Tôi là một người nghiêm túc, đầu óc thiên về triết lý sâu xa. Thiên chức của tôi là nghiên cứu tài chính. Tôi là sinh viên luật tài chính và đã chọn đề tài luận văn cho mình: "Quá khứ và tương lai của thuế môn bài nuôi chó". Thiết tưởng chẳng cần phải nói thêm rằng những thứ như các cô tiểu thư, ca hát, ánh trăng cùng muôn vàn trò ngớ ngẩn tương tự đều hoàn toàn xa lạ với tôi.

Buổi sáng. Mười giờ. Maman rót cho tôi một tách cà phê. Tôi uống cạn rồi bước ra ban công nhỏ để bắt tay vào viết luận văn. Tôi lấy một tờ giấy trắng tinh, chấm bút vào mực rồi nắn nót viết tiêu đề: "Quá khứ và tương lai của thuế môn bài nuôi chó".

Suy nghĩ một lát, tôi viết tiếp: "Khảo cứu lịch sử. Dựa vào vài ẩn ý nơi Herodotus và Xenophon, ta có thể suy ra rằng nguồn gốc của sắc thuế đánh vào loài chó bắt nguồn từ..."

Thế nhưng đúng lúc ấy, tôi nghe thấy tiếng bước chân hết sức đáng ngờ. Nhìn từ ban công xuống, tôi thấy bên dưới là một cô tiểu thư mặt dài, lưng cũng dài. Tên cô ta hình như là Nadenka hay Varenka gì đó, mà thực ra là tên nào cũng chẳng quan trọng. Cô nàng đang tìm kiếm thứ gì đó, vờ như không thấy tôi, miệng khe khẽ ngâm nga:

“Chàng có còn nhớ khúc ca chan chứa ân tình?”

Tôi đọc lại những dòng vừa viết và định tiếp tục, nhưng cô nàng lại làm bộ như vừa mới nhác thấy bóng tôi, rồi cất giọng thảm thiết:

— Chào buổi sáng, Nikolay Andreitch. Tưởng tượng xem tôi vừa gặp phải nỗi bất hạnh dường nào này! Hôm qua đi dạo, tôi đánh rơi mất hạt ngọc nhỏ trên chiếc lắc tay rồi!

Tôi đọc lại phần mở đầu luận văn thêm lần nữa, nắn nót lại cái đuôi chữ "g" và toan viết tiếp, nhưng cô nàng vẫn không chịu buông tha.

— Nikolay Andreitch ơi, — cô ta nài nỉ, — anh tiễn tôi về nhà được không? Nhà Karelin có con chó to khiếp lắm, tôi chẳng dám đi qua đó một mình đâu.

Thế là hết đường thoái thác. Tôi đành đặt bút xuống rồi đi xuống nhà với cô ta. Nadenka (hay Varenka) khoác lấy tay tôi, và chúng tôi cùng rảo bước về phía biệt thự nhà nàng.

Mỗi khi rơi vào cảnh ngộ phải khoác tay đi dạo cùng một người phụ nữ, chẳng hiểu sao tôi luôn cảm thấy mình hệt như cái mắc áo đang phải gánh một chiếc áo choàng nặng trịch. Nói riêng với nhau thì, Nadenka (hay Varenka) vốn có tính khí nồng nhiệt (ông nội cô ta là người Armenia), nàng sở hữu một ngón nghề kỳ tài là dồn toàn bộ trọng lượng cơ thể lên cánh tay người ta rồi bám riết lấy sườn như đỉa. Cứ thế, chúng tôi sánh bước bên nhau.

Đi ngang qua nhà Karelin, tôi thấy một con chó to tướng, nó gợi tôi nhớ ngay đến thuế môn bài nuôi chó. Nghĩ đến công trình đang dang dở mà lòng tôi ngao ngán, buông một tiếng thở dài.

— Sao anh lại thở dài thế? — Nadenka (hay Varenka) hỏi, rồi chính nàng cũng trút ra một tiếng thở dài thườn thượt.

Đến đây tôi xin phép nói sang chuyện khác đôi chút để giải thích rằng, Nadenka hay Varenka này (giờ ngẫm lại, hình như tôi từng nghe người ta gọi cô ta là Mashenka), chẳng hiểu vì cớ gì cứ đinh ninh rằng tôi đang thầm thương trộm nhớ nàng. Bởi vậy, nàng tự coi bổn phận nhân đạo của mình là lúc nào cũng phải nhìn tôi bằng ánh mắt thương hại và dùng lời lẽ ngọt ngào để vỗ về vết thương lòng của tôi.

— Nghe này, — nàng dừng bước, nói. — Tôi biết vì sao anh thở dài rồi. Anh đang yêu, phải thế không; nhưng nhân danh tình bạn của chúng ta, tôi xin anh hãy tin rằng người con gái anh yêu luôn dành cho anh sự kính trọng sâu sắc nhất. Nàng không thể đáp lại mối tình này; nhưng nào phải lỗi tại nàng khi trái tim nàng từ lâu đã thuộc về một người khác?

Mũi Mashenka bắt đầu phập phồng đỏ ửng, mắt nàng rưng rưng lệ: rõ ràng là nàng đang đợi tôi nói một lời gì đó, nhưng may thay, đúng lúc ấy chúng tôi đã về đến nơi. Mẹ Mashenka, một phụ nữ tốt bụng nhưng đầu óc đầy rẫy những định kiến cổ hủ, đang ngồi ngoài hiên: thoáng thấy vẻ mặt xúc động của con gái, bà nhìn tôi chòng chọc rồi thở dài, như thể đang tự nhủ: "Chao ôi, cái lũ trẻ này! Đến cả chuyện kín đáo riêng tư mà cũng chẳng biết giấu giếm!"

Cùng ngồi trên hiên với bà là mấy cô tiểu thư đủ mọi sắc thái và một viên sĩ quan giải ngũ đang thuê căn biệt thự cạnh nhà chúng tôi. Trong cuộc chiến vừa qua, ông ta bị thương ở thái dương trái và hông bên phải. Người đàn ông bất hạnh này cũng giống tôi, trù tính dành cả mùa hè để làm công việc viết lách. Ông đang soạn cuốn "Hồi ký của một quân nhân". Cứ mỗi sáng, ông cũng bắt đầu sự nghiệp cao quý của mình giống như tôi, nhưng hễ vừa đặt bút viết chưa qua nổi câu "Tôi sinh ra vào năm..." thì thế nào cũng có một cô Varenka hay Mashenka nào đó lượn lờ dưới ban công, thế là người anh hùng thương tật lại bị điệu đi như tù binh dưới sự áp giải.

Cả đám người ngồi trên hiên đang cặm cụi bóc tách mấy thứ hoa quả dở tệ để làm mứt. Tôi cúi chào rồi định bụng rút êm, nhưng mấy cô nàng đủ màu sắc kia liền ré lên, giật lấy chiếc mũ của tôi và nằng nặc bắt tôi phải ở lại. Tôi đành ngồi xuống. Họ đưa cho tôi một đĩa quả cùng một chiếc kẹp tóc. Tôi bắt đầu ngồi khều hạt.

Mấy cô nàng đủ màu sắc bắt đầu bàn tán về đàn ông: họ bảo anh này trông dễ coi, anh kia bảnh trai nhưng tính tình chẳng ra sao, anh nọ tốt tính nhưng xấu mã, còn anh thứ tư thì cũng chẳng đến nỗi nào nếu cái mũi không thô như cái đê khâu, và cứ thế tiếp diễn.

— Còn cậu, Monsieur Nicolas, — mẹ Varenka quay sang tôi bảo, — cậu tuy không đẹp trai nhưng lại có duyên... Gương mặt cậu có nét gì đó rất cuốn hút... Cơ mà với đàn ông, nhan sắc đâu quan trọng, cái chính là trí tuệ, — bà vừa nói vừa thở dài thấu não.

Mấy cô tiểu thư cũng thở dài theo rồi cụp mắt xuống... họ đều nhất trí rằng ở đàn ông, điều cốt yếu không phải vẻ bề ngoài mà là trí tuệ. Tôi liếc trộm sang tấm gương bên cạnh để xem rốt cuộc mình có "cuốn hút" thật hay không. Đập vào mắt tôi là một cái đầu bù xù, chòm râu rậm rạp, ria mép, lông mày, lông lá mọc lan cả lên má, rậm rịt lên tận mắt, chẳng khác nào một bụi rậm rạp mà chòi ra giữa đó là cái mũi sừng sững như một tháp canh. Cuốn hút gớm nhỉ, hừ!

— Nhưng dẫu sao thì, Nicolas này, chính phẩm chất tâm hồn mới là thứ giúp cậu làm nên chuyện, — mẹ Nadenka lại thở dài, như thể vừa khẳng định một chân lý sâu xa và độc đáo của riêng mình.

Còn Nadenka thì nhìn tôi với vẻ xót xa đầy ái ngại, nhưng việc đinh ninh rằng có một gã đàn ông si tình đến điên dại đang ngồi đối diện rõ ràng là nguồn khoái lạc tột cùng của cô nàng.

Bàn hết chuyện đàn ông, mấy cô tiểu thư lại quay sang tán chuyện tình yêu. Sau một hồi đàm đạo dông dài về ái tình, một cô đứng dậy cáo lui. Những người ở lại lập tức xúm vào mổ xẻ cô ta. Ai nấy đều đồng tình rằng cô ả vừa ngu ngốc, vừa khó ưa, lại xấu xí, đã thế một bên xương bả vai còn nhô ra trông đến là chướng mắt.

Nhưng rồi cuối cùng, tạ ơn trời đất! Tôi đã thấy bóng chị hầu gái nhà mình. Maman sai chị sang gọi tôi về ăn trưa. Giờ thì tôi có thể thoát khỏi cái hội dở hơi này để quay về với công việc của mình rồi. Tôi đứng dậy cúi đầu chào.

Mẹ Varenka, chính nàng Varenka, cùng đám tiểu thư lòe loẹt kia liền ùa ra vây lấy tôi, quả quyết rằng tôi không thể nào về được, vì hôm qua tôi đã trót hứa sẽ ăn trưa với họ rồi cùng vào rừng hái nấm. Tôi đành cúi đầu ngồi thụp xuống. Lòng tôi sôi sục căm hờn, tôi cảm thấy chỉ một giây nữa thôi là mình sẽ mất tự chủ và một cơn thịnh nộ sẽ bùng nổ, nhưng cung cách lịch thiệp của một quý ông cùng nỗi sợ mang tiếng thất lễ đã buộc tôi phải nhượng bộ phái đẹp. Và thế là tôi đành nghe theo.

Chúng tôi ngồi vào bàn ăn. Viên sĩ quan thương tật, người có vết thương ở thái dương làm co rút cả cơ má trái, ăn uống chật vật như thể đang bị ngậm hàm thiếc ngựa trong mồm. Tôi ngồi vê tròn những mẩu bánh mì vụn, nghĩ miên man về thuế môn bài nuôi chó, và biết rõ cái tính khí nóng nảy khôn cùng của mình nên tôi cố sức câm như hến. Nadenka nhìn tôi với ánh mắt chan chứa xót thương.

Hết súp, đến lưỡi bò hầm đậu Hà Lan, gà quay, rồi món compote tráng miệng. Tôi chẳng thấy ngon miệng chút nào, nhưng vẫn phải cố nuốt vì phép lịch sự.

Sau bữa trưa, trong lúc tôi đứng hút thuốc một mình ngoài hiên, mẹ Nadenka bước lại gần, siết chặt tay tôi rồi thì thào một cách gấp gáp:

— Đừng tuyệt vọng, Nicolas! Con bé có một trái tim... ôi, một trái tim nhân hậu dường nào!...

Chúng tôi cùng nhau vào rừng hái nấm. Varenka lại khoác chặt lấy tay tôi, dính chặt vào sườn tôi. Nỗi thống khổ của tôi thật khôn xiết, nhưng tôi vẫn cắn răng chịu đựng.

Chúng tôi bước vào rừng cây.

— Nghe này, Monsieur Nicolas, — Nadenka thở dài cất tiếng. — Sao anh lại ủ rũ thế? Sao anh chẳng nói chẳng rằng câu nào vậy?

Đúng là một đứa con gái kỳ quặc hết chỗ nói! Tôi thì có gì để nói với cô ta cơ chứ? Giữa chúng tôi có điểm gì chung đâu?

— Ôi, anh nói gì đi chứ! — nàng nài nỉ.

Tôi cố vắt óc nghĩ ra chủ đề nào đó thật phổ thông, vừa tầm hiểu biết của nàng. Trầm ngâm một lát, tôi cất lời:

— Nạn phá rừng bừa bãi đã gây tổn hại nghiêm trọng đến sự phồn vinh của nước Nga...

— Nicolas, — Nadenka thở dài, mũi nàng bắt đầu đỏ ửng lên, — Nicolas, em thấy anh đang cố tình lảng tránh, không chịu mở lòng với em... Dường như anh muốn dùng sự im lặng để trừng phạt em thì phải. Tình cảm của anh không được đáp lại, và anh muốn gặm nhấm nỗi đau trong câm lặng, trong cô độc... chuyện đó thật quá đỗi tàn nhẫn, Nicolas ơi! — nàng thốt lên rồi đột ngột nắm lấy tay tôi, và tôi thấy mũi nàng bắt đầu phập phồng to tướng. — Anh sẽ nói sao nếu như người con gái anh yêu đề nghị trao cho anh một tình bạn vĩnh cửu?

Tôi lắp bắp vài lời vô nghĩa, bởi thực sự tôi chẳng biết phải nói gì với nàng.

Thứ nhất, tôi chẳng hề yêu đương cô ả nào hết; thứ hai, tôi cần cái thứ tình bạn vĩnh cửu của nàng để làm quái gì; và thứ ba, tôi là kẻ cực kỳ nóng tính.

Mashenka (hay Varenka) lấy hai tay bưng mặt rồi lẩm bẩm như tự nói với chính mình:

— Anh ấy nhất quyết không chịu nói;... rõ ràng là anh ấy muốn bắt mình phải hy sinh! Mình không thể yêu anh ấy khi trái tim vẫn còn vương vấn người khác... nhưng... mình sẽ nghĩ lại... Được rồi, mình sẽ cân nhắc... Mình sẽ chứng minh sức mạnh tâm hồn mình, và biết đâu đấy, dẫu phải trả giá bằng chính hạnh phúc cả đời, mình sẽ cứu rỗi người đàn ông này thoát khỏi nỗi đọa đày!

Tôi chẳng thể hiểu nổi mớ bòng bong này. Cứ như thể một trò đố mẹo quái gở nào đó vậy.

Chúng tôi đi sâu hơn vào rừng và bắt đầu hái nấm. Suốt thời gian đó, đôi bên hoàn toàn im lặng. Vẻ mặt Nadenka lộ rõ sự giằng xé nội tâm ghê gớm. Đâu đó vang lên tiếng chó sủa; nó lại nhắc tôi nhớ đến bản luận văn của mình, khiến tôi buông tiếng thở dài sườn sượt. Qua kẽ lá, tôi thoáng thấy viên sĩ quan thương tật đang tập tễnh lê bước một cách nhọc nhằn. Chân phải của con người tội nghiệp ấy bị thọt do vết thương chiến tranh, còn bên tay trái thì đang bị một ả tiểu thư lòe loẹt đu bám. Gương mặt ông ta toát lên vẻ an phận cam chịu số phận trớ trêu.

Chúng tôi quay về nhà uống trà, sau đó chơi bóng vồ và nghe một cô tiểu thư lòe loẹt cất giọng hát bài: "Không, không, chàng nào có yêu, không, không bao giờ". Cứ mỗi lần ngân đến chữ "không", cái miệng cô ta lại méo xệch sang một bên gần như chạm tới tận mang tai.

— Tuyệt vời quá! — những cô nàng còn lại đồng thanh tán thưởng, — Thật là tuyệt vời!

Trời dần về chiều. Một vầng trăng đáng ghét lừ lừ nhô lên sau rặng cây bụi. Không gian tĩnh lặng như tờ, thoang thoảng mùi cỏ mới cắt khó chịu đến phát buồn nôn. Tôi chộp lấy chiếc mũ, toan tìm đường chuồn êm.

— Em có điều này nhất định phải nói với anh! — Mashenka thì thào vào tai tôi đầy vẻ hệ trọng, — đừng về vội!

Linh tính mách bảo tôi có điềm chẳng lành, nhưng phép lịch sự lại trói chân tôi ở lại. Mashenka khoác tay tôi rồi dắt ra một lối đi dạo trong vườn. Lúc này, toàn bộ dáng vẻ của nàng như đang gồng mình trong một cuộc đấu tranh dữ dội. Nàng tái mét mặt mày, thở không ra hơi, và có vẻ như đang quyết tâm giật phăng cánh tay phải của tôi ra khỏi khớp vai. Rốt cuộc thì cô ả bị cái chứng gì vậy trời?

— Nghe này! — nàng thều thào. — Không, em không thể! Không!... — Nàng cố thốt nên lời nhưng rồi lại ngập ngừng do dự. Giờ đây, nhìn nét mặt nàng, tôi biết nàng đã hạ một quyết tâm ghê gớm. Với đôi mắt sáng quắc và cái mũi sưng đỏ, nàng chộp lấy tay tôi rồi hấp tấp nói: — Nicolas, em thuộc về anh! Yêu anh thì em không thể, nhưng em xin thề sẽ trọn đời chung thủy với anh!

Dứt lời, nàng nép chặt người vào ngực tôi, rồi lập tức bật bắn ra xa.

— Có người đến, — nàng thì thào. — Tạm biệt anh!... Ngày mai đúng mười một giờ, em sẽ đợi ở nhà chòi... Tạm biệt!

Rồi nàng biến mất tăm. Hoàn toàn mù tịt không hiểu nổi hành tung kỳ quặc của cô ả, lại thêm chứng tim đập thình thịch vì bức bối, tôi lủi thủi lần mò về nhà. Ở đó, bản thảo "Quá khứ và tương lai của thuế môn bài nuôi chó" vẫn đang nằm đợi tôi, nhưng tôi chẳng tài nào làm việc nổi. Tôi phát điên lên mất... Phải nói là cơn thịnh nộ của tôi đã lên đến đỉnh điểm. Mẹ kiếp! Tôi không đời nào để ai coi mình như con nít, tôi là kẻ cực kỳ nóng tính, và đùa giỡn với tôi là không xong đâu!

Khi chị hầu gái bước vào phòng gọi tôi đi ăn tối, tôi quát thẳng vào mặt chị ta: "Cút xéo ra ngoài!" Tính khí bốc đồng như thế này quả thật chẳng báo trước điều gì tốt đẹp cả.

Sáng hôm sau. Một ngày nghỉ mát điển hình. Nhiệt độ tụt xuống dưới độ âm, gió rít từng cơn lạnh buốt, mưa gió, sình lầy, và nồng nặc mùi băng phiến vì maman đã lôi hết đống khăn choàng ấm từ trong rương ra. Một buổi sáng quỷ tha ma bắt! Hôm nay là ngày 7 tháng Tám năm 1887, ngày diễn ra nhật thực toàn phần. Ở đây tôi xin phép lưu ý rằng vào thời điểm nhật thực, mỗi người trong chúng ta, dẫu chẳng có chút kiến thức thiên văn chuyên sâu nào, cũng đều có thể cống hiến những đóng góp vô cùng to lớn. Chẳng hạn như, bất kỳ ai cũng có thể: (1) đo đạc đường kính của mặt trời và mặt trăng; (2) phác thảo quầng nhật hoa; (3) đo nhiệt độ; (4) quan sát hành vi của cây cỏ và muông thú trong lúc nhật thực; (5) ghi chép lại những cảm tưởng của bản thân, vân vân và mây mây.

Đó là một sự kiện có tầm quan trọng đặc biệt đến mức tôi đành gác lại bản luận văn "Quá khứ và tương lai của thuế môn bài nuôi chó" để hạ quyết tâm quan sát hiện tượng nhật thực.

Tất cả chúng tôi đều dậy từ rất sớm, và tôi phân chia công việc rành rọt như sau: tôi sẽ đo đường kính mặt trời và mặt trăng; viên sĩ quan thương tật sẽ vẽ lại quầng nhật hoa; còn các mục quan sát khác được giao cho Mashenka cùng đám tiểu thư lòe loẹt.

Cả hội tập trung đông đủ và cùng chờ đợi.

— Nguyên nhân nào gây ra nhật thực thế anh? — Mashenka cất tiếng hỏi.

Tôi giải thích: — Hiện tượng nhật thực xảy ra khi mặt trăng, trong quá trình chuyển động trên mặt phẳng hoàng đạo, đi cắt ngang qua đường thẳng nối tâm mặt trời và tâm trái đất.

— Thế hoàng đạo nghĩa là gì hở anh?

Tôi cặn kẽ giảng giải. Mashenka chăm chú lắng nghe.

— Liệu mình nhìn qua kính ám khói có thấy được cái đường thẳng nối tâm mặt trời và tâm trái đất không anh? — nàng thắc mắc.

Tôi đáp rằng đó chỉ là một đường thẳng tưởng tượng được vạch ra trên lý thuyết mà thôi.

— Nếu nó chỉ là đường tưởng tượng thì làm sao mặt trăng cắt ngang qua nó được cơ chứ? — Varenka ngơ ngác hỏi vặn lại.

Tôi nín thinh chẳng buồn đáp. Tôi cảm thấy máu nóng đang sôi sùng sục trong người trước câu hỏi ngây ngô đến phát điên ấy.

— Toàn chuyện nhảm nhí, — mẹ Mashenka chêm vào. — Làm sao mà biết trước chuyện gì sẽ xảy ra được. Các người đã lên trời bao giờ đâu mà đòi biết mặt trời với mặt trăng sẽ ra làm sao? Toàn là vẽ chuyện hão huyền.

Đúng khoảnh khắc ấy, một vệt đen bắt đầu lấn dần qua mặt trời. Cảnh tượng hỗn loạn lập tức diễn ra. Cừu, ngựa và bò rống tướng lên rồi dựng ngược đuôi chạy toán loạn khắp cánh đồng. Lũ chó sủa ầm ĩ. Lũ rệp tưởng đêm đã buông rèm liền bò lổm ngổm ra khỏi các khe tường để đốt những người còn đang say ngủ trên giường.

Thầy phó tế đang chở dưa chuột từ vườn rau về liền nhảy tót khỏi xe ngựa, chui tọt xuống gầm cầu ẩn nấp; trong khi con ngựa của thầy cứ thế lững thững bước vào sân nhà người khác, mặc cho lũ lợn xơi tái sạch bách đống dưa chuột. Viên thanh tra thuế vụ đêm qua không ngủ ở nhà mà ngủ lại nhà một cô nhân tình, hốt hoảng lao ra đường chỉ với độc một chiếc áo ngủ trên người, vừa chạy thục mạng vào đám đông vừa gào thét thất thanh: "Chạy đi, ai thoát được thì thoát!"

Bao nhiêu quý bà quý cô đến nghỉ mát, kể cả những cô trẻ trung xinh đẹp, cũng cuống cuồng chạy tháo thân khỏi biệt thự mà chẳng kịp xỏ dép vào chân. Vô số cảnh tượng trớ trêu diễn ra đến mức tôi chẳng dám mở miệng miêu tả lại.

— Ôi, khiếp quá đi mất! — đám tiểu thư lòe loẹt ré tướng lên. — Thật là khủng khiếp quá chừng!

— Các bà các cô, quan sát đi chứ! — tôi gào lên. — Từng giây từng phút đều là vàng ngọc đấy!

Nói đoạn, tôi vội vã tiến hành đo đạc các đường kính. Sực nhớ tới quầng nhật hoa, tôi quay sang nhìn viên sĩ quan thương tật. Ông ta đứng đực ra đó, chẳng làm ăn được tích sự gì.

— Có chuyện gì thế? — tôi hét lớn. — Quầng nhật hoa vẽ đến đâu rồi?

Ông ta nhún vai, đưa mắt nhìn hai cánh tay một cách đầy bất lực. Khổ thân người đàn ông khốn khổ, hai bên sườn ông ta là hai ả tiểu thư lòe loẹt đang sợ hãi đu bám chặt cứng, khiến ông chẳng thể nào nhúc nhích để làm việc. Tôi vồ lấy cây bút chì rồi ghi lại thời gian chính xác đến từng giây. Điều đó tối quan trọng. Tôi ghi tiếp tọa độ địa lý của điểm quan sát. Điều đó cũng quan trọng chẳng kém. Đúng lúc tôi chuẩn bị đo đường kính thì Mashenka chộp lấy tay tôi rồi thì thào:

— Đừng quên hôm nay nhé, mười một giờ đấy.

Tôi giật phắt tay lại, trong lòng nóng như lửa đốt vì từng giây trôi qua đều vô giá, tôi cố tiếp tục công việc quan sát, nhưng Varenka lại túm chặt lấy cánh tay tôi rồi nép sát người vào. Bút chì, những mảnh kính ám khói, các bản vẽ phác thảo — tất cả văng tung tóe xuống bãi cỏ. Khốn nạn thật! Đã đến lúc con ả này phải hiểu rằng tôi là một kẻ cực kỳ nóng tính, và một khi cơn thịnh nộ bùng lên thì tôi sẽ chẳng kiêng nể ai, tôi không thể kiểm soát nổi bản thân mình đâu.

Tôi cố gượng tiếp tục công việc, nhưng hiện tượng nhật thực đã kết thúc mất rồi.

— Nhìn em đi mà! — nàng dịu dàng thì thầm.

Ôi, thế là giọt nước đã tràn ly! Thử thách lòng kiên nhẫn của một người đàn ông đến mức ấy thì chỉ có nước rước lấy thảm họa mà thôi. Nếu có chuyện kinh thiên động địa nào xảy ra thì cũng đừng có đổ lỗi cho tôi. Tôi không bao giờ cho phép ai biến mình thành trò cười, và có Chúa chứng giám, những lúc tôi nổi cơn tam bành thì tốt nhất chớ có dại mà bén mảng lại gần, mẹ kiếp! Chuyện quái quỷ gì tôi cũng dám làm đấy! Một cô tiểu thư trong nhóm, có lẽ nhận thấy cơn lôi đình lộ rõ trên mặt tôi và muốn làm tôi nguôi giận, liền cất lời:

— Em đã làm y như lời anh dặn rồi đấy nhé, anh Nikolay Andreitch; em đã quan sát lũ súc vật rất kỹ. Em thấy con chó xám đuổi theo con mèo ngay trước lúc nhật thực, rồi sau đó nó cứ ngoe nguẩy cái đuôi suốt một hồi lâu.

Thế là công cuộc quan sát nhật thực rốt cuộc xôi hỏng bỏng không.

Tôi quay trở về nhà. Nhờ trời đổ mưa nên tôi đành làm việc trong phòng thay vì ngồi ngoài ban công. Viên sĩ quan thương tật đánh liều thử sức lần nữa, và cũng vừa viết lại được đến đoạn "Tôi sinh ra vào năm..." thì tôi đã thấy một cô nàng lòe loẹt bổ nhào tới chộp lấy ông ta rồi điệu ngay về biệt thự nhà nàng.

Tôi không sao làm việc nổi, bởi cơn thịnh nộ vẫn chưa nguôi và lồng ngực thì đập loạn xạ. Tôi không ra chỗ nhà chòi. Thất hẹn như thế thì thật bất lịch sự, nhưng xét cho cùng, ai mà nỡ bắt người ta mò ra đó giữa trời mưa gió bão bùng cơ chứ.

Đúng mười hai giờ trưa, tôi nhận được một phong thư từ Mashenka, một lá thư đầy những lời trách móc hờn giận cùng lời nài nỉ tôi hãy ra nhà chòi, trong thư cô nàng xưng hô với tôi bằng "anh - em" thân mật. Đến một giờ chiều, tôi lại nhận được lá thư thứ hai, và đến hai giờ là lá thư thứ ba... Tôi buộc phải đi thôi... Nhưng trước khi đi, tôi phải suy tính xem mình sẽ nói gì với nàng. Tôi sẽ hành xử đúng mực như một quý ông.

Trước hết, tôi sẽ bảo cho cô ta biết rằng cô ta đã lầm to khi tưởng tôi yêu cô ta. Tuy nhiên, người ta thường chẳng mấy khi nói thẳng vào mặt một người phụ nữ như thế. Bảo với một quý cô rằng mình chẳng hề yêu nàng thì cũng thô lỗ chẳng kém gì bảo thẳng với một nhà văn rằng ông ta chẳng biết viết văn.

Cách hay nhất là giải thích cho nàng nghe quan điểm của tôi về hôn nhân.

Tôi khoác chiếc áo choàng mùa đông, cầm ô rồi rảo bước ra phía nhà chòi.

Vốn biết tính mình nóng nảy bộp chộp, tôi sợ rằng mình lỡ lời nói điều gì quá gay gắt; tôi sẽ cố kiềm chế hết mức có thể.

Tôi thấy Nadenka vẫn đang ngồi đợi mình ở đó. Mặt nàng tái mét và đẫm nước mắt. Nhác thấy bóng tôi, nàng reo lên một tiếng đầy vui sướng, lao tới ôm chầm lấy cổ tôi rồi thổn thức:

— Cuối cùng anh cũng đến! Anh nỡ lòng thử thách lòng kiên nhẫn của em... Nghe này, cả đêm qua em không sao chợp mắt nổi... Em cứ nghĩ ngợi mãi... Em tin rằng một khi đã hiểu anh nhiều hơn, em sẽ học được cách yêu anh...

Tôi ngồi xuống và bắt đầu giãi bày quan điểm của mình về hôn nhân. Trước hết, để tránh những chuyện lan man ngoài lề và diễn đạt một cách ngắn gọn nhất có thể, tôi mở đầu bằng một bài khảo cứu lịch sử tóm lược. Tôi nói về hôn nhân thời Ai Cập cổ đại và Ấn Độ giáo, rồi chuyển sang thời cận đại, điểm xuyết thêm vài tư tưởng của Schopenhauer. Mashenka chăm chú lắng nghe, nhưng bỗng nhiên, chẳng hiểu do dây thần kinh nào chập mạch, cô nàng bèn ngắt lời tôi:

— Nicolas, hôn em đi!

Tôi lúng túng chẳng biết phải nói gì với nàng. Nàng lại nài nỉ lần nữa. Xem chừng không thể nào trốn tránh được. Tôi đứng dậy, cúi xuống ghé sát gương mặt dài ngoẵng của nàng, trong lòng dâng lên cảm giác y hệt như hồi bé bị người ta bế thốc lên để hôn tạm biệt người bà đã khuất đang nằm trong quan tài. Chưa thỏa mãn với nụ hôn ấy, Mashenka vùng dậy ôm riết lấy tôi đầy cuồng nhiệt. Đúng lúc ngàn cân treo sợi tóc đó, mẹ Mashenka lù lù xuất hiện ngay trước cửa nhà chòi... Bà làm ra vẻ mặt kinh hãi tột cùng, miệng suỵt khẽ "suỵt-suỵt" với ai đó đi cùng phía sau, rồi thoắt cái biến mất hút như quỷ Mephistopheles thụt qua cửa sập sân khấu.

Vừa bẽ bàng vừa giận sôi người, tôi quay trở về căn biệt thự của mình. Về đến nhà, tôi thấy mẹ Varenka đang rưng rưng nước mắt ôm chặt lấy maman tôi. Còn maman tôi thì sụt sùi nức nở bảo:

— Tôi vẫn luôn hằng mong mỏi ngày này!

Và rồi, bạn thấy có trớ trêu không, mẹ Nadenka bước lại gần tôi, ôm chầm lấy tôi rồi nghẹn ngào:

— Cầu Chúa ban phúc cho hai con!... Nhớ phải yêu thương con bé thật lòng đấy nhé... Đừng quên sự hy sinh to lớn mà nó đã dành cho con!

Và giờ đây, tôi đang có mặt trong chính đám cưới của mình. Ngay khoảnh khắc tôi hạ bút viết những dòng cuối cùng này, phù rể đang đứng kè kè bên cạnh, giục tôi phải nhanh chân lên. Lũ người này thật chẳng hiểu gì về tính khí của tôi cả! Tôi là một kẻ cực kỳ nóng tính, tôi đâu phải lúc nào cũng làm chủ được bản thân! Mẹ kiếp! Có trời mới biết chuyện gì sẽ xảy ra tiếp theo! Dắt một gã đàn ông hung bạo, liều lĩnh bước lên bục bàn thờ làm lễ cưới thì cũng dại dột chẳng khác nào thò tay vào chuồng một con cọp dữ. Rồi cứ chờ mà xem, hãy đợi đấy!

Thế là tôi đã lấy vợ. Ai nấy đều xúm vào chúc tụng tôi, còn Varenka thì cứ bám riết lấy tôi không rời và lặp đi lặp lại:

— Giờ thì anh đã là của em, là của riêng em; anh hiểu chưa hả? Mau nói là anh yêu em đi! — Và cái mũi nàng lại phập phồng to tướng khi thốt ra những lời ấy.

Tôi nghe chàng phù rể kể lại rằng viên sĩ quan thương tật đã cao tay thoát khỏi cạm bẫy của thần Hymen như thế nào. Ông ta đã chìa ra cho cô tiểu thư lòe loẹt kia xem một tờ giấy chứng nhận y khoa, xác nhận rằng do vết thương ở thái dương nên thi thoảng ông bị loạn thần và mất năng lực hành vi để xác lập một cuộc hôn nhân hợp pháp. Quả là một phát kiến thiên tài! Lẽ ra tôi cũng có thể xin được một tờ giấy chứng nhận như thế chứ. Một người chú của tôi từng uống rượu đến chết, một người chú khác thì đãng trí cùng cực (có bận ông ấy đội nhầm cả cái ống ủ tay của phụ nữ lên đầu thay cho mũ), còn một bà cô của tôi thì suốt ngày gõ đàn piano và hễ thấy quý ông nào mình không ưa là thè lưỡi trêu ngươi. Chưa kể cái tính khí nóng nảy vô phương kiềm chế của tôi cũng là một triệu chứng hết sức đáng ngờ đấy chứ.

Nhưng than ôi, cớ sao những ý tưởng vĩ đại dường ấy lại luôn luôn đến quá muộn màng? Tại sao cơ chứ?