[BẢN CẢNH TRÊN]. Cyrano.
CYRANO (bước ra từ lều, điềm tĩnh vô cùng, giắt một cây bút sau tai và cầm quyển sách trên tay):
Có chuyện gì thế?
(Lặng ngát. Hướng về người lính vệ binh đầu tiên):
Sao các cậu lê bước thảm hại thế kia?
LÍNH VỆ BINH:
Tôi có vật gì nặng trĩu ở gót chân đây này.
CYRANO:
Vật gì mà lạ vậy?
LÍNH VỆ BINH:
Cái dạ dày của tôi!
CYRANO:
Tôi cũng thế, thề có Chúa!
LÍNH VỆ BINH:
Chắc nó vướng víu lắm nhỉ?
CYRANO:
Đâu có, tôi thấy mình cao thêm ra ấy chứ.
LÍNH VỆ BINH THỨ BA:
Dạ dày tôi trống rỗng.
CYRANO:
Thề có Chúa, thế thì làm cái trống xông trận tuyệt quá chứ lị!
LÍNH VỆ BINH KHÁC:
Tai tôi đang ù lên đây này.
CYRANO:
Không, không, sai bét; bụng đói thì tai nào nghe thấy gì.
LÍNH VỆ BINH KHÁC:
Ôi, ước gì được ăn chút gì đó—chút gì ngậy mỡ!
CYRANO (giật lấy mũ của người lính vệ binh rồi chìa ra trước mặt anh ta):
Xin dâng ngài món rau trộn!
LÍNH VỆ BINH KHÁC:
Nhân danh Chúa, chúng ta có thể nuốt cái gì vào bụng đây?
CYRANO (ném quyển sách đang cầm cho anh ta):
Quyển ‘Iliad’.
LÍNH VỆ BINH KHÁC:
Thủ tướng ở Paris một ngày ăn tận bốn bữa đấy!
CYRANO:
Phải chi ngài ấy lịch sự gửi cho các cậu vài con gà gô thì hay biết mấy!
LÍNH VỆ BINH ĐÓ:
Sao lại không chứ? Lại còn có cả rượu nữa!
CYRANO:
Một ít rượu Burgundy. Xin ngài Richelieu ban ơn!
LÍNH VỆ BINH ĐÓ:
Ngài ấy có thể sai một vị tu sĩ đem tới.
CYRANO:
Phải! Chính do Điện hạ Joseph đem tới ấy chứ.
LÍNH VỆ BINH KHÁC:
Tôi đói cào ruột đói gan như yêu tinh rồi đây!
CYRANO:
Thế thì hãy ăn sự kiên nhẫn vào đi.
LÍNH VỆ BINH ĐẦU TIÊN (nhún vai):
Lúc nào cũng những lời châm chọc sắc bén!
CYRANO:
Ừ, những lời cay cay sắc bén!
Tôi ước mong được chết giữa một buổi chiều hè êm ả,
Buông một lời châm chọc vì một nghĩa cả cao dầy.
—Được kết liễu đời binh nghiệp bằng gươm kiếm dựng xây,
Bởi một đối thủ anh hùng—được ngã xuống
Trên thảm cỏ đẫm máu, chứ không phải trên giường bệnh đau thương,
Với một lời sắc bén trên môi, một nỗi niềm đinh ninh trong dạ.
TIẾNG KÊU TỪ TẤT CẢ:
Tôi đói lắm rồi!
CYRANO (khoanh tay lại):
Trong đầu các cậu chỉ toàn chuyện ăn với uống!
Bertrand tay thổi sáo!—ngày xưa ngươi từng là mục đồng,—
Hãy lấy cây sáo ra khỏi chiếc bao da kép của ngươi,
Hãy tấu lên cho những người lính háu ăn, phàm ăn này. Tấu đi
Những giai điệu quê xưa với nhịp điệu não nề ngân vang,
Nơi ẩn chứa những tiếng vang ngọt ngào của giọng nói thân thương nhà cửa,
Mỗi nốt nhạc cất lên như tiếng gọi của cô em gái nhỏ,
Những giai điệu ấy chầm chậm, chầm chậm dâng cao, tựa làn khói mỏng manh
Bay lên từ những mái tranh làng quê bản quán,
Âm nhạc của chúng chạm vào tai nghe chẳng khác chi tiếng thổ âm xứ Gascony!. . .
(Lão già ngồi xuống, chuẩn bị sẵn sáo):
Cây sáo của ngươi vừa rồi như một chiến binh bị cầm tù;
Nhưng trên thân sáo, những ngón tay ngươi đang nhảy múa
Điệu minuet tựa loài chim! Ới cây sáo! Hãy nhớ cho
Rằng sáo xưa làm bằng sậy trước, chứ không phải gỗ hoàng đàn;
Hãy tấu cho chúng ta khúc nhạc gợi nhớ về những ngày tháng điền viên—
Thời gian tâm hồn của tuổi trẻ, chốn đồng quê thanh bình!. . .
(Lão già bắt đầu tấu lên những khúc điệu vùng Languedoc):
Lắng nghe khúc nhạc đi, hỡi những người Gascon!. . .Đó đâu còn là
Tiếng sáo lảnh lót chốn quân doanh—mà dưới những ngón tay ông
Chính là tiếng sáo của chốn rừng sâu! Không còn là tiếng hiệu triệu xông pha,
Giờ đây là khúc ca tình yêu của những chàng mục đồng du mục!. . .
Lắng nghe đi!. . .đó là thung lũng, là vùng đất ngập nước, là khu rừng già,
Cậu bé chăn cừu cháy nắng với chiếc mũ nồi đỏ rực,
Buổi chiều chạng vạng bên dòng sông Dordogne,—
Chính là xứ Gascony! Lắng nghe đi hỡi người Gascon, khúc nhạc lòng!
(Các lính vệ binh ngồi cúi gằm đầu; ánh mắt họ nhìn xăm xăm về chốn xa xăm như đang mơ mộng, và họ len lén lau những giọt nước mắt bằng cổ tay áo và vạt áo choàng của mình.)
CARBON (thì thầm với Cyrano):
Nhưng anh đang làm họ khóc đấy!
CYRANO:
Phải, vì nỗi nhớ nhà. Một nỗi đau cao cả hơn cơn đói,—đó là nỗi đau của tâm hồn, chứ không phải của thể xác! Tôi rất đỗi vui mừng khi thấy nỗi đau của họ đổi chỗ. Đau tim
vẫn hơn là đau dạ dày.
CARBON:
Nhưng anh đang làm nhụt chí khí của họ khi cứ khảy vào những sợi dây tình cảm như thế!
CYRANO (ra hiệu cho một tay trống lại gần):
Không đâu. Người anh hùng đang ngủ quên trong dòng máu Gascon vẫn luôn sẵn sàng thức tỉnh trong họ.
Chỉ cần thế là đủ. . .
(Anh ra hiệu; tiếng trống nổi lên.)
TẤT CẢ LÍNH VỆ BINH (đứng phắt dậy và lao đi cầm vũ khí):
Cái gì thế? Chuyện gì thế?
CYRANO (mỉm cười):
Các cậu thấy chưa! Chỉ một hồi trống là đủ! Vĩnh biệt những giấc mơ, sự tiếc nuối, quê hương, tình yêu. . .Tất cả những gì tiếng sáo gọi mời, tiếng trống đã xua đuổi sạch trơn!
MỘT LÍNH VỆ BINH (nhìn về phía cuối sân khấu):
Kìa! Monsieur de Guiche đang tới kìa.
TẤT CẢ LÍNH VỆ BINH (lầm bầm):
Hừ!. . .Hừ!. . .
CYRANO (mỉm cười):
Một sự chào đón thật nồng nhiệt!
MỘT LÍNH VỆ BINH:
Chúng ta phát ốm lên được vì lão ta rồi!
LÍNH VỆ BINH KHÁC:
—Với cái cổ áo ren phủ trên áo giáp, ra điều ta đây quý ông phong nhã!
LÍNH VỆ BINH KHÁC:
Cứ như thể người ta mặc vải lanh đè lên thép vậy!
NGƯỜI THỨ NHẤT:
Làm băng gạc thì tốt nếu cổ lão ta mọc nhọt.
NGƯỜI THỨ HAI:
Lại thêm một tên triều thần mưu mô!
LÍNH VỆ BINH KHÁC:
Chính là cháu ruột của ông chú lão ta!
CARBON:
Dẫu sao đi nữa—cũng là người Gascon.
NGƯỜI THỨ NHẤT:
Phải, quân Gascon giả dối!. . .đừng có tin hắn. . .
Người Gascon lúc nào chẳng nên điên khùng một chút. . .
Chẳng có gì nguy hiểm hơn một kẻ Gascon tỉnh táo.
LE BRET:
Trông lão ta tái mét làm sao!
LÍNH VỆ BINH KHÁC:
Ồ! Lão ta cũng đang đói kém, y hệt như đám khốn khổ chúng ta; nhưng bên dưới lớp giáp sắt
với những chiếc đinh mạ vàng tinh xảo, cái dạ dày đau buốt của lão đang lấp lánh hiên ngang dưới ánh mặt trời.
CYRANO (vội vã):
Chúng ta đừng tỏ ra là mình đang khốn khổ nữa! Lôi bài bạc, tẩu thuốc và súc sắc ra đi. . .
(Tất cả bắt đầu bày các trò chơi lên mặt trống, những chiếc ghế đẩu, trên mặt đất và trên áo choàng của họ, rồi châm những chiếc tẩu dài):
Còn tôi, tôi sẽ đọc Descartes.
(Anh đi đi lại lại, đọc cuốn sách nhỏ rút ra từ trong túi áo. Cảnh tượng đứng hình. De Guiche bước vào. Tất cả ra vẻ say sưa và hạnh phúc. Lão ta rất nhợt nhạt. Lão bước tới chỗ Carbon.)
