Andrey Yefimitch giờ đây đã dọn đến ở trong một ngôi nhà nhỏ có ba cửa sổ. Ngôi nhà ấy ngoài nhà bếp ra thì chỉ có ba gian. Vị bác sĩ sống ở hai gian hướng ra mặt phố, trong khi Daryushka cùng bà chủ nhà và ba đứa con của bà ở gian thứ ba và gian bếp. Thỉnh thoảng, người tình của bà chủ nhà, một tên nông phu hay say xỉn và hung hược, kẻ gieo rắc sự sợ hãi cho lũ trẻ và Daryushka, lại tới ngủ qua đêm. Khi hắn đến, chiếm dụng gian bếp và đòi uống vodka, tất cả đều cảm thấy vô cùng bất an, và vị bác sĩ thường vì động lòng thương mà đưa những đứa trẻ đang khóc lóc vào phòng mình, để chúng nằm trên sàn nhà; điều đó đem lại cho ông một niềm thỏa mãn lớn lao.

Ông vẫn thức dậy vào lúc tám giờ như trước, và sau tuần trà buổi sáng lại ngồi đọc những cuốn sách và tạp chí cũ của mình; ông chẳng có tiền để mua sách mới. Hoặc vì sách đã cũ, hoặc có lẽ do sự đổi thay trong hoàn cảnh sống, việc đọc sách khiến ông kiệt sức và không còn cuốn hút sự chú ý của ông như trước nữa. Để thời gian trôi qua không hoài phí, ông lập một bản mục lục chi tiết cho những cuốn sách của mình và dán những chiếc nhãn nhỏ lên gáy chúng, và công việc máy móc, tẻ nhạt này lại có vẻ thú vị hơn đối với ông so với việc đọc sách. Công việc đơn điệu và nhàm chán ấy ru ngủ tâm trí ông theo một cách thức khó hiểu nào đó, và thời gian trôi qua nhanh chóng trong lúc ông chẳng nghĩ ngợi gì cả. Ngay cả việc ngồi trong bếp, gặt vỏ khoai tây cùng Daryushka hay nhặt hạt kiều mạch cũng có vẻ thú vị đối với ông. Vào các ngày thứ Bảy và Chủ nhật, ông đi nhà thờ. Đứng sát bức tường và nhắm hờ đôi mắt, ông lắng nghe tiếng hát thánh ca và nghĩ về cha mình, mẹ mình, thời đại học, về tôn giáo của thế giới; ông cảm thấy bình yên và man mác buồn, để rồi khi bước ra khỏi nhà thờ sau đó, ông lại tiếc nuối vì buổi lễ kết thúc quá nhanh. Ông đã đến bệnh viện hai lần để nói chuyện với Ivan Dmitritch. Nhưng trong cả hai lần ấy, Ivan Dmitritch đều tỏ ra vô cùng kích động và cáu bẳn; anh ta bảo vị bác sĩ hãy để mình được yên thân, vì từ lâu anh đã chán ngấy những lời tán gẫu rỗng tuếch rồi, và tuyên bố rằng, để bù đắp cho mọi nỗi thống khổ của mình, anh chỉ xin cái lũ khốn kiếp khốn nạn ấy đúng một đặc ân duy nhất — đó là được biệt giam. Chẳng lẽ bọn họ đến điều đó mà cũng từ chối anh sao? Cả hai lần Andrey Yefimitch cất lời từ biệt và chúc anh ngủ ngon, anh ta đều trả lời một cách cộc cằn rằng:

– Biến đi cho khuất mắt!

Và Andrey Yefimitch giờ đây không biết có nên đến gặp anh ta lần thứ ba nữa hay không. Lòng ông vẫn khao khát được đi.

Ngày trước, Andrey Yefimitch thường đi lại trong các căn phòng của mình và trầm tư suy ngẫm trong khoảng thời gian sau bữa trưa, nhưng giờ đây, từ lúc sau bữa trưa cho đến cữ trà chiều, ông lại nằm dài trên chiếc ghế bành, quay mặt vào thành ghế và đắm chìm trong những ý nghĩ vụn vặt mà ông chẳng tài nào cưỡng lại được. Ông cảm thấy cay đắng làm sao khi sau hơn hai mươi năm cống hiến, ông chẳng được ban cho một đồng lương hưu hay bất kỳ sự trợ cấp nào. Đúng là ông đã không làm tròn trách nhiệm một cách trung thực, nhưng suy cho cùng, tất cả những ai làm trong khu vực công quyền đều nhận được lương hưu bất kể họ có trung thực hay không. Công lý thời đại nằm chính ở việc ban phát các bậc hàm, huân huy chương và lương hưu, không phải dựa trên phẩm chất đạo đức hay năng lực, mà dựa trên thâm niên công tác dù cho công việc ấy ra sao đi nữa. Tại sao chỉ có một mình ông là ngoại lệ? Ông chẳng còn một xu dính túi. Ông cảm thấy hổ thẹn mỗi khi đi ngang qua cửa hàng và nhìn người phụ nữ làm chủ nó. Ông đã nợ tiền bia tới ba mươi hai rúp rồi. Lại còn một khoản tiền nợ bà chủ nhà nữa. Daryushka phải lén lút bán quần áo cũ và sách vở đi, rồi dối gạt bà chủ nhà rằng vị bác sĩ sắp nhận được một khoản tiền lớn.

Ông giận bản thân vì đã phung phí vào những chuyến đi chơi cả nghìn rúp mà ông dành dụm được. Giá như số nghìn rúp ấy còn giữ lại thì hữu ích biết bao vào lúc này! Ông bực bội vì mọi người cứ không chịu để ông được yên thân. Hobotov cho rằng mình có bổn phận phải tạt qua thăm người đồng nghiệp đau yếu của mình từ thời gian này qua thời gian khác. Mọi thứ thuộc về y đều khiến Andrey Yefimitch ghê tởm — từ gương mặt béo tốt, điệu bộ trịch thượng phàm tục, cách y gọi ông là “đồng nghiệp”, cho đến đôi bốt cao cổ; và điều đáng ghê tởm nhất chính là việc y cho rằng mình có bổn phận phải chữa trị cho Andrey Yefimitch, và tin rằng mình thực sự đang chữa trị cho ông. Trong mỗi chuyến ghé thăm, y đều mang theo một chai brom và những viên thuốc đại hoàng.

Mihail Averyanitch cũng cho rằng mình có bổn phận phải đến thăm người bạn và làm cho ông khuây khỏa. Mỗi lần bước vào phòng Andrey Yefimitch với vẻ tự nhiên gượng gạo, y lại cười nhạt và bắt đầu quả quyết rằng hôm nay trông ông rất khỏe mạnh, và tạ ơn Chúa, ông đang trên con đường hồi phục, và từ điều đó người ta có thể suy ra rằng y nhìn nhận tình trạng của bạn mình là vô phương cứu chữa. Y vẫn chưa trả được món nợ ở Warsaw và đang bị đè nặng bởi sự hổ thẹn; y cảm thấy ngượng ngùng, thế nên lại càng cố cười to hơn và nói chuyện vui vẻ hơn. Những câu chuyện cười và lời miêu tả của y dường như kéo dài vô tận, trở thành một sự cực hình đối với cả Andrey Yefimitch lẫn chính y.

Khi có mặt y, Andrey Yefimitch thường nằm dài trên ghế sofa với khuôn mặt úp vào tường, lắng nghe trong khi răng nghiến chặt; tâm hồn ông ngập tràn sự ghê tởm đắng cay, và sau mỗi lần người bạn đến thăm, ông lại có cảm giác như thể thứ sự ghê tởm ấy dâng cao hơn, đang chực trào lên cổ họng.

Để át đi những ý nghĩ nhỏ mọn, ông vội vã tự nhủ rằng chính bản thân ông, cả Hobotov và Mihail Averyanitch, sớm muộn gì rồi cũng sẽ diệt vong mà chẳng để lại chút dấu vết nào trên cõi đời này. Nếu ta tưởng tượng có một linh hồn bay qua quả địa cầu trong không gian vào một triệu năm sau, nó sẽ chẳng thấy gì ngoài đất sét và những mỏm đá trọc. Mọi thứ — từ văn hóa cho đến luật lệ luân lý — rồi cũng sẽ qua đi và thậm chí chẳng có lấy một cọng ngưu bàng nào mọc lên từ đống tro tàn ấy. Sự hổ thẹn trước mặt một chủ tiệm thì có nghĩa lý gì, một kẻ Hobotov tầm thường hay tình bạn nhàm chán của Mihail Averyanitch thì có trọng lượng ra sao? Tất cả chỉ là những điều phù phiếm và vô nghĩa.

Nhưng những suy ngẫm ấy giờ đây chẳng còn giúp ích gì cho ông nữa. Vừa mới hình dung ra quả địa cầu sau một triệu năm, thì hình ảnh Hobotov với đôi bốt cao cổ hay Mihail Averyanitch với nụ cười gượng gạo lại hiện ra từ phía sau một mỏm đá trọc, và ông thậm chí còn nghe thấy lời thì thầm đầy vẻ ngượng ngùng: “Khoản nợ Warsaw... Tôi sẽ trả lại trong một hai ngày nữa thôi, anh bạn quý mến ạ, chắc chắn thế...”