Tiễn người bạn ra về xong, Andrey Yefimitch lại ngồi vào bàn và tiếp tục đọc sách. Sự tĩnh mịch của buổi tối, rồi sau đó là của cả đêm dài, không hề bị phá vỡ bởi một âm thanh nào, khiến người ta có cảm giác như thời gian đang ngừng trôi và cùng vị bác sĩ trầm ngâm bên những trang sách, như thể trên cõi đời này chẳng còn tồn tại thứ gì ngoài sách vở và ngọn đèn dưới chiếc chùm màu xanh lục. Gương mặt thô mộc, giống như một bác nông dân của vị bác sĩ dần bừng lên một nụ cười hoan hỉ và đầy say mê trước những tiến bộ của trí tuệ loài người. Ồ, tại sao con người lại không thể bất tử nhỉ? — ông thầm nghĩ. Bộ não với những vùng và những nếp nhăn dùng để làm gì, thị giác, ngôn ngữ, ý thức về bản thân, thiên tài dùng để làm gì, nếu tất cả rồi sẽ phải vùi sâu vào lòng đất, để cuối cùng nguội lạnh đi cùng lớp vỏ Trái Đất, rồi sau đó hàng triệu năm trời phải bay lượn cùng Trái Đất quanh mặt trời một cách vô nghĩa và không mục đích? Để làm cái việc đó thì hoàn toàn chẳng cần thiết phải lôi con người với trí tuệ cao cả, gần như thần thánh của mình ra khỏi cõi hư vô, rồi sau đó, như để chế giễu, lại biến anh ta thành bùn đất. Sự chuyển hóa các chất ư! Nhưng thật là hèn nhát biết bao khi tự an ủi mình bằng cái thứ thay thế rẻ tiền cho sự bất tử ấy! Những quá trình vô thức diễn ra trong tự nhiên còn thấp kém hơn cả sự ngu xuẩn của con người, bởi vì trong sự ngu xuẩn dẫu sao cũng có ý thức và ý chí, trong khi ở những quá trình kia thì tuyệt nhiên chẳng có gì. Chỉ có kẻ hèn nhát nào sợ cái chết hơn là sợ lòng tự trọng mới có thể tự an ủi bằng thực tế là thân xác hắn rồi sẽ có lúc được tái sinh trong ngọn cỏ, trong hòn đá, trong con cóc. Tìm kiếm sự bất tử của mình trong sự chuyển hóa các chất thì kỳ quái chẳng khác nào đi tiên tri một tương lai rạng rỡ cho chiếc hộp đựng sau khi một cây vĩ cầm quý giá đã bị đập vỡ và trở nên vô dụng.

Khi đồng hồ điểm chuông, Andrey Yefimitch lại ngả người ra ghế và nhắm mắt lại để suy tư đôi chút. Và dưới ảnh hưởng của những tư tưởng cao đẹp mà ông vừa đọc, ông bất giác hồi tưởng lại quá khứ và hiện tại của mình. Quá khứ thật đáng ghét — tốt hơn là đừng nghĩ đến nó. Và hiện tại cũng chẳng khác gì quá khứ. Ông thừa biết rằng vào đúng lúc những suy nghĩ của mình đang bay lượn cùng lớp vỏ Trái Đất đang nguội dần quanh mặt trời, thì ở tòa nhà chính ngay bên cạnh chỗ ở của ông, con người vẫn đang phải quằn quại trong bệnh tật và sự nhơ nhớp về thể xác: có lẽ ai đó không tài nào chợp mắt được và đang phải đánh vật với lũ côn trùng, ai đó đang bị nhiễm trùng da mặt hoặc đang rên rỉ vì một dải băng bó quá chặt; có lẽ các bệnh nhân đang đánh bài với đám y tá và uống rượu vodka. Theo báo cáo thường niên, mười hai nghìn con người đã bị lừa gạt; toàn bộ bệnh viện vẫn y như hai mươi năm về trước, dựa trên sự trộm cắp, nhơ nhớp, những chuyện bê bối, ngồi lê đôi mách, trên sự lang băm thô thiển, và cũng như trước đây, nó là một cơ sở vô đạo đức vô cùng có hại cho sức khỏe của người dân. Ông biết rằng Nikita vẫn thường đánh đập các bệnh nhân đằng sau những ô cửa sổ có chấn song của Phòng số 6, và Moiseika vẫn đi lất khất khắp thị trấn mỗi ngày để xin ăn.

Mặt khác, ông hiểu rất rõ rằng một sự biến đổi kỳ diệu đã diễn ra trong y học suốt hai mươi lăm năm qua. Khi còn ngồi trên ghế nhà trường đại học, ông từng tưởng tượng rằng y học rồi sẽ sớm chung số phận với thuật giả kim và siêu hình học; thế nhưng giờ đây, khi đọc sách vào ban đêm, khoa học y khoa đã chạm đến cảm xúc, khơi gợi sự kinh ngạc và thậm chí cả niềm say mê trong ông. Thật là một vẻ rực rỡ bất ngờ, một cuộc cách mạng nhường nào! Nhờ có hệ thống sát trùng, những ca phẫu thuật đã được thực hiện mà ngay cả đại danh y Pirogov cũng từng cho là bất khả thi dù chỉ là trong ý tưởng (*in spe*). Các bác sĩ Zemstvo bình thường nay cũng dám tiến hành phẫu thuật cắt bỏ xương bánh chè; trong các ca phẫu thuật ổ bụng, tỷ lệ tử vong chỉ có một phần trăm; trong khi bệnh sỏi thận bị coi là một chuyệnn nhỏ nhặt đến mức người ta thậm chí còn chẳng thèm viết về nó. Một phương pháp chữa dứt điểm bệnh giang mai đã được tìm thấy. Và lý thuyết di truyền, thuật thôi miên, những phát hiện của Pasteur và Koch, nền vệ sinh học dựa trên thống kê, cùng công sức của các bác sĩ Zemstvo!

Khoa tâm thần học với hệ thống phân loại bệnh tâm thần hiện đại, các phương pháp chẩn đoán và điều trị, chính là một đỉnh Elborus vĩ đại nếu so sánh với quá khứ. Người ta không còn dội nước lạnh lên đầu những kẻ mất trí hay trói họ trong những chiếc áo bó nữa; người ta đối xử với họ một cách nhân văn, và thậm chí, theo như báo chí đưa tin, còn tổ chức cả vũ hội và các sinh hoạt giải trí cho họ. Andrey Yefimitch thừa biết rằng với thị xã và nhãn quan hiện đại, một sự ghê tởm như Phòng số 6 chỉ có thể tồn tại ở một nơi cách tuyến đường sắt một trăm năm mươi dặm, tại một thị trấn nhỏ nơi viên thị trưởng và toàn bộ hội đồng thành phố đều là những tiểu thương dốt nát một nửa, những kẻ coi bác sĩ như một vị thần tiên tri phải được tin tưởng mù quáng không chút hoài nghi ngay cả khi ông ta có đổ chì nấu chảy vào miệng họ; chứ ở bất kỳ nơi nào khác, công chúng và báo chí từ lâu đã đập nát cái nhà tù Bastille thu nhỏ này ra từng mảnh vụn rồi.

“Nhưng xét cho cùng, thì sao chứ?” Andrey Yefimitch tự hỏi, mắt mở bừng ra. “Có hệ thống sát trùng đấy, có Koch đấy, có Pasteur đấy, nhưng bản chất thực tại thì chẳng thay đổi mảy may; ốm đau và chết chóc vẫn hoàn chết chóc. Người ta tổ chức vũ hội và giải trí cho người điên, nhưng rốt cuộc vẫn chẳng thả cho họ tự do; thế nên tất cả chỉ là nhảm nhí và phù vân, và thực tế chẳng có gì khác biệt giữa phòng khám tốt nhất ở Vienna với cái bệnh viện của tôi cả.” Nhưng sự chán nản và cảm giác tựa như lòng đố kỵ đã ngăn cản ông giữ được sự dửng dưng; chắc hẳn đó là do kiệt sức. Cái đầu nặng trĩu của ông gục xuống cuốn sách, ông đè hai tay dưới cằm để làm cho mềm bớt, và thầm nghĩ: “Ta đang phục vụ cho một cơ sở độc hại và nhận lương từ những kẻ mà ta đang lừa gạt. Ta không hề lương thiện, nhưng mặt khác, bản thân ta chẳng là cái thá gì, ta chỉ là một phần của cái ác xã hội tất yếu: tất cả các quan chức địa phương đều độc hại và nhận lương chẳng để làm gì cả. . . Thế nên sự bất lương của ta không phải lỗi do ta, mà là do thời đại. . . Nếu ta sinh ra sau đây hai trăm năm thì mọi chuyện đã khác rồi. . .”

Khi đồng hồ điểm ba giờ, ông thổi tắt ngọn đèn và bước vào phòng ngủ; lòng ông vẫn không hề buồn ngủ.