Đôi khi, những sự kiện đột ngột gây ra chấn động xã hội mạnh mẽ trong đời sống hiện thực thường là tiếng vang do lịch sử phát ra. Để dò tìm nguyên nhân của những sự kiện loại này, chúng ta thường buộc phải quay đầu nói từ quá khứ xa xôi...
Hai mươi lăm năm trước, chính là năm 1958 nổi tiếng ấy, làn sóng "Đại nhảy vọt" đã càn quét đại lục Trung Quốc. Nhìn từ quy mô của các phong trào quần chúng, hoàn toàn có thể nói đây là một cuộc tổng duyệt cho Đại cách mạng văn hóa. Thời gian đó, chủ nghĩa lãng mạn đã bước vào đời sống chính trị từ trung ương đến địa phương. Để "vượt Anh đuổi Mỹ", đẩy sản lượng thép - biểu tượng cho sự phú cường của quốc gia - lên cao, người ta thậm chí đập cả nồi nấu ăn để đem đi luyện thép, dùng cây cặt đổ để thay thế than cốc, dấy lên phong trào đại luyện thép. Đại địa Trung Quốc lửa cháy ngút trời, khí thế phi thường của nó khiến cả thế giới kinh ngạc trợn mắt. Kết quả là dăm ba chút gang thép tốt cũng bị luyện thành sắt thép phế thải.
Cùng lúc đó, các ngành nghề trên toàn quốc đều tranh nhau bắn "vệ tinh" - kể từ sau khi quả vệ tinh nhân tạo đầu tiên trong lịch sử loài người bay lên trời, từ "vệ tinh" đã trở thành từ đồng nghĩa với "thành tích siêu cấp". Ở nông thôn, nơi nào vừa tuyên bố năng suất một mẫu vượt năm nghìn cân, thì "vệ tinh" của nơi khác ngay lập tức được phóng lên thành năng suất một vạn cân. Báo chí ngày nào cũng dùng tiêu đề chữ đỏ viền vàng để long trọng đưa tin về những lời nói dối tày trời này. Tôi nhớ lúc đó mình vừa vào tiểu học, để khiến năng suất một mẫu của thôn nhà trở thành nhất toàn công xã, vào một đêm mùa thu, tôi từng cùng người lớn lén lác cộng lại gánh vác số hoa màu ở thửa ruộng khác chất dồn vào một thửa ruộng nhỏ. Lãnh đạo của nhân dân công xã mới thành lập đến đây giả câm giả điếc ước lượng "năng suất mẫu", rồi mặt dày mày mạnh báo cáo "trung thực" với huyện, nhờ thế mà thôn chúng tôi và xã chúng tôi mỗi nơi được huyện thưởng cho hai lá cờ lụa đỏ dài trượng hai... Việc phóng "vệ tinh" đã khiến toàn quốc rơi vào trạng thái sảng cuồng. Ngay cả một lão thi nhân nào đó của Hội Nhà văn cũng vỗ ngực gầm lên rằng, vào năm 1959 ông ta sẽ giẫm Homer dưới chân! Toàn quốc đều thực hiện chế độ "nhà ăn", mọi người "làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu", thích ăn thế nào thì lấy thế ấy, hớn hở bước vào "xã hội chủ nghĩa" huy hoàng. Tuy nhiên, nghe nói tầng lớp trên vẫn đang tranh cãi: là để "lão đại" Liên Xô bước vào xã hội chủ nghĩa trước, hay là nước ta tuyên bố đã bước vào xã hội chủ nghĩa trước?
Đương nhiên, "kết luận" còn chưa đưa ra, chẳng bao lâu sau Trung Quốc đã bước vào thời kỳ khó khăn ba năm nghe mà kinh hãi, chết đói rất nhiều người. Tại Đại hội bảy ngàn người nổi tiếng sau này, nghe nói Chủ tịch Mao Trạch Đông - người phát động "cuộc vận động" này - đã kiểm điểm. Đáng tiếc là vị lão nhân vĩ đại mang tính thời đại trong lịch sử Trung Quốc này đã không rút ra bài học kinh nghiệm đó, để rồi sau đó lại sai lầm chồng chất, bắt đầu từ năm 1966 gây ra sự hỗn loạn với quy mô lớn hơn ở Trung Quốc, khiến toàn bộ đất nước rơi vào vũng bùn đau khổ và tuyệt vọng...
Ngay trong những năm tháng Đại nhảy vọt ấy, tại một khu vực cách thành phố tỉnh lỵ sáu mươi cây số, người ta hạ quyết tâm phóng một quả "vệ tinh" lớn: Trên sông Hắc Long nằm giữa vùng đồng bằng miền trung và những dãy núi hiểm trở phía nam, đắp một con đập thủy lợi lớn nhất tỉnh. Khí thế lớn đến mức khiến người ta líu lưỡi. Toàn khu đã huy động hai vạn nhân công, tốn thời gian một năm bốn tháng, dùng một nghìn vạn khối đất đá, tu tạo nên hồ chứa nước "Nhảy Vọt" chiếm diện tích một vạn hai nghìn mẫu ở vùng núi nông này. Hồ chứa nước sẽ nhấn chìm rất nhiều thôn xóm, liên lụy đến mấy ngàn nhân khẩu của hai công xã. Thế ra, đành phải sơ tán những người này đi, tìm nơi khác để bố trí.
Nhưng cuộc đại di cư của mấy ngàn nhân khẩu nông nghiệp này tuyệt đối không phải chuyện dễ dàng. Vùng đồng bằng vốn dĩ dân số đã chật ních, đâu chịu tiếp nhận những kẻ chiếm đất ăn lương này? Mà những người đời đời sống ở vùng núi nông này thì thà chết cũng không chịu bước vào vùng núi sâu phía nam cằn cỗi. Trải qua sự kết hợp giữa khuyên bảo và cưỡng chế, rất khó khăn mới giải tán được những người này đến khu vực Đồng Thành cách đó mấy trăm dặm đường - nơi đó có một môi trường tự nhiên thoạt nhìn khá giống với vùng không người này.
Khi đó, cảnh tượng những người này di cư đi nơi khác vô cùng thê thảm. Tiếng khóc của mấy ngàn người chấn động đất trời, tiếng thét vang dội. Phải rồi, đây là quê hương chôn rau cắt rốn bao đời nay của họ; giờ đây, bản thân họ cùng với xương cốt của tổ tiên đều phải dọn đến một nơi xa lạ và hoang vắng! Chẳng mấy chốc, mọi thứ ở đây sẽ vĩnh viễn bị chôn vùi dưới làn nước sâu!
Nhưng họ không thể chống lại hiện thực tàn khốc, liền bị xe hơi và xe lửa kéo đến "vùng khẩn hoang mới" ở chốn xa xôi. Trong mấy năm đầu mới đến vùng đất lạ, vì không hợp thổ nhưỡng, hơn một trăm cụ già lần lượt qua đời. Đây là một thảm kịch nhân tạo lớn! Còn về cái hồ chứa nước "Nhảy Vọt" tốn kém tiền củ sức người kia thì chẳng được bao lâu. Chẳng bao lâu sau, phù sa tích tụ sau những trận lũ quét bắt đầu dần dần biến hồ chứa nước này thành một con đập đất. Đến giữa thập niên bảy mươi, khu vực hồ chứa đã hoàn toàn bồi lấp thành đất bằng. Sông Hắc Long cuồn cuộn không tài nào ngăn cản được, nó mang theo tiếng reo hò giễu cợt con người, vẫn như con ngựa hoang đứt cương, rẽ sang lối đi bên cạnh tiếp tục bôn ba tiến về vùng đồng bằng phía phương bắc, mảy may không hề làm chậm lại bước chân chạy về phía Hoàng Hà và biển lớn.
Lúc này, theo phân chia hành chính mới, khu vực nơi có hồ chứa nước đã thuộc về thành phố nơi đặt trụ sở tỉnh lỵ. Thành phố quyết định, trên mảnh đất đập nước rộng một vạn hai nghìn mẫu này thiết lập một nông trường quốc doanh, công nhân viên dần dần mở rộng lên đến sáu trăm người. Vật đổi sao dời, vạn khoảnh sóng xanh năm xưa nay đã biến thành sóng lúa vàng óng. Nơi đây lần lượt cất nhà dựng cửa, xuất hiện cửa hàng, bệnh viện, câu lạc bộ và trường học... Trong những năm tháng đằng đẵng này, những đồng hương dời đi năm xưa, thỉnh thoảng lại từ con đường mấy trăm dặm đến đây. Thường thì là vài vị cao niên dẫn theo một số thanh niên và trẻ nhỏ, dạo quanh ở đây mấy ngày; buổi tối, họ sẽ ngủ lộ thiên ở một địa điểm cố định nào đó. Đây là một hoạt động "tìm cội nguồn" đầy đau thương. Những cụ già dời đi ở đây năm xưa, hầu như đều đã chết nơi đất khách quê người. Những vị cao niên hiện tại, khi đó vẫn còn là tráng niên, thế nhưng, hai mươi mấy năm trôi qua, họ vẫn hoài niệm về mảnh đất mẹ này. Đất mẹ ơi! Đối với một con người, vĩnh viễn không thể cắt đứt về mặt tình cảm; đặc biệt là một người nông dân, họ có một thứ tình cảm thiêng liêng tựa tôn giáo đối với mảnh đất sinh cơ lập nghiệp của tổ tiên. Giờ đây, họ muốn dẫn theo con cháu mình đến đây để tìm kiếm cội nguồn sinh mệnh của họ.
Tất cả những người này đều có thể dựa vào môi trường xung quanh, chính xác truy tìm đến vị trí chốn ở cũ của họ năm xưa. Họ thường sẽ ngủ lộ thiên ở nơi đó mấy ngày, mới ngấn lệ mang theo nỗi đau đớn, thẫn thờ rời đi. Khỏi phải nói, họ mang một tâm lý thù địch đối với công nhân viên nông trường ở đây. Trong mắt họ, đây là địa phương của mình mà! Làm sao có thể để những kẻ xa lạ này chiếm cứ trên đất đai của mình để cày cấy và thu hoạch chứ?
Sau những năm 80, cùng với việc nới lỏng và thay đổi chính sách của toàn bộ đất nước, một cuộc khủng hoảng âm ỉ từ lâu bắt đầu lộ ra manh mối ở đây. Có vài người dân hương di cư bên ngoài, đã đặt hoạt động "tìm cội nguồn" vào mùa gặt lúa mì của nông trường. Họ thậm chí dắt theo con cái, dựng lên một cái lán trại ngay xung quanh, bắt đầu cướp gặt lúa mì của nông trường. Công nhân nông trường khuyên can không được, kết quả đã xảy ra nhiều vụ ẩu đả.
Đến mùa hè năm 1982, những sự kiện loại này ngày càng dữ dội, nhiều người dân hương di cư hơn đã đổ xô đến xung quanh, lần lượt dựng lều đóng cọc, bắt đầu tranh nhau gặt hái lúa mì của nông trường. Năm nay, nông trường tổn thất một phần ba lương thực, sự kiện đã phản ánh lên thành ủy. Nhưng thành phố không đưa ra được biện pháp hữu hiệu nào. Mấy nhân viên công an phái đến, bị dân làng đánh cho sưng húp mặt mày mới quay về. Bắt giữ kẻ gây sự ư? Kẻ gây sự có mấy trăm người, nên bắt ai đây? Thái độ khoanh tay đứng nhìn này của thành ủy, cuối cùng đã dẫn đến cục diện không thể thu dọn.
Cứ như vậy, chỉ sau một đêm, công nhân viên nông trường cùng người nhà của họ đã bị đuổi khỏi nhà ra bãi đất hoang. Hoa màu đã bị người dân hương gặt sạch, ngay cả việc ăn uống của họ cũng thành vấn đề. Phòng học của trường học chật kín nông dân đùm đề con cái, con cái họ không có chỗ để đi học...
Sự kiện nhanh chóng được báo cáo lên thành ủy. Bí thư thành ủy Tần Phú Công lúc này mới nổi can qua, chỉ thị công an thành phố điều động đông đảo cảnh sát vũ trang vội vã đến nông trường Hắc Long.
Hành động này thực ra càng kích thích sự phát triển ác tính của sự kiện. Những người nông dân tay không tấc sắt hoàn toàn không sợ cảnh sát trang bị vũ trang tận răng. Có những cụ già nước mắt đầm đìa, xé toạc áo ra, để lộ lồng ngực gầy guộc, nói với cảnh sát rằng: "Đánh đi! Đánh chết tôi cũng không rời khỏi nơi này! Thà chết ở ruộng đồng quê hương, chứ quyết không sống mà về Đồng Thành!" Cảnh sát cũng là con người, họ nỡ lòng nào dùng bạo lực để đối phó với những cụ già tuổi tác ngang cha mình chứ? Cảnh sát và nông dân giằng co ở đó, hoàn toàn không có cách nào.
Gia thuộc công nhân viên nông trường thấy sự việc vẫn không thể giải quyết, cũng bắt đầu hành động của riêng họ. Họ khởi động tất cả xe hơi và máy kéo trong đơn vị nổ máy rền vang, hầu như tất cả người nhà công nhân viên, bao gồm cả người già và trẻ nhỏ, đều lần lượt lên xe. Có người còn treo khẩu hiệu vải đỏ xung quanh thành xe, bên trên viết những khẩu hiệu như "Chúng tôi muốn ăn cơm!", "Chúng tôi muốn làm việc!", "Trẻ em phải đi học!", hơn chục chiếc xe hơi và máy kéo chở đầy người liền trực tiếp lái thẳng vào tỉnh lỵ.
Tỉnh lỵ đại loạn. Con rồng dài do xe hơi và máy kéo này cấu thành sau khi đi vào đại lộ Giải Phóng phồn hoa thì cố ý chậm lại tốc độ, biến thành một nhịp điệu diễu hành. Trên xe có người bắt đầu lĩnh xướng hô khẩu hiệu, tiếng hò hét của người lớn trẻ nhỏ vang thành một mảnh. Các phương tiện đang lưu thông trên đường phố đều bị tắc nghẽn ở các ngã tư. Người đi bộ hai bên đại lộ lần lượt đứng dừng lại, hứng thú quan sát cảnh tượng hiếm thấy nhiều năm nay. Quả thực, kể từ sau khi Đại cách mạng văn hóa kết thúc, đây là lần đầu tiên người ta quan sát hoạt động diễu hành biểu tình quần chúng như thế này. Cảnh sát giao thông trở tay không kịp, ngây người đứng ngây như gà gỗ trên đài chỉ huy. Các phương tiện diễu hành thông suốt không trở ngại chạy qua khu phố sẫm uất náo nhiệt, trực tiếp đi đến quảng trường nhỏ trước cổng lớn thành ủy.
Cơ quan thành ủy tức thì bị bao vây. Hàng ngàn người đổ xô vào đại viện công sở, ồn ào hỗn loạn thành một cục. Bí thư thành ủy Tần Phú Công vội vàng ra ngoài nói chuyện với đám đông; khuyên nhủ mọi người giải tán, nói rằng vấn đề thành phố sẽ thỏa đáng giải quyết. Nhưng người nhà công nhân viên nông trường nhất định đòi bí thư thành ủy trả lời trực diện các điều kiện mà họ đưa ra. Có người ngay lập tức vừa la vừa hét, xông lên vây công vị lãnh đạo thành ủy này. Chưa đầy mười lăm phút, bệnh tim của Tần Phú Công đã tái phát, được xe cứu thương chở đến bệnh viện Hội chữ thập đỏ tỉnh.
Cán bộ thành ủy thấy bí thư nhập viện, lần lượt kẹp cặp tài liệu chuồn thẳng về nhà. Cùng lúc đó, mấy ngàn người chẳng khác nào chiếm lĩnh thành ủy và ủy ban thành phố cách nhau một bức tường.
Cảnh sát phụng mệnh vội vã đến hiện trường, nhưng nhanh chóng bị quần chúng tách ra bao vây.
Phó bí thư thường trực Tỉnh ủy Ngô Bân hầu như đến thành ủy cùng lúc với cảnh sát. Bí thư Tỉnh ủy Kiều Bá Niên và Tỉnh trưởng Uông Chiêu Nghĩa đang đi thị sát công tác ở địa phương khác đã biết tình hình qua điện thoại, đang trên đường quay về.
Ngô Bân nhìn thấy tình huống này, biết rằng tạm thời ông cũng không thể khống chế cục diện - bởi vì trong đó có một lượng lớn người già và trẻ nhỏ, tuyệt đối không thể dùng vũ lực. Ông vội vàng quay về tỉnh ủy, nhanh chóng báo cáo tình hình qua điện thoại với Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc. Chiều hôm đó, trời đổ mưa tầm tã.
Nhưng trên quảng trường trước cổng thành ủy vẫn chen chúc đám đông đen nghịt người.
Lúc này, người nhà công nhân viên nông trường Hắc Long đang lần lượt kể lể nỗi khổ của họ với những người dân đang vây xem. Trong số đó có những người không có tiền mua cơm, liền đổ xô vào nhà ăn cán bộ thành ủy, mang bánh bao ra cho người già và trẻ nhỏ ăn. Có người vừa gặm bánh bao, vừa làm công tác "tuyên truyền" với mọi người, để xã hội đồng tình và ủng hộ họ. Vài du khách nước ngoài cũng hòa mình vào đám đông, hứng thú, lơ ngơ không hiểu gì dò hỏi đã xảy ra chuyện gì?
Hai ngày sau, các hãng thông tấn lớn trên thế giới đã đăng tải một bản tin của phóng viên thường trú hãng thông tấn AP tại Bắc Kinh về sự kiện này với nội dung khác xa sự thật, mà tờ "Trung ương Nhật báo" của Đài Loan lại hớ hở vì thế mà viết riêng một bài xã luận, tung hô "Dân nghĩa đại lục phản kháng bạo chính Trung Cộng".
Nay xin thuật lại "tin tức" này của AP như sau -
[Tin Bắc Kinh ngày 18 của AP]
Phóng viên: Brantley Mallard
Du khách nước ngoài đến từ tỉnh C của Trung Quốc xác nhận, tại tỉnh lỵ của tỉnh này đã xảy ra hoạt động diễu hành biểu tình công cộng quy mô lớn, phản đối chính quyền địa phương tăng mạnh giá thực phẩm. Theo tin tức do một vài người nước ngoài có mặt tại hiện trường cung cấp, những người dân phẫn nộ đã chiếm cứ cơ quan đảng ủy Trung Cộng, và đem thực phẩm cao cấp của nhà ăn cán bộ ra chia sẻ trên đường phố. Chính quyền đã điều động một lực lượng lớn cảnh sát vũ trang, tin rằng có mấy trăm người đã bị bắt giữ... Khi Bí thư Tỉnh ủy Kiều Bá Niên và Tỉnh trưởng Uông Chiêu Nghĩa quay về tỉnh lỵ, sự việc đã đi đến mức độ nghiêm trọng như thế này. Tổng bí thư của Đảng đã nhanh chóng phê thị trên tài liệu tham khảo nội bộ của Tân Hoa Xã liên quan đến việc này; Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc chỉ thị Tỉnh ủy Tỉnh chính phủ lập tức xử lý thỏa đáng, đồng thời bất cứ lúc nào cũng báo cáo tiến triển xử lý về Trung ương bằng điện báo. Kiều Bá Niên và Uông Chiêu Nghĩa hai ngày hai đêm không nghỉ ngơi, trực tiếp đến hiện trường làm công tác thuyết phục, mới tạm thời dập tắt cơn sóng gió này...
Được sự đồng ý của Trung ương, Tỉnh ủy quyết định cải tổ thành ủy. Đồng chí Tần Phú Công đã bị miễn giữ chức vụ Phó bí thư Tỉnh ủy kiêm Bí thư thành ủy, đợi khi hội nghị nhân dân đại hội triệu tập, dự định sẽ bổ sung làm Phó chủ nhiệm Ủy ban Thường vụ Nhân đại Tỉnh... Điền Phúc Quân chính là tiếp nhận chức vụ của Tần Phú Công trong bối cảnh này.
Lúc này, ông đã nhậm chức ở thành ủy. Ái Vân và nhạc phụ còn phải đợi một thời gian nữa mới có thể dọn xuống, cho nên ông đã tạm thời kê một chiếc giường ở gian trong văn phòng. Xét từ phương diện gia đình, toàn gia sẽ được đoàn tụ. Con trai Hiểu Thần và con gái Hiểu Hà đã hào hứng đến thăm ông; thấy ông bận rộn, đều ngồi một lát rồi về đơn vị của mỗi người. Nhưng xét về công việc, thì còn nặng nề hơn cả Hoàng Nguyên; bởi vì rất nhiều việc phải đối mặt đều là những thứ vốn dĩ ông không quen thuộc.
Điền Phúc Quân nhậm chức chưa được mấy ngày, sự kiện nông trường Hắc Long lại tái phát căn bệnh cũ. Vấn đề ở đó vì không được giải quyết từ gốc, công nhân nông trường không hài lòng, lại bắt đầu tụ tập gây sự. Phương thức gây sự lần này cũng giống lần trước, rất nhiều người lại một lần nữa ngồi xe hơi đến thành ủy yêu cầu giải quyết vấn đề tồn đọng. Tuy nhiên, quy mô lần này không lớn bằng lần trước, người già trẻ em không đến - phòng học của bọn trẻ đã được dọn ra, học kỳ sau đi học không có vấn đề gì.
Quy mô tuy nhỏ, nhưng ảnh hưởng vẫn rất lớn. Tỉnh lỵ lại tức thì xôn xao vì thế. Quảng trường nhỏ trước cổng thành ủy lại một lần nữa trở nên hỗn loạn như chợ náo.
Điền Phúc Quân đã khẩn cấp thực hiện các biện pháp. Ông trước tiên để văn phòng sắp xếp việc ăn ở cho những người này. Không thể đem sự việc ra bày biện ngoài đường lớn để giải quyết nữa! Thông qua việc liên hệ với đài truyền hình và xưởng phim điện ảnh, mang rất nhiều thước phim điện ảnh và băng hình truyền hình đến nơi ở của những người này. Điền Phúc Quân chỉ thị: Phải xem phim võ thuật! Phải là băng hình cốt truyện khúc chiết náo nhiệt! Cuộn này nối tiếp cuộn kia phát!
Cứ như vậy, công nhân nông trường gây sự cuối cùng cũng được an trí ổn thỏa trước.
Thành ủy đồng thời triệu tập hội nghị mở rộng khẩn cấp, nghiên cứu biện pháp giải quyết vấn đề. Điền Phúc Quân trước tiên nêu ra hai điểm ý kiến để mọi người thảo luận: Một là nông trường nhường lại một phần đất cho nông dân; hai là nông trường cho nông dân thuê đất. Ông nói đây chỉ là một số ý tưởng chưa chín muồi của mình, để các đồng chí thường vụ và các bộ phận chính phủ phát biểu đầy đủ suy nghĩ, đưa ra ý kiến và phương án.
Hội nghị họp từ lúc trời tối suốt cho đến tận sáng hôm sau. Đi kèm với không khí ồn ào trong phòng họp là cơn mưa lớn ào ào bên ngoài. Trận mưa đã mưa liên tục không dứt suốt mấy ngày nay. Xem ra, mùa mưa hàng năm đã đến sớm hơn; hơn nữa lượng mưa lớn bất thường, nghe nói lũ lụt của tất cả các con sông trong toàn tỉnh đều đã đến mức độ nguy hiểm. May là xung quanh khu vực đô thị không có sông lớn, phương diện này họ không phải quá mức lo lắng. Chỉ là những ngôi nhà nguy hiểm ở một số khu phố trong thành phố e rằng khó lòng chống chọi lại lượng nước mưa dữ dội như thế này. Điền Phúc Quân trước cuộc họp đã tuyên bố, đợi cuộc họp này họp xong, lãnh đạo thành ủy và chính quyền thành phố lập tức chia nhau đi thị sát tình hình thiên tai ngập lụt ở các nơi trong thành phố.
Khi hội nghị sắp kết thúc, thư ký bước vào bảo Điền Phúc Quân nghe điện thoại của Phó bí thư Tỉnh ủy Ngô Bân.
Điền Phúc Quân vội vã bước ra khỏi phòng họp, đi đến phòng điện thoại bên cạnh.
Khi ông nghe xong cuộc điện thoại của Ngô Bân, ống nghe từ trong tay trượt xuống, "choang" một tiếng rơi xuống bàn. Ông đờ đẫn cứng ngắc trong phòng điện thoại như một cái xác chết. Mưa bên ngoài vẫn đang ào ào rơi, rơi mãi...
