[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: VI

Mùa thu đã qua, và mùa đông cũng đã giã từ. Nadia bắt đầu thấy nhớ nhà da diết, ngày nào cũng nghĩ về mẹ, về bà, và nghĩ cả về Sasha. Những bức thư từ quê gửi lên đều đượm vẻ ân cần, trìu mến, tựa hồ như mọi chuyện đến lúc này đều đã được tha thứ và lãng quên. Vào tháng Năm, sau kỳ thi, cô lên đường về quê với sức khỏe dồi dào và tinh thần phấn chấn, trên đường ghé qua Moskva để thăm Sasha. Anh vẫn y như năm trước, với bộ râu và mái tóc bờm xờm ấy, với đôi mắt to đẹp ấy, vẫn chiếc áo khoác và chiếc quần vải bạt ấy; nhưng trông anh có vẻ mệt mỏi và lo âu, già đi và gầy sọp hẳn đi, ho húng hắng liên tục, và chẳng hiểu sao trong mắt Nadia, anh bỗng trở nên phờ phạc và mang đậm chất tỉnh lẻ.

– Trời đất ơi, Nadia đến kìa! – anh thốt lên, cười vang vui vẻ. – Cô bé yêu quý của anh!

Họ ngồi trong phòng in ngập khói thuốc lá, nồng nặc mùi mực tàu và sơn đến nghẹt thở; rồi họ chuyển sang phòng của anh, nơi cũng thoang thoảng mùi thuốc lá và vương vãi dấu vết của những bãi nước bọt; cạnh chiếc ấm samovar lạnh ngắt là chiếc đĩa mẻ có lót mảnh giấy sẫm màu, còn ruồi chết thì nằm la liệt trên bàn lẫn dưới sàn nhà. Mọi thứ đều phơi bày một thực tế là Sasha ăn ở vô cùng cẩu thả và buông xuôi trong đời sống cá nhân, hoàn toàn coi thường sự tiện nghi, và nếu có ai đó bắt đầu bàn chuyện hạnh phúc cá nhân, đời sống riêng tư hay tình cảm dành cho anh, chắc chắn anh sẽ chẳng tài nào hiểu nổi mà chỉ cười xòa.

– Mọi chuyện đều ổn cả, mọi thứ đều tốt đẹp, – Nadia vội vã lên tiếng. – Hồi mùa thu mẹ đã đến Sankt-Peterburg thăm em; mẹ bảo bà không giận nữa, chỉ hay vào phòng em rồi đứng làm dấu thánh khắp các bức tường.

Sasha trông vẫn hào hứng, nhưng anh cứ ho khục hoặc mãi và nói bằng giọng khàn đặc, còn Nadia thì cứ đờ đẫn nhìn anh, chẳng thể phân định nổi rốt cuộc anh thực sự đang lâm trọng bệnh hay đó chỉ là do cô tưởng tượng ra.

– Sasha thương yêu, – cô cất lời, – anh đang ốm đấy.

– Không, có sao đâu, anh ốm thật, nhưng nhẹ thôi mà...

– Ôi trời! – Nadia hoảng hốt kêu lên. – Sao anh không đi khám bác sĩ? Sao không chịu giữ gìn sức khỏe? Sasha yêu dấu, quý giá của em ơi, – cô vừa nói vừa tuôn trào nước mắt, và chẳng hiểu sao trong tâm trí cô bỗng hiện lên hình ảnh Andrey Andreitch cùng bức tượng người đàn bà khỏa thân ôm bình hoa, cùng toàn bộ quá khứ giờ đây đã trôi xa tận chân trời chẳng khác nào thời thơ ấu; cô bật khóc vì nhận ra Sasha trong mắt cô không còn vẻ mới mẻ, uyên bác và thú vị như năm ngoái nữa. – Sasha ơi, anh bệnh nặng lắm rồi... Em sẵn sàng làm mọi thứ để anh đỡ xanh xao và gầy guộc thế này. Em mang ơn anh biết nhường nào! Anh không thể tưởng tượng được anh đã làm được bao nhiêu điều cho em đâu, người anh tốt bụng của em ạ! Thực ra lúc này anh là người gần gũi và thân thiết nhất với em trên đời.

Họ cứ thế ngồi trò chuyện, nhưng giờ đây, sau khi Nadia đã trải qua một mùa đông ở Sankt-Peterburg, hình ảnh Sasha, các tác phẩm của anh, nụ cười của anh, và toàn bộ con người anh trong mắt cô đều phảng phất nét gì đó lỗi thời, cổ lỗ, đã qua đi từ lâu và có lẽ đã chết đi từ thủa nào rồi được chôn cất.

– Ngày kia anh sẽ xuôi dòng sông Volga, – Sasha nói, – rồi sau đó sẽ đi uống sữa ngựa chua kumis. Anh định bụng thế. Có một người bạn đi cùng vợ anh ấy. Vợ anh ta là một phụ nữ tuyệt vời; anh cứ kè kè bên cô ấy mãi để thuyết phục vào đại học. Anh muốn cuộc đời cô ấy phải bị đảo lộn cơ.

Trò chuyện xong, họ ra ga. Sasha mua trà và táo cho cô; và khi đoàn tàu bắt đầu chuyển bánh, anh vẫy vẫy chiếc khăn tay mỉm cười với cô, chỉ nhìn qua đôi chân anh thôi cũng đủ thấy rằng anh đang bạo bệnh và sẽ chẳng sống được bao lâu nữa.

Nadia về đến quê nhà vào giữa trưa. Khi ngồi xe từ ga về nhà, cô thấy đường phố sao mà rộng thênh thang thế, còn những ngôi nhà thì vô cùng nhỏ bé và thấp tè; bóng người thưa thớt, chẳng gặp ai ngoài tay thợ sửa đàn piano người Đức mặc chiếc áo khoác đại cán đã ngả màu gỉ sắt. Mọi ngôi nhà trông như thể đều phủ một lớp bụi mờ. Người bà, dường như đã già đi hẳn nhưng vẫn mập mạp và thô kệch như ngày nào, ôm chầm lấy Nadia và khóc rưng rức hồi lâu với khuôn mặt vùi vào vai cháu, mãi không chịu buông ra. Nina Ivanovna trông già và kém sắc hơn nhiều, dáng người có vẻ tóp lại, nhưng vẫn thít corset chặt cứng và trên những ngón tay vẫn lấp lánh kim cương.

– Con yêu của mẹ, – bà run rẩy cất tiếng, – con yêu của mẹ ơi!

Rồi họ ngồi xuống và lặng lẽ ôm nhau khóc. Rõ ràng là cả mẹ lẫn bà đều thấu hiểu rằng quá khứ đã mất đi vĩnh viễn, chẳng bao giờ trở lại; giờ đây họ chẳng còn địa vị xã hội, chẳng còn chút uy thế nào như trước, chẳng có quyền mời ai đến chơi nhà nữa; sự tình y hệt như khi giữa một cuộc sống sung sướng, thảnh thơi thì bất ngờ cảnh sát ập đến lục soát vào ban đêm, để rồi vỡ lẽ ra rằng trụ cột gia đình đã biển thủ công quỹ hoặc làm giả giấy tờ – và thế là vĩnh biệt luôn cuộc sống êm đềm vô lo vô nghĩ từ dạo ấy!

Nadia bước lên lầu, nhìn thấy chiếc giường quen thuộc, những ô cửa sổ với tấm rèm trắng ngây thơ, và ngoài khung cửa là khu vườn cũ rười rượi tiếng cười vui, tắm đẫm ánh nắng vàng. Cô chạm tay vào chiếc bàn, ngồi xuống và chìm đắm trong suy tưởng. Bữa trưa rất ngon miệng và cô được thưởng thức món trà với váng sữa béo ngậy tuyệt hảo; thế nhưng có gì đó thiếu vắng, các căn phòng mang lại cảm giác trống trải và trần nhà mới thấp làm sao. Buổi tối, cô lên giường đi ngủ, đắp chăn lại và chẳng hiểu sao cô thấy buồn cười khi nằm trên chiếc giường êm ái và ấm cúng nhường này.

Nina Ivanovna ghé vào phòng chốc lát; bà rón rén ngồi xuống theo kiểu của những kẻ đang mang tâm trạng tội lỗi, bộ dạng rụt rè và đảo mắt nhìn xung quanh.

– Nào, kể cho mẹ nghe đi Nadia, – bà hỏi sau một thoáng ngập ngừng, – con thấy mãn nguyện chứ? Hoàn toàn mãn nguyện chứ?

– Vâng, thưa mẹ.

Nina Ivanovna đứng dậy, làm dấu thánh hướng về phía Nadia và các khung cửa sổ.

– Như con thấy đấy, mẹ đã trở thành người sùng đạo, – bà giãi bày. – Con biết không, bây giờ mẹ đang nghiên cứu triết học, lúc nào cũng suy tư mãi thôi... Và rất nhiều điều đã trở nên sáng tỏ trước mắt mẹ rành rành như ban ngày. Mẹ ngẫm ra rằng điều quan trọng nhất trên đời là cuộc sống phải được đi qua lăng kính.

– Mẹ ơi, dạo này sức khỏe của bà thế nào ạ?

– Bà vẫn ổn con ạ. Hồi con bỏ đi với Sasha dạo nọ và bức điện tín gửi đến, bà ngã khuỵu xuống sàn ngay khi đọc xong; suốt ba ngày liền bà nằm liệt không cử động. Sau đó lúc nào bà cũng cầu nguyện và khóc lóc. Nhưng giờ thì bà lại khỏe rồi.

Bà đứng dậy, đi bách bộ quanh phòng.

– Tích tắc, – tiếng đồng hồ quả lắc vọng lên. – Tích tắc, tích tắc...

– Điều trên hết thảy là cuộc sống phải được đi qua lăng kính, – bà tiếp lời; – nói cách khác, trong ý thức, cuộc sống phải được phân tích thành những thành phần nguyên thủy nhất tựa như bảy sắc cầu vồng, và từng thành phần phải được nghiên cứu một cách độc lập.

Những điều Nina Ivanovna nói tiếp sau đó cũng như lúc bà rời đi, Nadia hoàn toàn không nghe thấy, bởi cô đã nhanh chóng chìm vào giấc ngủ.

Tháng Năm trôi qua; tháng Sáu tới. Nadia đã dần quen với nhịp sống ở nhà. Bà bận rộn bên chiếc ấm samovar, tiếng thở dài não nuột. Nina Ivanovna thì trò chuyện về triết học vào mỗi buổi tối; bà vẫn sống trong nhà như một kẻ ăn nhờ ở đậu, và đến từng xu nhỏ cũng phải ngửa tay xin bà. Trong nhà ruồi nhặng rất nhiều, còn trần nhà thì cứ như ngày một thấp xuống. Bà và Nina Ivanovna không dám ra đường vì sợ chạm mặt mục sư Andrey và Andrey Andreitch. Nadia thong thả dạo bước trong khu vườn và ngoài phố, ngắm nhìn những hàng rào xám xịt, và cô có cảm giác vạn vật trong thị trấn này đã già cỗi, lỗi thời, chỉ đang mòn mỏi chờ đợi sự kết thúc, hoặc chờ đợi sự khởi đầu của một điều gì đó trẻ trung và tươi mới. Ôi, giá như cái cuộc sống mới mẻ, rạng rỡ ấy đến mau hơn – cái cuộc sống mà ở đó con người có thể dũng cảm đối mặt trực diện với số phận, biết rằng mình đúng, được sống thảnh thơi và tự do! Sớm muộn gì thì một cuộc sống như thế cũng sẽ đến. Sẽ đến lúc cái ngôi nhà của bà – nơi mà bố trí ngược đời đến mức bốn người gia nhân phải chen chúc sống chung trong một căn phòng ẩm mốc dưới tầng hầm – sẽ đến ngày ngôi nhà ấy không còn lại dù chỉ một dấu vết, và nó sẽ bị xóa nhòa vào quên lãng, chẳng một ai còn nhớ tới nó nữa. Niềm giải trí duy nhất của Nadia lúc bấy giờ là mấy đứa con trai nhà bên; mỗi khi cô đi dạo trong vườn, chúng lại gõ vào hàng rào và tru tréo chế giễu:

– Cô dâu! Cô dâu kìa!

Một bức thư từ Sasha gửi đến từ Saratov. Bằng nét chữ nguệch ngoạc vui tươi, anh thông báo rằng chuyến hành trình trên sông Volga đã thành công mỹ mãn, nhưng ngặt nỗi anh lạiâm ỉ đổ bệnh khi đến Saratov, bị mất giọng, và đã phải nằm viện suốt nửa tháng nay. Cô thừa hiểu điều đó có nghĩa là gì, và một điềm gở trĩu nặng bủa vây lấy cô chẳng khác nào một sự thật hiển nhiên. Và cô đâm ra bực bội vì điềm báo ấy cùng nỗi niềm nghĩ về Sasha lại không hề khiến cô đau khổ nhiều như trước. Cô khao khát cuộc sống mãnh liệt, thèm thuồng được trở lại Sankt-Peterburg, và tình cảm gắn bó với Sasha giờ đây tuy ngọt ngào nhưng lại tựa như một thứ gì đó đã xa xăm, xa xăm lắm rồi! Trằn trọc suốt đêm không chợp mắt, sáng hôm sau Nadia ngồi thừ bên cửa sổ, lăng lắng nghe ngóng. Và quả thực cô đã nghe thấy những tiếng động từ tầng dưới vọng lên; bà đang hốt hoảng gặng hỏi dồn dập với vẻ mặt đầy hoảng loạn. Rồi có ai đó bắt đầu khóc nấc lên... Khi Nadia bước xuống nhà, bà đang đứng ở góc phòng, cầu nguyện trước bức ảnh thánh với gương mặt đầm đìa nước mắt. Một bức điện tín nằm trên bàn.

Nadia đi đi lại lại trong phòng một lúc lâu, lắng nghe tiếng khóc nghẹn ngào của bà; rồi cô cầm bức điện tín lên và đọc.

Bức điện thông báo rằng vào sáng hôm qua, Alexandr Timofeitch, hay gọi một cách vắn tắt là Sasha, đã qua đời tại Saratov vì bệnh lao phổi.

Bà và Nina Ivanovna đến nhà thờ để làm lễ cầu siêu, còn Nadia tiếp tục lang thang qua các căn phòng và chìm trong suy nghĩ. Cô nhận thức rõ ràng rằng cuộc đời mình đã bị đảo lộn tung tóe đúng như mong muốn của Sasha; rằng ở nơi này, cô chỉ là một kẻ xa lạ, đơn độc, thừa thãi và mọi thứ ở đây cũng hoàn toàn vô nghĩa đối với cô; rằng toàn bộ quá khứ đã bị bứt tung khỏi cuộc đời cô, tan biến như thể đã bị thiêu rụi và tro tàn thì bay theo gió tứ phương. Cô bước vào phòng Sasha và đứng lặng ở đó một lát.

– Vĩnh biệt anh, Sasha yêu quý, – cô thầm nghĩ, và trước mắt cô hiện lên viễn cảnh của một cuộc đời mới mẻ, bao la, rộng mở, và cuộc đời ấy, dẫu vẫn còn mờ ảo và đầy rẫy những điều bí ẩn, đang vẫy gọi và cuốn hút cô.

Cô quay lên lầu thu dọn hành lý trong căn phòng của mình, và sáng hôm sau, cô nói lời từ biệt với gia đình để rời khỏi thị trấn trong niềm hân hoan và sức sống tràn trề – và cô đinh ninh rằng mình sẽ ra đi vĩnh viễn.