Sự việc xảy ra cách đây chưa lâu tại tòa án thành phố Moskva. Các bồi thẩm viên, ở lại tòa qua đêm, trước khi đi ngủ đã trò chuyện về những ấn tượng sâu sắc. Họ dẫn đến cuộc bàn luận này nhờ nhớ lại một nhân chứng, theo lời kể của chính ông, đã bắt đầu bị lắp và tóc bạc trắng đi chỉ vì một khoảnh khắc kinh hoàng. Các bồi thẩm viên quyết định rằng trước khi đi ngủ, mỗi người trong số họ nên lục lại ký ức và kể một câu chuyện đã xảy ra với chính mình. Đời người ngắn ngủi là thế, nhưng chẳng có ai là không thể tự hào rằng trong quá khứ của mình từng có những khoảnh khắc kinh hoàng.

Một bồi thẩm viên kể câu chuyện ông suýt chết đuối; người khác tả lại rằng, ở một nơi không có bác sĩ cũng chẳng có dược sĩ, một đêm nọ ông đã vô tình đầu độc chính con trai mình bằng cách đưa nhầm kẽm sun-fat thay cho soda. Đứa trẻ không chết, nhưng người cha suýt phát điên. Người thứ ba, một người chưa già nhưng sức khỏe kém, kể về hai lần ông từng mưu tự sát: lần đầu bằng cách tự bắn vào đầu và lần thứ hai bằng cách lao mình xuống đường tàu hỏa.

Người thứ tư, một người đàn ông lùn, mập mạp và ăn mặc chải chuốt, kể câu chuyện sau đây:

“Lúc ấy tôi mới chỉ ngoài hai mươi hoặc hai mươi ba tuổi khi đem lòng yêu say đắm người vợ hiện tại của mình và cầu hôn nàng. Giờ đây tôi sẵn sàng tự tát vào mặt mình vì cái tội kết hôn quá sớm ấy, nhưng hồi đó, tôi chẳng biết điều gì sẽ xảy ra với mình nếu Natasha từ chối. Tình yêu của tôi hoàn toàn là thứ tình yêu đích thực, y như được miêu tả trong tiểu thuyết — cuồng nhiệt, say đắm, v.v. Hạnh phúc tràn ngập khiến tôi không biết làm sao để thoát ra khỏi nó, và tôi cứ bám lấy cha mình, bạn bè cùng đám gia nhân để huyên hoang không dứt về ngọn lửa đam mê. Những kẻ hạnh phúc chính là thứ phiền toái đáng ghét nhất. Tôi đã là một kẻ phiền toái khủng khiếp; đến bây giờ nghĩ lại tôi vẫn thấy xấu hổ. . . .”

“Trong số bạn bè của tôi thời đó có một chàng trai trẻ đang bắt đầu sự nghiệp luật sư. Bây giờ anh ta là một luật sư nổi tiếng khắp nước Nga; nhưng dạo ấy anh ta mới chỉ bắt đầu tạo dựng được tên tuổi, chưa đủ giàu có và nổi tiếng để có quyền phớt lờ một người bạn cũ khi vô tình gặp mặt. Tôi thường hay sang chơi với anh ta một hoặc hai lần một tuần. Chúng tôi thường ngả ngốn trên ghế bành và bắt đầu bàn luận về triết học.”

“Một hôm, khi đang nằm dài trên chiếc ghế bành nhà anh ta, tôi lập luận rằng chẳng có nghề nghiệp nào vô ơn hơn nghề luật sư. Tôi cố chứng minh rằng ngay khi việc xét nghiệm các nhân chứng kết thúc, tòa án hoàn toàn có thể gạt bỏ cả các luật sư bào chữa lẫn nguyên tố cáo, bởi vì họ chẳng có chút ích lợi gì mà chỉ vướng chân vướng cẳng. Nếu một vị bồi thẩm viên trưởng thành, có tâm lý và trí tuệ bình thường, đã đinh ninh rằng cái trần nhà có màu trắng, hoặc Ivanov có tội, thì việc đấu tranh với niềm tin đó và đánh bại nó là điều nằm ngoài khả năng của bất kỳ nhà hùng biện Demosthenes nào. Ai có thể thuyết phục được tôi rằng mình có bộ ria mép màu đỏ trong khi tôi thừa biết nó màu đen? Khi lắng nghe một nhà hùng biện, có lẽ tôi sẽ trở nên đa cảm và rơi nước mắt, nhưng niềm tin cốt lõi của tôi, vốn được xây dựng phần lớn trên những bằng chứng và sự thật hiển nhiên, thì không hề suy suyển dù chỉ một chút. Bạn tôi quả quyết rằng tôi còn trẻ con, ngốc nghéch và đang nói những điều nhảm nhí. Theo quan điểm của anh ta, thứ nhất, một sự thật hiển nhiên lại càng trở nên hiển nhiên hơn khi được soi sáng bởi những con người tận tâm và hiểu biết sâu rộng; thứ hai, tài năng là một sức mạnh nguyên thủy, một cơn cuồng phong có thể biến cả đá sỏi thành bụi, huống chi là những chuyện vụn vặt như niềm tin của đám thợ thủ công hay thương gia phường hội thứ hai. Chống lại tài năng cũng khó khăn như việc nhìn thẳng vào mặt trời mà không chớp mắt, hay việc chặn đứng những cơn gió vậy. Chỉ bằng sức mạnh của lời nói, một kẻ phàm trần bình thường cũng có thể quy đổi hàng ngàn kẻ dã man ngoan cố sang đạo Thiên Chúa; Odysseus là một người có ý chí sắt đá, nhưng rồi cũng phải khuất phục trước các nàng tiên cá Syrens, v.v. Toàn bộ lịch sử đều bao gồm những ví dụ tương tự, và trong đời sống chúng ta bắt gặp chúng ở mọi ngã rẽ; và sự việc tất yếu phải thế, bằng không thì kẻ thông minh và có tài sẽ chẳng có chút ưu thế nào trước kẻ đần độn và bất tài.”

“Tôi vẫn giữ nguyên quan điểm của mình, tiếp tục khẳng định rằng niềm tin mạnh mẽ hơn bất kỳ tài năng nào, mặc dù, nói một cách thành thật, tôi chẳng thể định nghĩa chính xác niềm tin hay tài năng theo nghĩa là gì. Rất có thể tôi chỉ nói năng lung tung cốt để được đôi co mà thôi.”

“‘Lấy cậu ra làm ví dụ chẳng hạn,’ vị luật sư nói. ‘Ngay lúc này đây, cậu đang đinh ninh rằng vị hôn thê của mình là một thiên thần và trên đời này không có người đàn ông nào hạnh phúc hơn cậu. Nhưng tôi bảo cậu điều này: mười hay hai mươi phút là quá đủ để tôi khiến cậu phải ngồi vào chiếc bàn này và viết thư cho vị hôn thê, đoạn tuyệt đính hôn.’”

“Tôi bật cười.”

“‘Đừng cười, tôi đang nói nghiêm túc đấy,’ bạn tôi nói. ‘Nếu tôi muốn, chỉ trong hai mươi phút nữa thôi cậu sẽ cảm thấy hạnh phúc vì nhận ra mình chẳng cần phải lấy vợ làm gì. Trời mới biết tôi có tài cán gì, nhưng cậu thì chắc chắn không thuộc dạng người có ý chí vững vàng.’”

“‘Thế thì thử xem nào!’ tôi thách thức.”

“‘Thôi, thử làm gì cơ chứ? Tôi chỉ nói thế thôi. Cậu là một chàng trai tốt và sẽ thật tàn nhẫn nếu đẩy cậu vào một thí nghiệm như vậy. Hơn nữa, hôm nay phong độ của tôi không được tốt.’”

“Chúng tôi ngồi vào bàn ăn tối. Rượu ngon và hình bóng của Natasha, người yêu dấu của tôi, đã tràn ngập toàn bộ con người tôi bằng sự trẻ trung và hạnh phúc. Hạnh phúc của tôi lớn lao đến mức vị luật sư ngồi đối diện với đôi mắt xanh lục bỗng trở thành một kẻ bất hạnh trong mắt tôi, thật nhỏ bé, thật xám xịt. . . .”

“‘Cứ thử đi mà!’ tôi nài nỉ. ‘Nào, tôi cầu xin anh đấy!’”

“Vị luật sư lắc đầu và cau mày. Rõ ràng là tôi bắt đầu làm anh ta thấy phiền.”

“‘Tôi biết chứ,’ anh ta nói, ‘sau thí nghiệm của tôi, cậu sẽ nói lời cảm ơn và gọi tôi là vị cứu tinh; nhưng cậu thấy đấy, tôi còn phải nghĩ cho vị hôn thê của cậu nữa chứ. Cô ấy yêu cậu; việc cậu ruồng bỏ cô ấy sẽ khiến cô ấy đau khổ. Mà cô ấy lại là một sinh linh đáng yêu làm sao! Tôi thực sự ghen tị với cậu đấy.’”

“Vị luật sư thở dài, nhấm nháp ngụm rượu và bắt đầu ca ngợi Natasha của tôi đáng yêu thế nào. Anh ta có một biệt tài miêu tả phi thường. Anh ta có thể tuôn ra một tràng từ ngữ trôi chảy về hàng mi hay ngón tay út của một người phụ nữ. Tôi say sưa lắng nghe anh ta.”

“‘Tôi đã gặp rất nhiều phụ nữ trong đời,’ anh ta nói,‘nhưng xin lấy danh dự mà đảm bảo với cậu, tôi nói với tư cách là một người bạn, Natasha Andreyevna nhà cậu quả là một viên ngọc quý, một cô gái hiếm có. Dĩ nhiên cô ấy cũng có những khiếm khuyết — thực ra là rất nhiều ấy chứ, nếu cậu thích — nhưng dù sao cô ấy vẫn vô cùng quyến rũ.’”

“Và vị luật sư bắt đầu bàn về những khuyết điểm của vị hôn thê tôi. Lúc bấy giờ tôi hoàn toàn hiểu rằng anh ta đang nói về phụ nữ nói chung, về những điểm yếu chung của họ, nhưng khi ấy tôi cứ đinh ninh rằng anh ta chỉ đang nói riêng về Natasha. Anh ta tỏ ra mê mẩn trước chiếc mũi hếch, những tiếng hét, tiếng cười lanh lảnh, những điệu bộ làm hàng của cô ấy, chính xác là tất cả những gì tôi rất ghét ở cô ấy. Trong suy nghĩ của anh ta, tất cả những điều đó lại vô cùng ngọt ngào, duyên dáng và nữ tính.”

“Không để tôi nhận ra, anh ta nhanh chóng chuyển từ giọng điệu say sưa sang giọng răn dạy của bề trên, rồi tiếp đó là giọng điệu nhẹ nhàng và chế nhạo. . . . Ở đó chẳng có vị chánh án nào và cũng chẳng có ai để kìm hãm cái thói lan man của tay luật sư. Tôi chẳng kịp mở miệng, mà hơn thế nữa, tôi biết nói gì đây? Những điều bạn tôi nói chẳng có gì mới mẻ, đó là những chân lý muôn thuở ai cũng biết, và toàn bộ sự độc địa không nằm ở những gì anh ta nói, mà nằm ở cái hình thức chết tiệt mà anh ta khoác cho nó. Thật sự là quá quắt không thể chịu nổi!”

“Khi lắng nghe anh ta lúc đó, tôi mới thấu hiểu rằng cùng một từ ngữ nhưng có hàng ngàn sắc thái ý nghĩa khác nhau tùy thuộc vào giọng điệu phát âm và cách thức diễn đạt câu chữ. Dĩ nhiên tôi không thể tài nào tái hiện lại được cái giọng điệu hay hình thức ấy; tôi chỉ có thể nói rằng khi lắng nghe bạn tôi và đi qua đi lại trong phòng, tôi đã bị cuốn theo những cảm xúc phẫn nộ, căm phẫn và khinh bỉ cùng với anh ta. Tôi thậm chí đã tin sái cổ khi anh ta rưng rưng nước mắt thông báo rằng tôi là một người vĩ đại, rằng tôi xứng đáng với một số phận tốt đẹp hơn, rằng tôi được định sẵn để đạt được những thành tựu vĩ đại trong tương lai mà hôn nhân sẽ chỉ là vật cản trở!”

“‘Bạn tôi ơi!’ anh ta kêu lên, siết chặt tay tôi. ‘Tôi nài xin cậu, tôi khẩn khoản cậu: hãy dừng lại trước khi quá muộn. Dừng lại đi! Cầu trời khấn Phật phù hộ cho cậu tránh khỏi sai lầm kỳ quặc và tàn nhẫn này! Bạn tôi ơi, đừng hủy hoại tuổi trẻ của mình!’”

“Dù các bạn có tin hay không tùy ý, tóm lại là tôi đã ngồi xuống bàn và viết thư cho vị hôn thê, tuyên bố hủy hôn. Khi viết, tôi cảm thấy nhẹ nhõm vì vẫn chưa quá muộn để sửa chữa sai lầm của mình. Niêm phong bức thư lại, tôi vội vã chạy ra đường để bỏ vào hòm thư. Chính vị luật sư đã đi cùng tôi.”

“‘Tuyệt vời! Quá đỉnh!’ anh ta vỗ tay tán thưởng khi bức thư gửi Natasha biến mất vào bóng tối của chiếc hòm thư. ‘Tôi chân thành chúc mừng cậu. Tôi mừng cho cậu lắm.’”

“Đi được khoảng chục bước chân cùng tôi, vị luật sư lại tiếp tục:”

“‘Dĩ nhiên, hôn nhân cũng có những mặt tốt của nó. Lấy tôi làm ví dụ chẳng hạn, tôi thuộc về tuýp người mà đối với họ gia đình và đời sống gia nhân là tất cả.’”

“Và anh ta tiến hành miêu tả cuộc sống của mình, bày ra trước mắt tôi tất cả sự tồi tệ của một kẻ độc thân sống một mình.”

“Anh ta hào hứng nói về người vợ tương lai của mình, về những mật ngọt của đời sống gia đình bình thường, và anh ta tỏ ra hùng biện cùng sự cuồng nhiệt chân thành đến mức khi chúng tôi về đến cửa nhà anh ta, tôi đã rơi vào trạng thái tuyệt vọng.”

“‘Anh đang làm trò quái quỷ gì với tôi thế này, đồ người tồi tệ kia?’ tôi thều thào nói. ‘Anh đã hủy hoại đời tôi rồi! Tại sao anh lại bắt tôi viết lá thư quái gở đó chứ? Tôi yêu cô ấy, tôi yêu cô ấy cơ mà!’”

“Và tôi gào lên bày tỏ tình yêu của mình. Tôi hoảng loạn trước hành động của chính mình mà giờ đây tôi thấy thật điên rồ và vô nghĩa. Hỡi các vị, không thể tưởng tượng nổi một cảm xúc dữ dội nào hơn thế nữa mà tôi phải trải qua vào khoảnh khắc đó. Ôi, tôi đã trải qua những gì, đã đau khổ nhường nào! Nếu lúc ấy có một người tốt bụng nào đó nhét vào tay tôi một khẩu súng lục, tôi sẽ sẵn sàng tự bắn vào đầu mình một cách vui sướng.”

“‘Thôi nào, thôi nào . . .’ vị luật sư vừa nói vừa vỗ vào vai tôi và bật cười. ‘Đừng khóc nữa. Thư có đến tay vị hôn thê của cậu đâu. Đâu phải cậu là người viết địa chỉ mà là tôi, và tôi đã cố tình viết ngoằn ngoèo để bưu điện có dịch giời cũng không đọc nổi. Cớ sự này sẽ là một bài học cho cậu để đời sau chớ có thói ba hoa bàn chuyện về những gì mình không hiểu biết.’”

“Thờ điểm này, thưa các quý ông, tôi xin nhường lời lại cho người kế tiếp.”

Vị bồi thẩm viên thứ năm xốc lại tư thế cho thoải mái hơn, và vừa há miệng định cất lời kể câu chuyện của mình thì chúng tôi nghe thấy tiếng đồng hồ trên Tháp Spassky điểm chuông.

“Mười hai giờ . . .” một bồi thẩm viên đếm. “Và theo các vị, chúng ta nên xếp vào loại nào những cảm xúc đang phải trải qua lúc này của kẻ mà chúng ta đang xét xử? Gã đó, kẻ sát nhân kia, đang trải qua một đêm trong một buồng giam ở tòa án đây thôi, đang ngồi hoặc nằm và dĩ nhiên là không ngủ, và suốt cả đêm trắng ấy hắn cứ lắng nghe tiếng chuông đồng hồ đó. Gã đang nghĩ gì nhỉ? Những ảo ảnh nào đang ám ảnh gã?”

Và tất cả các bồi thẩm viên bỗng chốc quên bẵng đi những ấn tượng sâu sắc; những gì mà người bạn đồng hành của họ từng viết thư cho Natasha đã chịu đựng bỗng trở nên tầm thường, thậm chí chẳng có gì thú vị; và chẳng ai nói thêm lời nào nữa; họ lặng lẽ và thầm lặng nằm xuống đi ngủ.