BUỔI SÁNG. Chưa đầy bảy giờ, nhưng cửa hàng của Makar Kuzmitch Blyostken đã mở cửa. Bản thân người thợ cạo, một thanh niên ba mươi tuổi đầu tóc b bù xù, nhếch nhác nhưng ăn diện ra dáng công tử, đang bận rộn dọn dẹp; thực ra chẳng có gì để dọn, nhưng anh ta cứ mướt mồ hôi vì những nỗ lực của mình. Chỗ này anh ta lấy giẻ lau chùi, chỗ kia cạo bằng ngón tay hoặc tóm lấy một con rệp rồi phủi đi khỏi vách tường.

Tiệm cắt tóc nhỏ, chật hẹp và dơ dáy. Những bức tường ván bing dán giấy trông như chiếc áo sơ mi bạc màu của một kẻ đánh xe ngựa. Nằm giữa hai khung cửa sổ nhơ nhớp, nhễ nhại mồ hôi là một cánh cửa mỏng manh, kêu cóp kép, xiêu vẹo; phía trên cửa là một chiếc chuông xanh lè vì ẩm mốc, tự dưng rung lên bần bật và phát ra một âm thanh bệnh hoạn chẳng vì lý do gì. Hãy thử nhìn vào chiếc gương treo trên tường mà xem, nó bóp méo khuôn mặt bạn về mọi hướng một cách không thương tiếc! Việc cạo râu và cắt tóc đều được tiến hành trước chiếc gương này. Trên chiếc bàn nhỏ, dơ dáy và nhếch nhác y như bản thân Makar Kuzmitch, có đủ thứ: lược, kéo, dao cạo, nửa xu sáp vuốt ria mép, nửa xu phấn thoa, nửa xu nước hoa eau de Cologne pha loãng hết mức, và quả thật toàn bộ tiệm cắt tóc chẳng đáng giá quá mười lăm kopeck.

Có tiếng chuông què cụt kêu cóp kép và một ông lão mặc áo da cừu thuộc cùng đôi giày nỉ cao cổ bước vào tiệm. Đầu và cổ ông quấn một chiếc khăn choàng của phụ nữ.

Đó là Erast Ivanitch Yagodov, cha đỡ đầu của Makar Kuzmitch. Hứa có lúc ông làm gác cổng ở Tòa Tổng giám mục, nay sống gần Hồ Đỏ và làm thợ sửa khóa.

“Makarushka, chào con trai quý hóa!” ông nói với Makar Kuzmitch, người đang cặm cụi dọn dẹp.

Họ hôn nhau. Yagodov giật chiếc khăn choàng khỏi đầu, làm dấu thánh và ngồi xuống.

“Xa quá đi mất!” ông vừa nói, vừa thở dài và hắng giọng. “Đâu phải chuyện đùa! Từ Hồ Đỏ đến cổng Kaluga cơ mà.”

“Người ngài thế nào rồi?”

“Kém lắm con ạ. Ta vừa trải qua một trận sốt.”

“Thế cơ á! Sốt ư!”

“Ừ, ta nằm liệt giường cả tháng trời; cứ tưởng chết chứ. Ta đã được xức dầu thánh. Giờ thì tóc rụng lả tả. Bác sĩ bảo ta phải cạo đầu đi. Ổng nói tóc mọc lại sẽ khỏe hơn. Thế nên ta nghĩ bụng, cứ đến chỗ thằng Makar cho lành. Tìm người thân vẫn hơn là nhờ người ngoài. Nó cắt khéo hơn mà lại chẳng lấy tiền công. Xa thì đúng là xa thật, nhưng đã sao chứ? Đi bộ ấy mà.”

“Cháu xin sẵn lòng. Xin mời ngài ngồi.”

Makar Kuzmitch lê chân chỉ chiếc ghế. Yagodov ngồi xuống, ngắm mình trong gương và có vẻ hài lòng với hình ảnh phản chiếu: chiếc gương hiển thị một khuôn mặt lệch lạc, đôi môi dày thệ như người Kalmyk, chiếc mũi tẹt to bè và đôi mắt dường như nằm tận trên trán. Makar Kuzmitch quàng qua vai vị khách một tấm vải trắng lốm đốm vàng rồi bắt đầu khua kéo lách cách.

“Cháu sẽ cạo sạch trơn cho ngài!” anh ta nói.

“Dĩ nhiên rồi. Để ta trông như người Tartar, như một trái bom ấy. Có thế tóc mọc lên mới dày hơn được.”

“Dì thế nào rồi ngài?”

“Cũng thường thôi. Mới hôm nọ dì đi đỡ đẻ cho phu nhân quan thiếu tá. Người ta cho hẳn một rúp.”

“Ồ thế cơ ạ, hẳn một rúp. Ngài giữ lấy tai đi.”

“Ta đang giữ đây. . . . Cẩn thận kẻo cắt vào tai tao đấy. Ái, đau quá! Mày đang giật tóc tao đấy.”

“Không sao đâu ạ. Nghề của chúng cháu thì tránh sao được. Thế còn Anna Erastovna thế nào rồi ạ?”

“Con gái ta á? Nó vẫn khỏe, vẫn nhảy nhót suốt ngày. Tuần trước, vào ngày thứ Tư, chúng ta đã đính hôn nó với cậu Sheikin. Sao con không đến?”

Tiếng kéo bỗng ngưng bặt. Makar Kuzmitch buông thõng hai tay và hoảng hốt hỏi:

“Ai đính hôn cơ ạ?”

“Con Anna chứ ai.”

“Sao lại thế được ạ? Với ai cơ chứ?”

“Với Sheikin. Prokofy Petrovitch. Dì nó làm quản gia ở ngõ Zlatoustensky. Bà ấy là một người tử tế. Dĩ nhiên tất cả chúng ta đều mừng rỡ, tạ ơn Chúa. Đám cưới sẽ diễn ra trong một tuần nữa. Nhớ mà đến đấy nhé; chúng ta sẽ tha hồ vui vẻ.”

“Nhưng sao lại thế hả ngài Erast Ivanitch?” Makar Kuzmitch nói, mặt tái mét, kinh ngạc và nhún vai. “Thế này là... thế này hoàn toàn không thể nào hiểu nổi. Xưa nay Anna Erastovna... sao cháu lại... sao cháu lại có tình cảm sâu nặng với cô ấy, cháu đã có ý định nên duyên rồi. Sao chuyện này lại có thể xảy ra được cơ chứ?”

“Thì chúng ta cứ đến đính hôn thôi. Cậu ta là một thanh niên tốt.”

Những giọt mồ hôi lạnh túa ra trên mặt Makar Kuzmitch. Anh ta đặt kéo xuống bàn và bắt đầu dùng nắm đấm dụi mũi.

“Cháu đã có ý định rồi cơ mà,” anh ta nói. “Không thể nào thế được, Erast Ivanitch. Cháu... cháu đem lòng yêu cô ấy và đã ngỏ lời trao gửi trái tim mình... . Hơn nữa dì cũng đã hứa hẹn. Cháu luôn kính trọng ngài như cha đẻ... . Cháu toàn cắt tóc miễn phí cho ngài... . Cháu luôn chiều lòng ngài, thế mà khi bố cháu qua đời, ngài đã lấy chiếc ghế sofa cùng mười rúp tiền mặt mà chẳng thèm trả lại. Ngài còn nhớ chứ?”

“Nhớ chứ! Sao lại không nhớ cơ chứ. Chỉ là, mày thì xứng tấm nào, hả Makar? Mày chẳng là cái thá gì để xứng đôi cả. Tiền tài không có, địa vị cũng không, nghề nghiệp thì bèo bọt.”

“Thế bộ Sheikin giàu lắm chắc?”

“Sheikin là hội viên của một hiệp hội hẳn hoi. Cậu ta có một nghìn rưỡi cho vay thế chấp cơ đấy. Thế nên con ạ... . Có nói nữa cũng bằng thừa, chuyện đã rồi. Không thay đổi được đâu, Makarushka. Mày phải tìm cô dâu khác thôi... . Trái đất này đâu phải chỉ có mỗi mình nó. Nào, cắt tiếp đi chứ. Sao lại dừng tay thế?”

Makar Kuzmitch im lặng bất động, rồi anh ta rút chiếc khăn tay trong túi ra và bắt đầu khóc.

“Nào, sao thế hả?” Erast Ivanitch dỗ dành. “Thôi đi chứ. Lạ thật, sao lại sụt sùi như đàn bà thế kia! Cắt xong đầu cho ta rồi muốn khóc gì thì khóc. Cầm kéo lên nào!”

Makar Kuzmitch cầm lấy chiếc kéo, thẫn thờ nhìn nó một lúc, rồi lại thả rơi xuống bàn. Tay anh ta đang run lẩy bẩy.

“Cháu không thể,” anh ta nói. “Bây giờ cháu không cắt được đâu. Cháu không còn chút sức lực nào nữa! Cháu là kẻ bất hạnh! Và cô ấy cũng bất hạnh! Chúng cháu yêu nhau, đã hứa hẹn với nhau thế mà lại bị những kẻ nhẫn tâm chia rẻ chẳng chút mủi lòng. Ngài đi đi, Erast Ivanitch! Cháu không tài nào chịu nổi khi nhìn thấy mặt ngài nữa.”

“Thế thì ngày mai ta lại đến vậy, Makarushka. Ngày mai mày cắt nốt cho ta.”

“Vâng.”

“Mày cứ bình tĩnh lại đi, sáng sớm mai ta sẽ sang.”

Erast Ivanitch có nửa cái đầu đã bị cạo trần trụi trông giống như một tên tù khổ sai. Để nguyên cái đầu như thế thì thật khó coi, nhưng chẳng còn cách nào khác. Ông quấn khăn che đầu lại và bước ra khỏi tiệm cắt tóc. Chỉ còn lại một mình, Makar Kuzmitch ngồi xuống và tiếp tục sụt sùi khóc lặng lẽ.

Sáng sớm hôm sau Erast Ivanitch lại tới.

“Ngài muốn gì?” Makar Kuzmitch lạnh lùng hỏi ông.

“Cắt nốt phần tóc còn lại cho ta đi, Makarushka. Vẫn còn nửa cái đầu chưa xử lý kìa.”

“Làm ơn trả trước tiền cho cháu đi. Cháu không cắt không công đâu.”

Không nói một lời, Erast Ivanitch quay lưng bước ra, và cho đến tận ngày nay, tóc của ông vẫn dài một bên và ngắn củn một bên. Ông coi việc trả tiền cắt tóc là sự hoang phí nên đành chờ cho tóc tự mọc dài ra ở bên phía đã cạo.

Ông đã nhảy múa trong đám cưới với cái đầu như thế đấy.