Cuộc đời ông cứ thế trôi qua. Thường thì ông thức dậy vào lúc tám giờ sáng, mặc quần áo và uống trà. Sau đó, ông ngồi vào phòng làm việc để đọc sách hoặc đến bệnh viện. Tại bệnh viện, những bệnh nhân khám ngoại trú đang ngồi trong hành lang tối tăm và chật hẹp để chờ bác sĩ thăm khám. Các y tá và nhân viên đi bốt nện nặng nề trên sàn gạch lướt qua họ; những bệnh nhân hốc hác mặc áo choàng đi qua; những cỗ quan tài hay thi thể cùng các thùng đựng chất thải được khiêng qua; lũ trẻ khóc lóc, và có một luồng gió lạnh thổi qua. Andrey Yefimitch thừa hiểu rằng một môi trường như vậy chính là sự tra tấn đối với những bệnh nhân đang sốt, mắc bệnh lao hay có thần kinh nhạy cảm; nhưng biết phải làm sao đây? Trong phòng khám, trợ lý của ông là Sergey Sergeyitch ra đón ông — một người đàn ông mập mạp, thấp bé với khuôn mặt tròn trịa, cạo râu nhẵn nhụi, tác phong mềm mỏng, uyển chuyển, mặc bộ âu phục rộng rãi kiểu mới, trông giống một nghị sĩ hơn là một y tá hay trợ lý y tế. Ông ta có lượng bệnh nhân rất đông trong thị trấn, đeo cà vạt trắng, và tự cho mình là giỏi giang hơn vị bác sĩ chẳng có mấy bệnh nhân nào.

Ở góc phòng khám đặt một cỗ thánh giá lớn trong tủ thờ với một chiếc đèn lồng nặng trĩu treo trước mặt, và gần đó là một giá nến có khăn phủ trắng. Trên tường treo chân dung các vị giám mục, một bức tranh vẽ Tu viện Svyatogorsky, và những vòng hoa cúc ngô khô. Sergey Sergeyitch là một người sùng đạo, thích sự trang nghiêm và đúng mực. Cỗ thánh giá đó được dựng lên bằng tiền túi của ông ta; theo chỉ dẫn của ông ta, vào các ngày Chủ nhật, một bệnh nhân nào đó sẽ đọc những bài thánh ca ngợi trong phòng khám, và sau buổi đọc, chính Sergey Sergeyitch sẽ đi qua các phòng bệnh với một lư hương để xông trầm.

Bệnh nhân thì rất đông nhưng thời gian lại ít ỏi, thế nên công việc chỉ giới hạn ở vài câu hỏi ngắn ngủi và việc phát vài liều thuốc, chẳng hạn như dầu thầu dầu hoặc thuốc mỡ dễ bay hơi. Andrey Yefimitch thường ngồi chống cằm, chìm đắm trong suy nghĩ và máy móc đặt câu hỏi. Sergey Sergeyitch cũng ngồi xuống, xoa hai tay vào nhau và thỉnh thoảng chêm vào vài câu.

— Chúng ta phải chịu đựng đau khổ và nghèo đói, — ông ta thường nói, — là vì chúng ta không cầu nguyện Chúa nhân từ như lẽ ra phải thế. Vâng!

Andrey Yefimitch không bao giờ thực hiện bất kỳ ca phẫu thuật nào khi khám bệnh; ông đã từ bỏ việc đó từ lâu, và cảnh tượng máu me làm ông thấy khó chịu. Mỗi khi ông phải mở miệng một đứa trẻ để xem cổ họng nó, và đứa bé khóc thét lên rồi cố dùng đôi tay nhỏ xíu để kháng cự, tiếng động vang trong tai khiến đầu óc ông quay cuồng và nước mắt trào ra. Ông sẽ vội vã kê đơn thuốc và ra hiệu cho người phụ nữ bế đứa trẻ đi.

Ông nhanh chóng cảm thấy mệt mỏi vì sự rụt rè và lắp bắp của bệnh nhân, vì sự hiện diện của tên Sergey Sergeyitch sùng đạo, vì những bức chân dung trên tường, và vì chính những câu hỏi của mình mà ông đã lặp đi lặp lại suốt hai mươi năm trời. Và ông sẽ bỏ đi sau khi khám cho năm hoặc sáu bệnh nhân. Số còn lại sẽ do người trợ lý của ông lo liệu khi ông vắng mặt.

Với suy nghĩ dễ chịu rằng, ơn Chúa, giờ đây ông không phải khám tư cho ai và sẽ không bị ai quấy rầy, Andrey Yefimitch liền ngồi xuống bàn ngay khi về đến nhà và cầm lấy một cuốn sách. Ông đọc rất nhiều và luôn đọc với niềm say mê. Nửa số tiền lương của ông dành để mua sách, và trong số sáu căn phòng tạo nên chỗ ở của ông, ba phòng chất đầy sách và tạp chí cũ. Ông thích nhất là các tác phẩm về lịch sử và triết học; ấn phẩm y tế duy nhất mà ông đặt mua là tờ *Bác sĩ*, mà ông luôn đọc những trang cuối trước. Ông thường đọc liền mấy tiếng đồng hồ không nghỉ và chẳng thấy mệt mỏi. Ông không đọc nhanh và bốc đồng như Ivan Dmitritch từng làm trước kia, mà đọc chậm rãi, tập trung, thường dừng lại lâu ở một đoạn văn mà ông yêu thích hoặc thấy khó hiểu. Gần đống sách lúc nào cũng đặt một bình đựng vodka, bên cạnh là một quả dưa chuột muối hoặc một quả táo muối, không đặt trên đĩa mà nằm ngay trên tấm khăn trải bàn bằng vải nỉ. Cứ nửa tiếng, ông lại tự rót cho mình một ly vodka và uống mà không rời mắt khỏi trang sách. Sau đó, tay vẫn không nhìn, ông sờ tìm miếng dưa chuột và cắn một miếng.

Đúng ba giờ, ông rón rén đi ra cửa bếp; ho khan một tiếng và nói:

— Daryushka, cơm nước thế nào rồi?..

Sau bữa ăn — một bữa ăn khá đạm bạc và được dọn dẹp lôi thôi — Andrey Yefimitch thường chắp tay sau lưng đi bách bộ qua các phòng và suy nghĩ. Đồng hồ điểm bốn giờ, rồi năm giờ, và ông vẫn cứ đi lại trầm ngâm như thế. Thỉnh thoảng cửa bếp lại có tiếng có cót két, và khuôn mặt đỏ lựng, ngái ngủ của Daryushka hiện ra.

— Thưa Andrey Yefimitch, chẳng lẽ chưa đến giờ ngài uống bia sao? — cô lo lắng hỏi.

— Chưa, chưa đến giờ đâu... — ông đáp. — Ta đợi một lát nữa... Ta đợi một lát nữa thôi...

Đến chiều tối, viên chánh trưu điện tín Mihail Averyanitch — người duy nhất trong thị trấn mà sự có mặt không làm Andrey Yefimitch cảm thấy tẻ nhạt — sẽ ghé qua. Mihail Averyanitch từng là một chủ đất rất giàu có, từng phục vụ trong kỵ binh, nhưng rồi phá sản và vì cảnh ngộ túng quẫn nên lúc về già đành phải nhận một công việc ở bưu điện. Ông có vẻ ngoài tráng kiện, khỏe mạnh, bộ ria mép rậm rạp màu hoa râm, tác phong của một người lịch thiệp và một giọng nói vang sảng, dễ chịu. Ông là người tốt bụng, dễ xúc động nhưng lại nóng tính. Khi có ai ở bưu điện phản đối, bày tỏ sự không đồng tình, hoặc thậm chí bắt đầu cãi lại, Mihail Averyanitch sẽ đỏ bừng mặt, run lẩy bẩy và thét lên bằng một giọng sấm sét: "Câm miệng!" khiến cho bưu điện từ lâu đã nổi tiếng là một nơi vô cùng đáng sợ khi đặt chân tới. Mihail Averyanitch vô cùng yêu mến và kính trọng Andrey Yefimitch vì học thức và tâm hồn cao thượng của ông; ông đối xử với những cư dân khác trong thị trấn bằng ánh mắt kẻ cả, như thể họ chỉ là cấp dưới của mình vậy.

— Tôi đây rồi, — ông vừa bước vào phòng Andrey Yefimitch vừa nói. — Chào anh bạn quý! Chắc là anh đang phát chán vì tôi rồi phải không?

— Trái lại, tôi rất lấy làm hân hạnh, — viên bác sĩ nói. — Tôi lúc nào cũng vui mừng khi thấy anh đến.

Hai người bạn sẽ ngồi lên chiếc ghế dài trong phòng làm việc và cùng nhau trầm ngâm hút thuốc một lúc lâu.

— Daryushka, thế còn bia thì sao? — Andrey Yefimitch sẽ lên tiếng.

Họ uống chai bia đầu tiên trong sự im lặng, viên bác sĩ thì đăm chiêu suy nghĩ còn Mihail Averyanitch với gương mặt vui tươi, sống động, trông giống như một người đang có điều gì rất thú vị muốn kể. Viên bác sĩ bao giờ cũng là người khơi mầu câu chuyện trước.

— Thật là đáng tiếc, — ông nói nhỏ nhẹ và chậm rãi, không nhìn vào mặt bạn (ông chẳng bao giờ nhìn thẳng vào mặt ai) — thật là một điều vô cùng đáng tiếc khi thị trấn chúng ta lại không có lấy nổi những con người có khả năng hoặc dủ hứng thú để duy trì một cuộc trò chuyện thông minh và thú vị. Đó là một sự thiếu thốn vô cùng lớn đối với chúng ta. Ngay cả tầng lớp có học thức cũng chẳng vượt lên nổi sự dung tục; trình độ phát triển của họ, tôi xin đảm bảo với anh, chẳng cao hơn tầng lớp hạ lưu là bao.

— Hoàn toàn chính xác. Tôi đồng ý.

— Chắc anh cũng biết, — viên bác sĩ tiếp tục điềm tĩnh và khoan thai, — rằng mọi thứ trên đời này đều tầm thường và tẻ nhạt, ngoại trừ những biểu hiện tinh thần bậc cao của con người. Trí tuệ vạch ra một lằn ranh rõ rệt giữa loài vật và con người, gợi lên bản chất thần thánh của con người, và phần nào đó thậm chí còn thay thế cho sự bất tử vốn không hề tồn tại. Do đó, trí tuệ là nguồn suối duy nhất có thể mang lại sự thưởng ngoạn. Xung quanh chúng ta, ta chẳng hề thấy hay nghe thấy bất kỳ dấu vết nào của trí tuệ, thế nên chúng ta bị tước đoạt mất niềm vui ấy. Đúng là chúng ta có sách vở, nhưng điều đó hoàn toàn không giống với những lời đàm đạo và trò chuyện sinh động. Nếu anh cho phép tôi đưa ra một sự so sánh không hoàn toàn chính xác lắm: sách vở giống như bản tổng phổ được in ra, trong khi cuộc trò chuyện chính là tiếng hát.

— Hoàn toàn chính xác.

Một khoảng lặng sẽ nối tiếp sau đó. Daryushka từ trong bếp bước ra, với vẻ mặt chán nản trống rỗng đứng dựa vào khung cửa để lắng nghe, tay chống cằm.

— Hừm! — Mihail Averyanitch thở dài. — Lại đi trông chờ sự khôn ngoan ở cái thế hệ này ư!

Và ông sẽ kể lể về việc cuộc sống trong quá khứ đã từng lành mạnh, giải trí và thú vị biết bao. Tầng lớp trí thức ở Nga ngày trước thông minh làm sao, họ từng có những quan niệm cao đẹp thế nào về danh dự và tình bạn; họ từng sẵn sàng cho mượn tiền mà không cần giấy biên nhận, và việc không chìa tay giúp đỡ một người đồng nghiệp hoạn nạn được coi là một sự hổ thẹn; rồi những chiến dịch, những cuộc phiêu lưu, những trận giao tranh, những người đồng đội, những người phụ nữ ấy nữa! Còn miền Cáp-ca-dơ, đó là một xứ sở kỳ diệu làm sao! Vợ của một viên tiểu đoàn trưởng, một người phụ nữ kỳ quặc, từng mặc quân phục sĩ quan rồi tự mình lái xe lên núi vào buổi chiều tối mà không cần người hướng dẫn. Người ta đồn rằng bà có chuyện tình ái với một vị tiểu vương nào đó ở ngôi làng bản địa.

— Nữ vương Thiên đàng, Mẹ Thánh ơi...

— Và chúng ta đã uống biết bao! Đã ăn biết bao! Và chúng ta từng là những kẻ tự do chủ nghĩa liều lĩnh làm sao!

Andrey Yefimitch lắng nghe mà như không nghe; ông đang trầm ngâm nhấm nháp ngụm bia.

— Tôi thường mơ về những con người trí tuệ và những cuộc trò chuyện với họ, — ông đột ngột lên tiếng, cắt ngang lời Mihail Averyanitch. — Cha tôi đã cho tôi một nền giáo dục tuyệt vời, nhưng dưới ảnh hưởng của tư tưởng những năm sáu mươi đã đẩy tôi trở thành một bác sĩ. Tôi tin rằng nếu lúc đó tôi không vâng lời ông, thì giờ đây tôi đã ở ngay giữa trung tâm của phong trào trí thức rồi. Rất có thể tôi đã trở thành một giáo sư đại học nào đó. Tất nhiên, trí tuệ cũng là thứ phù du chứ không phải vĩnh cửu, nhưng anh biết tại sao tôi lại dành một sự thiên vị cho nó chứ. Cuộc đời là một cái bẫy đầy phiền muộn; khi một con người có tư duy chạm đến độ tuổi trưởng thành và đạt được ý thức trọn vẹn, anh ta không thể không cảm thấy mình đang kẹt trong một cái bẫy không lối thoát. Thật vậy, anh ta được gọi ra khỏi cõi hư vô để bước vào cuộc sống mà chẳng hề có sự lựa chọn nào cho riêng mình... để làm gì chứ? Anh ta cố tìm kiếm ý nghĩa và mục đích sự tồn tại của mình; nhưng chẳng ai bảo gì cho anh ta cả, hoặc người ta toàn nói cho anh ta những điều vô lý; anh ta gõ cửa nhưng chẳng ai mở cho; rồi cái chết ập đến với anh ta — cũng hoàn toàn ngoài ý muốn. Và thế là, cũng giống như trong tù, những con người bị giam cầm bởi chung một nỗi bất hạnh sẽ cảm thấy dễ chịu hơn khi họ quần tụ bên nhau, người ta sẽ không còn nhận ra cái bẫy của cuộc đời nữa khi những con người có xu hướng phân tích và khái quát hóa tụ họp lại và trải qua thời gian bằng việc trao đổi những tư tưởng kiêu hãnh và tự do. Theo nghĩa đó, trí tuệ chính là nguồn vui không gì thay thế nổi.

— Hoàn toàn chính xác.

Không nhìn vào mặt bạn, Andrey Yefimitch tiếp tục, điềm đạm và ngắt quãng, nói về những con người trí tuệ và những cuộc trò chuyện cùng họ, còn Mihail Averyanitch thì chăm chú lắng nghe và đồng tình: "Hoàn toàn chính xác."

— Thế anh không tin vào sự bất tử của linh hồn sao? — ông bất chợt hỏi.

— Không, thưa Mihail Averyanitch đáng kính; tôi không tin, và chẳng có cơ sở nào để tin cả.

— Thú thật là tôi cũng hoài nghi điều đó. Thế mà tôi lại có cảm giác như thể mình sẽ chẳng bao giờ chết vậy. Ồ, tôi tự nhủ: "Đồ cổ lổ sĩ kia, đến lúc ngươi phải chết được rồi đấy!" Nhưng có một tiếng nói nhỏ trong tâm hồn tôi lại bảo: "Đừng tin; ngươi không chết đâu."

Chẳng mấy chốc đã qua chín giờ, Mihail Averyanitch sẽ đứng lên ra về. Khi mặc chiếc áo khoác lông ở hiên nhà, ông sẽ thở dài nói:

— Quả thực số phận lại đưa chúng ta đến một chốn khỉ ho cò gáy nào thế này! Điều bực mình nhất là lại phải bỏ mạng ở nơi đây. Hừm!..