[TIÊU ĐỀ GỐC]: V
Một lời đồn kỳ lạ!
Bác sĩ Andrey Yefimitch Ragin vốn là một người có những nét khác người. Người ta kể rằng thuở trẻ, ông rất sùng đạo và từng chuẩn bị bước vào con đường tu hành; khi tốt nghiệp trung học vào năm 1863, ông đã định vào học viện thần học. Nhưng cha ông – một bác sĩ phẫu thuật kiêm y sĩ – đã chế giễu và tuyên bố thẳng thừng rằng sẽ từ mặt nếu ông đi tu. Sự thực hư ra sao tôi không rõ, nhưng chính Andrey Yefimitch đã hơn một lần thú nhận rằng bản thân chưa bao giờ có thiên hướng tự nhiên đối với y học hay khoa học nói chung.
Dù thế nào đi nữa, khi hoàn thành việc học tại phân khoa y, ông đã không gia nhập hàng ngũ giáo sĩ. Ông chẳng tỏ ra sùng kính đặc biệt nào, và vào đầu sự nghiệp y khoa, ông cũng chẳng giống một tu sĩ hơn bây giờ là mấy.
Vẻ bề ngoài của ông nặng nề, thô kệch như một lão nông; khuôn mặt, bộ râu, mái hàng tóc thẳng đơ cùng vóc dáng cục mịch, vụng về khiến người ta liên tưởng đến một chủ quán trọ bên đường ăn uống quá độ, bần tiện và cộc cằn. Gác lại gương mặt cau có chằng chịt những mạch máu xanh, ông có đôi mắt híp và chiếc mũi đỏ lè. Với chiều cao và bờ vai rộng ấy, bàn tay bàn chân ông to bè; ai nấy đều nghĩ rằng chỉ một cú đấm của ông cũng đủ tước đoạt sinh mạng của bất kỳ ai. Thế nhưng, bước đi của ông lại nhẹ nhàng, thận trọng và đầy vẻ luồn cúi. Khi gặp người khác ở một hành lang hẹp, ông luôn là người đầu tiên dừng lại nhường đường, cất tiếng không phải bằng giọng trầm vang như người ta tưởng, mà bằng một âm sắc cao và dịu: “Xin lỗi ông!” Trên cổ ông có một khối u nhỏ khiến ông không thể đeo những chiếc cổ áo cứng ngạnh bằng hồ bột, thế nên lúc nào ông cũng mặc áo sơ mi làm bằng vải lanh hoặc vải bông mềm mại. Nói chung, cách ăn mặc của ông chẳng giống một bác sĩ chút nào. Ông mặc một bộ đồ suốt mười năm trời, còn những bộ quần áo mới mua ở cửa hàng của người Do Thái trông cũng nhàu nhĩ và tơi tả chẳng kém gì đồ cũ; ông khám bệnh, ăn tối và đi thăm nom đều trong cùng một chiếc áo khoác ấy. Tuy nhiên, điều này không phải do keo kiệt, mà vì ông hoàn toàn hờ hững với diện mạo của mình.
Khi Andrey Yefimitch về thị trấn nhận nhiệm vụ, cái “cơ sở được thành lập để tôn vinh Thiên Chúa” ấy đang ở trong tình trạng tồi tệ khủng khiếp. Người ta hầu như không thể thở nổi vì mùi hôi thối nồng nặc trong các phòng bệnh, ngoài hành lang và ở cả sân bệnh viện. Nhân viên y tế, các y tá và con cái họ ngủ chung phòng bệnh với các bệnh nhân. Họ phàn nàn rằng không thể sống nổi vì rệp, bọ chét và chuột. Các phòng phẫu thuật lúc nào cũng hoành hành bệnh ban đỏ. Cả bệnh viện chỉ có vỏn vẹn hai con dao mổ và không lấy nổi một chiếc nhiệt kế; khoai tây thì được chất đống ngay trong bồn tắm. Viên quản lý, quản gia và y tá phụ trợ thì vơ vét của bệnh nhân. Riêng vị bác sĩ già, người tiền nhiệm của Andrey Yefimitch, thì thiên hạ đồn đại rằng ông ta lén lút bán cồn của bệnh viện và nuôi cả một hậu cung gồm toàn y tá với nữ bệnh nhân. Những thói nhũng nhiễu này ai ở thị trấn cũng biết rõ, thậm chí còn bị thêu dệt phóng đại lên, thế nhưng mọi người đón nhận chúng với thái độ dửng dưng. Vài kẻ biện minh rằng dẫu sao bệnh viện cũng chỉ toàn nông dân với lao động nghèo, họ chẳng có gì phải phàn nàn bởi sống ở nhà còn khổ chán so với ở đây – chẳng lẽ lại đòi cho họ ăn thịt gà gô! Số khác lại bào chữa rằng bản thân thị trấn, nếu không có sự trợ giúp từ Zemstvo, thì chẳng đủ sức duy trì một bệnh viện tử tế; tạ ơn Chúa vì đã có sẵn một cái, dẫu tồi tàn cũng còn hơn không. Còn hội đồng Zemstvo mới thành lập thì chẳng chịu mở thêm trạm xá nào ở cả thị trấn lẫn vùng phụ cận, vin vào lý do rằng thị trấn vốn đã có sẵn bệnh viện rồi.
Sau khi đi một vòng thanh tra bệnh viện, Andrey Yefimitch đi đến kết luận rằng đây là một ổ đồi bại và cực kỳ có hại cho sức khỏe thị dân. Theo quan điểm của ông, điều khôn ngoan nhất có thể làm lúc bấy giờ là giải tán bệnh nhân và đóng cửa bệnh viện. Nhưng rồi ông ngẫm lại thấy ý chí cá nhân ông thôi thì chưa đủ để làm việc đó, và có làm cũng vô ích; nếu sự ô uế về thể xác lẫn tinh thần bị quét khỏi nơi này, chúng cũng chỉ dịch chuyển sang nơi khác mà thôi; chi bằng hãy đợi cho nó tự lụi tàn theo thời gian. Hơn nữa, nếu người ta mở bệnh viện và dung túng cho nó tồn tại, ắt là vì họ có nhu cầu; sự mê tín cùng mọi thứ nhơ nhớp, ghê tởm của đời sống thường nhật là điều tất yếu, bởi qua năm tháng, chúng sẽ tự gint giũa thành những điều hợp lý, giống như phân bón rồi cũng hóa thành đất đen. Trên đời này chẳng có gì tốt đẹp đến mức nguyên thủy của nó không vướng chút ô uế.
Khi nhận chức, Andrey Yefimitch xem chừng chẳng bận tâm mấy đến những thói nhũng nhiễu trong bệnh viện. Ông chỉ yêu cầu nhân viên và y tá không được ngủ lại trong phòng bệnh, đồng thời cho dựng hai chiếc tủ đựng dụng cụ; còn viên quản lý, quản gia, y tá phụ trợ và căn bệnh ban đỏ thì vẫn y nguyên chẳng suy suyển.
Andrey Yefimitch tha thiết yêu chuộng sự thông thái và lòng trung thực, nhưng ông lại thiếu nghị lực lẫn niềm tin vào quyền được sắp đặt một cuộc sống minh bạch, ngay thẳng quanh mình. Ông hoàn toàn bất lực trong việc ra lệnh, cấm đoán hay ép buộc ai đó. Có cảm tưởng như ông đã thề độc sẽ không bao giờ nâng cao giọng hay dùng đến thể mệnh lệnh. Thật khó khăn cho ông khi phải thốt lên từ “Lấy” hay “Mang lại”; mỗi lần muốn dùng bữa, ông lại húng hắng ho đầy ngập ngừng rồi bảo người đầu bếp: “Chuyện trà nước thế nào rồi nhỉ?.. .” hay “Chuyện cơm cháo ra sao rồi nhỉ? . . .” Việc sa thải viên quản lý, bắt hắn bỏ thói trộm cắp, hay dẹp quách cái chức vụ thừa thãi ăn bám kia đi, hoàn toàn vượt quá sức lực của ông. Những lúc Andrey Yefimitch bị lừa phỉnh, nịnh nọt, hay khi người ta mang những cuốn sổ sách sai lệch rành rành ra bắt ông ký, mặt ông sẽ đỏ lựng lên như cua luộc và cảm thấy tội lỗi, thế nhưng cuối cùng ông vẫn đặt bút ký. Khi các bệnh nhân phàn nàn với ông rằng họ bị bỏ đói hay bị y tá đối xử thô bạo, ông lại bối rối lẩm bẩm vẻ tội lỗi: “Được rồi, được rồi, tôi sẽ xem xét sau. . . . Chắc là có sự hiểu lầm nào đó thôi. . .”
Thời gian đầu, Andrey Yefimitch làm việc vô cùng tận tụy. Ông khám bệnh mỗi ngày từ sáng đến cữ ăn trưa, tiến hành phẫu thuật và thậm chí còn đỡ đẻ. Các bà các cô trong vùng ca tụng ông là vị bác sĩ ân cần và có tài chẩn đoán bệnh cực kỳ chuẩn xác, nhất là các bệnh của phụ nữ và trẻ em. Thế nhưng qua năm tháng, công việc ấy rốt cuộc cũng khiến ông mệt mỏi bởi sự đơn điệu và tính vô ích hiển hiện của nó. Hôm nay khám cho ba mươi bệnh nhân, ngày mai con số tăng lên ba mươi lăm, ngày kia là bốn mươi, cứ thế từ ngày này qua ngày khác, từ năm này sang năm nọ, trong khi tỷ lệ tử vong ở thị trấn chẳng hề suy giảm và dòng người đến khám thì chẳng dứt. Việc đem lại sự trợ giúp thiết thực cho bốn mươi con người trong khoảng thời gian từ sáng đến trưa là điều bất khả thi về mặt thể chất, và kết quả tất yếu chỉ dẫn đến sự dối trá. Nếu một năm khám cho mười hai nghìn bệnh nhân, thì xét cho cùng, điều đó đồng nghĩa với việc mười hai nghìn con người đã bị lừa dối. Đưa những ca bệnh nặng vào phòng bệnh và cứu chữa theo đúng nguyên tắc khoa học cũng là điều bất khả, bởi dẫu lý thuyết có đó nhưng khoa học thì không; nếu ông dẹp bỏ triết lý sang một bên và tuân thủ máy móc các quy tắc như những vị bác sĩ khác, thì thứ đầu tiên và cấp thiết nhất cần có phải là sự sạch sẽ và thông thoáng thay vì rác rưởi, là dinh dưỡng lành mạnh thay vì bát canh rau cải chua bốc mùi hôi thối, là những trợ thủ đắc lực thay vì bọn đạo tặc; và thực ra, cớ gì phải ngăn cản người ta chết nếu cái chết là cái kết bình thường và hợp pháp của tất cả mọi người? Chẳng lẽ một tay chủ tiệm hay tay thơ lại nào đó sống thêm được năm mươi năm thì có ích gì? Nếu mục đích của y học là dùng thuốc men để xoa dịu nỗi đau, thì một câu hỏi cứ thế áp đặt lên ta: tại sao lại phải xoa dịu nó? Thứ nhất, người ta bảo nỗi đau khổ giúp con người vươn tới sự hoàn thiện; và thứ hai, nếu nhân loại thực sự học được cách xoa dịu nỗi đau bằng những viên thuốc và giọt nước cất, họ sẽ hoàn toàn từ bỏ tôn giáo và triết lý – những thứ từ trước tới nay không chỉ che chở họ khỏi mọi tai ương khốn đốn, mà còn đem lại cho họ cả hạnh phúc. Pushkin từng chịu đựng những đớn đau cùng cực trước lúc lâm chung, tội nghiệp chàng Heine nằm liệt giường liệt chiếu suốt mấy năm trời; vậy thì cớ gì một lão Andrey Yefimitch hay một mụ Matryona Savishna lại không thể lâm bệnh, khi mà cuộc đời họ chẳng có lấy một điểm gì quan trọng, và nếu không có những nỗi đau khổ ấy, nó sẽ hoàn toàn trống rỗng chẳng khác nào đời sống của một con amip?
Bị đè nặng bởi những suy nghĩ ấy, Andrey Yefimitch dần chùng xuống, lơi lỏng công việc và từ bỏ thói quen đến bệnh viện mỗi ngày.
