Chập tối, khi màn đêm dần bao trùm lấy những dãy núi nhấp nhô ở miền Bắc và đồng bằng rộng lớn ở miền Nam, tại một thung lũng hẹp ở vùng giáp ranh giữa núi non và đồng bằng, bất chợt thắp lên một vùng ánh đèn như muôn vàn vì sao.
Đây chính là Đồng Thành.
Đồng Thành không có đồng, thứ mà nó sản xuất lại là than đá.
Thành phố này không phân biệt ban ngày hay ban đêm, suốt hai mươi tư tiếng một ngày, nó luôn xôn xao náo nhiệt trong sự kích động, giống như một nồi nước sôi.
Than đá ở nơi đây nổi tiếng khắp tứ phương. Đồng Thành này chính là vì than đá mà sinh ra. Nơi đây có doanh nghiệp than đá hàng đầu ở Tây Bắc — lượng than sản xuất ra không chỉ đáp ứng nhu cầu công nghiệp của tỉnh nhà, mà còn được bán đi khắp mười bảy tỉnh thành trên toàn quốc.
Chính vì nơi đây có than, huyết mạch với khí thế hào hùng là tuyến đường sắt Long Hải mới đành phải rẽ ra một nhánh rẽ qua vùng đồng bằng miền trung của tỉnh, vươn những xúc tu bằng sắt thép đến trái tim đen đúa mà nóng bỏng này.
Không nghi ngờ gì nữa, tuyến đường sắt đã mang lại sức sống vô tận cho mảnh đất hoang vu ở rìa phía nam vùng Ordos. Đồng thời, nó cũng mang theo hàng ngàn hàng vạn công dân tha hương mang đủ thứ giọng nói. Ngày nay, sống xen kẽ trong thành phố mỏ này là người từ hai mươi bốn tỉnh thành trên toàn quốc — trong đó người Hà Nam là đông nhất, chiếm gần như một phần ba.
Lịch sử di cư lên Tây Bắc của người Hà Nam phần lớn bắt đầu sau trận lụt nổi tiếng vào năm 1938. Lúc đó, họ dắt theo con cái, tay xách nách mang, lũ lượt trốn chạy khỏi vùng ngập lụt Hoàng Hà, dọc theo tuyến đường sắt Long Hải đi về phía tây, dấu chân kéo dài đến tận biên giới Trung - Xô ở Tân Cương — nếu không có sự ngăn cản của biên giới quốc gia, người Hà Nam còn có thể đi xa hơn nữa. Tuy nhiên, lúc đó đại phần lớn những người tản cư này đều định cư dọc đường, cho đến nay đã sinh sôi nảy nở được hai thế hệ, trở thành "hộ cũ" của địa phương! Người Hà Nam phóng khoáng hào sảng, đại đa số tính tình bộc trực nhiệt tình, thường dùng tiếng thét vang trời để biểu lộ cảm xúc của mình. Tính hiếu chiến, nhưng tranh chấp tay chân thường không đưa ra trọng tài của luật pháp quốc gia, mà phần lớn do hai bên ẩu đả tự thương lượng giải quyết riêng. Do họ có quá trình sinh tồn gian nan, thêm vào đó đại đa số làm những công việc chân tay ở đường sắt và mỏ than, nên đã hình thành nên lối sống kép vừa dám ăn uốngnhậu nhẹt vừa cần kiệm tiết kiệm.
Đồng Thành ngoài người Hà Nam ra, những người dân quê từ cao nguyên hoàng thổ phía bắc và các huyện nghèo vùng đồng bằng phía nam tràn đến cũng là một bộ phận quan trọng của nó. Từ khi có ngành công nghiệp than đá, nơi đây đã trở thành Alaska của miền Tây Trung Quốc, thu hút vô số người tìm kiếm lối thoát cho cuộc sống.
Trong cái "Liên hợp quốc" pha tạp đủ loại giọng nói này, vì người Hà Nam là đông nhất, nên ngôn ngữ giao tiếp chung thường dùng tiếng Hà Nam. Người các nơi sống ở Đồng Thành đều có thể nói vài câu giọng Hà Nam, ngâm vài câu điệu kịch Hà Nam.
Xung quanh thành phố này toàn là các sống núi đồi đất. Trên núi đá nhiều đất mỏng, không thích hợp cho việc canh tác, dân số nông nghiệp kém xa vùng sâu cao nguyên hoàng thổ, huống chi là so sánh với vùng đồng bằng miền trung đông đúc chật chội. Bởi vì người làm nông rất ít, thêm vào đó nơi đây lại không thiếu chất đốt, những gò đống núi non này lại mọc lên cỏ dại rậm rạp, thậm chí còn có cả một số cây cối rừng rậm, trông có phong cảnh hơn những nơi khác của cao nguyên hoàng thổ. Mỗi khi vào mùa thu, có những ngọn núi lá đỏ như lửa, cụm hoa rực rỡ thu hút ánh nhìn... Giữa các sống núi đồi đất, do lòng đất bị đào bới quá mức mà hình thành các khoảng trống, mặt đất thường xuyên sụt lún, những vết nứt lớn gây chấn động thị giác thường xé toạc mấy ngọn núi, thậm chí sập đỉnh gây ra sụp đổ lở sạt cả ngọn núi lớn, gây ra trận động đất khoảng độ ba Richter ở vùng lân cận; phía bắc ngọn núi cách một hai trăm dặm là sông Hoàng Hà, nó mang theo hàng chớn hàng vạn tấn bùn cát nặng nhọc thở hồng hộc chảy về phương đông...
Thành phố trong thung lũng hẹp này chỉ có thể đặt được một con đường chính. Các cửa hàng mặt tiền, nhà cửa phố xá, cứ dọc theo con đường uốn khúc quanh co này, dọc theo hai bên tuyến đường sắt, dọc theo dòng nước vốn không lớn lắm là sông Thất Thủy, san sát nối tiếp nhau, chồng chất lên nhau, dày đặc như tổ ong tổ kiến, từ nam chí bắc trải dài đến mười dặm đường. Ga xe lửa nằm ở trung tâm thành phố. Một phòng đợi hình chữ nhật được sơn màu vàng, trông vô cùng lộng lẫy giữa thành phố dính đầy bụi than đen đúa này. Ngoài sân bay kiêm dụng quân sự và dân dụng ở ngoại ô phía nam ra, quảng trường không lớn của ga xe lửa có lẽ là nơi rộng rãi nhất trong nội thành.
Tàu hỏa từ đây đi về phía nam, băng qua vùng đồng bằng miền trung xanh tươi, năm sáu tiếng là có thể đến được thành phố tỉnh lỵ. Mà đi về phía tây, phía đông, phía bắc, đều có đường ô tô vươn ra, có thể thông suốt thẳng đến mấy tỉnh lân cận. Ga xe lửa này mỗi ngày buổi sáng và buổi chiều lần lượt chạy đối ứng hai chuyến tàu khách nhanh chậm với thành phố tỉnh lỵ, số còn lại hoàn toàn là tàu chở than.
Nhánh rẽ tách ra từ tuyến đường sắt Long Hải, đoạn ray cuối cùng của nó không dừng lại ở ga này. Chiếc thang sắt này lại rẽ ra hai nhánh ở đây, một đường leo dốc chui hầm, dọc đường nối liền hơn hai mươi khu mỏ ở cả hai phía đông tây.
Người ngoài nhắc đến Đồng Thành, đều biết đây là nơi ra than đá, cho nên tưởng tượng thành phố này đại khái chỗ nào cũng chất đầy than. Kỳ thực, bên cạnh Đồng Thành chỉ có một hai mỏ than sản lượng rất nhỏ, phần lớn các mỏ lớn đều nằm ở những thung lũng núi hai phía đông tây đó.
Khi bạn dọc theo nhánh đường sắt rẽ vào những thung lũng núi này, liền sẽ biết ở đó có một thế giới khổng lồ nhường nào. Những mỏ than cách nhau chỉ mười mấy dặm này, mỗi khu mỏ đều có hàng vạn công nhân, cộng thêm người nhà của họ, quy mô hầu như đã vượt quá một huyện lỵ vùng núi. Mật độ dân cư dày đặc, nhà cửa dày đặc, giàn khoan cao vút, tiếng máy móc ầm ầm, âm thanh huyên náo, quả thực khiến người ta khó mà tin nổi những thung lũng vịnh núi nhỏ bé như thế này, làm sao có thể gánh vác được tải trọng lớn đến vậy?
Thế nhưng, những gì bạn nhìn thấy vẫn chỉ là một nửa của thế giới này. Nửa còn lại của nó nằm sâu dưới lòng đất vài trăm mét. Ở đó, các đường lò chằng chịt khắp nơi dày đặc như mạng nhện, kết nối thành một thế giới khác. Xe mỏ chạy vùn vụt trong đường lò lớn, đèn đuốc sáng trưng; tiếng pháo nổ vang trời ở gương lò, khói súng mịt mù; hàng ngàn hàng vạn người chia làm ba ca suốt hai mươi tư tiếng, luân phiên làm việc dưới lòng đất. Trong điều kiện vô cùng gian khổ, họ dùng sức lao động quá sức, đào những thứ mà các nhà thơ gọi là "vàng đen" từ trong đá ra, hất lên băng chuyền than đang quay vùn vụt. Thế là, dòng sông màu đen này cứ cuồn cuộn không ngừng chảy từ dưới giếng lên trên giếng, từ mặt đất lên toa xe, chảy về phương xa, rồi ở một nơi nào đó biến thành dòng điện vô hình một cách thần kỳ, khiến máy móc quay vòng, khiến cuộc sống của chúng ta và toàn bộ thế giới quay vòng...
Khi chúng ta thoải mái làm việc và học tập dưới ánh đèn rực rỡ, hoặc ôm bạn nhảy khiêu vũ nhịp nhàng, tận hưởng cuộc sống một cách thỏa thích, quả thực, có lẽ chúng ta hoàn toàn sẽ không nghĩ đến ở những thung lũng hoang vắng như thế này, ở sâu dưới lòng đất vài trăm mét, những người da đen đổ mồ hôi sôi nước mắt, đen đúa đến mức chỉ lộ ra hai hàm răng trắng này đã làm những gì cho chúng ta. Sự sáng tạo của họ thật kinh ngạc làm sao! Không nói đến chuyện xa xôi, chỉ riêng các đường lò mà Cục quản lý mỏ than Đồng Thành đào tiến trong ba mươi năm, đã tương đương với ba đường hầm ngầm từ Đồng Thành đến Bắc Kinh; lượng than khai thác được chất lên các toa tàu trọng tải ba mươi tấn, có thể quấn quanh xích đạo Trái Đất hơn hai vòng — mà mỗi triệu tấn than đồng thời phải đánh đổi bằng hai, ba mạng người đấy!
Đúng vậy, mỏ than không khác gì chiến trường, không thương vong người là điều không thể. Họ coi tất cả những điều này là chuyện bình thường, sẽ không tổ chức một đoàn báo cáo nào đó, phô trương công trạng của họ trước thế giới giữa những tiếng hoa tươi và chiêng trống. Càng không may mắn nhận được những bức thư tỏ tình do các thiếu nữ ngưỡng mộ anh hùng viết đến — hoàn toàn ngược lại, không có gì khó khăn hơn việc tìm đối tượng của công nhân mỏ than!
Thế nhưng, không có than, thế giới của chúng ta sẽ bán tê liệt và đi khập khiễng. Do đó, vô số người thế hệ này qua thế hệ khác hiến thân cho sự nghiệp này. Hiện tại, chỉ tính riêng công nhân viên chức mỏ than quốc doanh của nước ta đã có hơn bốn triệu sáu trăm nghìn người, cộng thêm người nhà của họ đã lên tới mười triệu, tương đương với tổng dân số của Bulgaria.
Nói Đồng Thành có than, trong "Sơn Hải Kinh" được biên soạn thời Chiến Quốc đã có ghi chép. Theo chứng minh khai quật khảo cổ, từ thời đại đồ đá mới, những cư dân tiên khởi sống ở nơi đây đã sử dụng than tinh chế để làm các món đồ trang trí như vòng ngọc than. Đến thời Tây Hán, nơi đây thậm chí đã dùng than để luyện sắt. Tạo hóa có vẻ ưu ái Đồng Thành. Nơi đây không chỉ có than, mà còn có đá vôi, đất sét gốm, đất vàng phối liệu xi măng, đất sét chịu lửa, bauxit, v.v. Vì dùng than ở ngay sát bên, các ngành sản xuất gốm sứ, xi măng và vật liệu chịu lửa của thành phố này đều có quy mô đáng kể. Trong đó sản phẩm xi măng vào thập niên sáu mươi không chỉ lớn nhất nước ta, mà còn đứng đầu châu Á. Còn về ngành gốm sứ, từ các thời kỳ Đường, Tống, Kim, Nguyên đều đã xây dựng các lò nung mười dặm nổi tiếng thiên hạ. Xung quanh Đồng Thành thậm chí còn có các di tích văn hóa thời kỳ Nguyện Thao, Long Sơn, Thương Chu. Trong di tích thời nhà Thương khai quật được có các đồ gốm như đỉnh quạt, chậu, đậu, vại, tôn, cốc. Điều này đối với việc nghiên cứu văn hóa nhà Thương ở vùng đồng bằng miền trung, cho đến việc truy nguyên nguồn gốc văn hóa Tiền Chu, đều có giá trị tham khảo vô cùng quan trọng. Sự hưng thịnh suy vong và biến thiên của lịch sử Đồng Thành, đều không tách rời than đá.
Nơi đây thiết lập chế độ huyện sớm nhất là vào những năm Bắc Ngụy. Nhưng sự hưng khởi và phát triển thực sự của thành phố này là vào đầu những năm ngũ mươi khi vừa lập nước. Lúc đó, quan hệ Trung - Xô đang ở trong thời kỳ trăng mật, có rất nhiều chuyên gia than đá Liên Xô đến đây giúp đỡ xây dựng mỏ. Sau đó vì những nguyên nhân ai cũng biết, những "người đại ca" mắt xanh này đã rút lui giữa chừng. Cho đến nay, trên vách đá của một số giếng mỏ, vẫn lưu lại mấy chữ cái tiếng Nga khơi gợi cảm xúc phức tạp НОМБａｃ (Donbass).
Tế chế hành chính hiện tại của Đồng Thành là thành phố, cấp bậc tương đương với một địa khu. Ngoài bản thân khu nội thành ra, còn quản lý thêm hai ba huyện xung quanh. Cục quản lý mỏ than Đồng Thành là "quốc gia trong quốc gia", không có quan hệ lệ thuộc với chính quyền thành phố, cấp bậc cũng tương đương với nó. Hai cơ quan này vừa có thứ cần ở nhau, vừa có điều kiêng kỵ lẫn nhau, cho nên quan hệ có hòa có đấu, có tốt có xấu; nếu đánh kiện, thường thì các cơ quan cấp trên tương ứng của họ là chính phủ tỉnh và Bộ Công nghiệp Than phải đứng ra hòa giải...
Đồng Thành và các khu mỏ xung quanh, chính là một mảnh đất xôn xao náo nhiệt, tràn đầy sức sống vô tận như vậy. Đường phố, nhà cửa, cây cối, thậm chí cả một ngọn cỏ của nó, không đâu là không in dấu ấn của than đá; đến cả những chú chim nhỏ, cũng bị than đá có mặt ở khắp mọi nơi hun nhuộm thành màu xám khói...
Đây chính là nơi mà Tôn Thiếu Bình muốn đến.
