ ràng đang suy ngẫm điều gì đó. Cơn giận vẫn chưa nguôi, nhưng ông ta cố tỏ ra như không nhìn thấy kẻ thù của mình... Vị bác sĩ đứng đó, một tay tì lên mép bàn, đăm đăm nhìn Abogin với vẻ khinh bỉ sâu sắc, có đôi chút hoài nghi và xù xì mà ta chỉ có thể bắt gặp trong ánh mắt của nỗi đau cùng sự cơ hàn khi phải đối mặt với sự sung túc, bảnh bao no đủ.

Lát sau, khi vị bác sĩ lên xe vi-to-ri-a và phóng đi, trong ánh mắt hắn vẫn vương vẻ khinh miệt. Trời tối sẫm, tối hơn cả tiếng đồng hồ trước. Vầng trăng bán nguyệt đỏ rực đã lặn khuất sau ngọn đồi, những đám mây từng hộ vệ nó nằm thành từng mảng đen sì gần các vì sao. Cỗ xe gắn đèn đỏ lộc cộc lao đi trên đường và nhanh chóng vượt qua chiếc xe của vị bác sĩ. Đó là Abogin đang phóng đi để phản kháng, để làm những trò ngớ ngẩn...

Suốt dọc đường về nhà, vị bác sĩ không hề nghĩ về vợ, cũng chẳng nhớ gì đến Andrey, mà nghĩ về Abogin cùng những con người trong ngôi nhà hắn vừa rời khỏi. Suy nghĩ của hắn thật bất công và tàn nhẫn vô nhân đạo. Hắn nguyền rủa Abogin, vợ hắn ta, Paptchinsky cùng tất cả những kẻ sống trong thứ ánh sáng hồng hào, dịu nhẹ giữa những làn hương thơm ngát, và suốt dọc đường về hắn căm ghét cùng khinh bỉ bọn họ cho đến tận khi buốt cả đầu. Và một niềm tin đinh ninh về những con người ấy đã hình thành trong tâm trí hắn.

Thời gian rồi sẽ trôi qua, nỗi đau của Kirilov cũng sẽ phai nhạt, nhưng niềm tin ấy – bất công và không xứng đáng với trái tim con người – sẽ không mất đi, mà vẫn sẽ ở lại trong tâm trí vị bác sĩ cho đến tận mồ mả.