Cùng cảnh ấy. Le Bret và Ragueneau.

LE BRET:

Thật là điên rồ! Lại ở đây ư? Ta biết ngay mà!

CYRANO (mỉm cười và ngồi dậy):

Gì thế?

LE BRET:

Hắn đến đây là rước lấy cái chết, thưa phu nhân.

ROXANE:

Lạy Chúa!

Ôi, thế ra!... cơn ngất lịm khi nãy...

CYRANO:

Ừ, đúng vậy! Nó làm gián đoạn tờ “Công báo” của anh:

...Thứ Bảy, ngày hai mươi sáu, giờ ăn tối,

Vụ ám sát De Bergerac.

(Anh cất mũ; họ nhìn thấy đầu anh băng bó.)

ROXANE:

Anh ấy nói gì thế? Cyrano!—Đầu anh ấy quấn băng kín!

Ôi, chuyện gì đã xảy ra thế? Làm sao mà?... Ai thế?...

CYRANO:

“Bị đánh ngã gục,

Trúng gươm xuyên tim từ tay một trang anh hùng!”

Đó là điều ta từng mơ ước. Ôi, trò đùa giễu của Định mệnh!

—Bị giết, là ta! Trong số tất cả mọi người—lại chết vì phục kích!

Bị đánh lén từ sau lưng, và bởi tay một tên đầy tớ!

Thật tuyệt vời. Ta đã thất bại, thất bại trên mọi mặt trận,

Ngay cả trong cái chết của chính mình.

RAGUENEAU:

Ôi, thưa ông!...

CYRANO (đưa tay ra với ông):

Ragueneau,

Đừng khóc thương thảm thiết thế!... Bây giờ anh làm nghề gì,

Người bạn cũ?

RAGUENEAU (trong dòng nước mắt):

Dọn đèn đóm cho sân khấu của Moliere.

CYRANO:

Moliere!

RAGUENEAU:

Vâng; nhưng ngày mai tôi sẽ bỏ đi.

Tôi không thể chịu đựng nổi!—Hôm qua, họ diễn vở

“Scapin”—tôi thấy ông ta đã đạo một màn của ông!

LE BRET:

Cái gì! Cả một màn kịch ư?

RAGUENEAU:

Ôi, vâng, thưa ông, quả thế,

Cái màn nổi tiếng ấy, “Que Diable allait-il faire?”

LE BRET:

Moliere đã ăn cắp đoạn đó sao?

CYRANO:

Thôi đi! Ông ấy làm vậy là phải lắm!...

(quay sang Ragueneau):

Màn đó diễn ra thế nào? Nó đã... ta nghĩ nó đã thành công chứ?

RAGUENEAU (nức nở):

Ôi! Họ cười vang dội thế nào chứ!

CYRANO:

Các người thấy không, cả đời ta chính là

Làm kẻ nhắc tuồng mà mọi người đều quên lãng!

(Với Roxane):

Đêm hôm ấy, khi Christian cất lời bên cửa sổ của nàng

—Dưới ban công nhà nàng, nàng còn nhớ chứ? À mà nhớ chứ!

Đó chính là ẩn dụ cho toàn bộ cuộc đời ta:

Ta, nấp trong bóng tối, ở chân chiếc thang,

Trong khi kẻ khác nhẹ nhàng leo lên Tình yêu và Danh vọng!

Rất công bằng! Quá đỗi công bằng! Nơi ngưỡng cửa ảm đạm này

Của cái chết, ta cũng xin dâng nốt phần cống hiến của mình,

Cho thiên tài của Moliere,—cho gương mặt đẹp đẽ của Christian!

(Tiếng chuông nhà nguyện ngân lên. Các nữ tu đang đi ngang qua hàng cây ở phía sau để làm lễ):

Cứ để họ đi cầu nguyện, đi cầu nguyện đi, khi tiếng chuông vang lên!

ROXANE (đứng dậy và gọi):

Thưa Sơ! Sơ ơi!

CYRANO (giữ chặt cô lại):

Đừng gọi ai cả. Đừng rời bỏ anh;

Khi em quay lại, anh chắc đã đi vĩnh viễn rồi.

(Các nữ tu đã bước hết vào nhà nguyện. Tiếng đàn ống vang lên):

Anh vốn hơi thích âm nhạc—lắng nghe kìa! Nó đã đến.

ROXANE:

Hãy sống, vì em yêu anh!

CYRANO:

Không. Trong những câu chuyện cổ tích

Khi vị hoàng tử bất hạnh được nghe người thiếu nữ thưa rằng

“Em yêu anh!” thì mọi vẻ xấu xí liền phai mờ nhanh chóng—

Nhưng anh thì vẫn thế, cho đến tận phút cuối cùng!

ROXANE:

Chính em đã hủy hoại cuộc đời anh—chính em, chính em!

CYRANO:

Em đã ban phước cho cuộc đời anh!

Chưa bao giờ tình yêu của người phụ nữ chạm đến đời anh.

Ngay cả mẹ anh cũng chẳng thấy anh tuấn tú:

Anh chẳng có chị em gái; và khi lớn lên thành một người đàn ông,

Anh luôn e sợ người tình sẽ chế nhạo mình.

Nhưng anh đã có tình bạn của em—nhờ có ân huệ từ em

Mà bóng hình duyên dáng của người phụ nữ đã thoáng qua lối đi đời anh.

LE BRET (chỉ lên mặt trăng đang hiện ra giữa những tán cây):

Người tình cao quý khác của anh đã đến kìa.

CYRANO (mỉm cười):

Anh thấy rồi.

ROXANE:

Em chỉ yêu một lần, thế mà nay phải mất đi người mình yêu lần thứ hai!

CYRANO:

Nghe này, Le Bret! Chẳng mấy chốc nữa ta sẽ lên tới mặt trăng.

Đêm nay, đi một mình, chẳng cần đến sự trợ giúp của cỗ máy phóng nào!...

LE BRET:

Anh đang nói gì thế?

CYRANO:

Ta nói với anh rằng nó ở ngay đằng kia,

Chính ở nơi đó, người ta đưa ta về miền Cực Lạc của mình,

Nơi đó ta sẽ tìm lại được những tâm hồn mà ta yêu quý,

Những kẻ lưu vong—Galileo—Socrates!

LE BRET (phản đối trong tuyệt vọng):

Không, không! Thật quá phũ phàng, quá bất công!

Một trái tim lớn nhường ấy! Một nhà thơ vĩ đại nhường ấy! Lại chết

Thế này ư? Sao cơ, lại chết...

CYRANO:

Nghe Le Bret đang cằn nhằn kìa!

LE BRET (khóc nức nở):

Bạn tôi ơi...

CYRANO (chợt vùng dậy, mắt hoảng loạn):

Này hỡi! Những chàng lính ngự lâm xứ Gascony!

Khối vật chất nguyên thủy—à phải rồi! Cơn nấc...

LE BRET:

Anh ấy vẫn còn lẩm bẩm chuyện khoa học—anh ấy mê sảng rồi!

CYRANO:

Copernicus

Đã nói...

ROXANE:

Ôi!

CYRANO:

Mais que diable allait-il faire,

Mais que diable allait-il faire dans cette galere?...

Nhà triết học, nhà siêu hình học,

Kẻ làm thơ, kẻ gây gổ và nghệ sĩ dương cầm,

Nổi danh với chuyến thám hiểm mặt trăng,

Và vô số những trận đấu gươm chàng từng trải,—

Đồng thời là người tình—dù chỉ qua đường trung gian!—

Nơi đây yên nghỉ Hercule Savinien

De Cyrano de Bergerac,

Kẻ từng là tất cả, nhưng rốt cuộc chẳng là gì.

Ta xin lỗi, nhưng ta không thể nán lại thêm;

Kìa, ánh trăng đang đến gọi ta cất bước ra đi!

(Anh ngả người khuỵu xuống ghế; tiếng nức nở của Roxane kéo anh về với thực tại; anh nhìn cô hồi lâu, và chạm vào chiếc khăn voan của cô):

Anh không mong em vơi bớt lòng chung thủy tiếc thương

Người Christian tốt bụng, dũng cảm ấy: anh chỉ xin em

Rằng khi thân xác này đã lạnh ngã vào lòng đất mẹ

Em hãy khoác tấm tang phục đen tuyền ấy cho cả hai người,

Và hãy dằn lòng tiếc thương anh đôi chút, trong lúc thương tiếc chàng.

ROXANE:

Em thề với anh!..

CYRANO (run lẩy bẩy dữ dội, rồi đột nhiên đứng phắt dậy):

Không ngồi đây! Sao cơ, lại ngồi ư?—Không!

(Họ lao về phía anh):

Đừng ai đỡ tôi—

(Anh tựa người vào gốc cây):

Chỉ cần gốc cây này thôi!

(Im lặng):

Nó đến rồi. Giờ đây chân ta đã hóa đá,

Đôi tay ta đã đeo găng bằng chì!

(Anh đứng thẳng người):

Nhưng vì Tử thần đã đến,

Ta vẫn đón gã trong tư thế đứng thẳng,

(Anh rút gươm ra):

Và tay cầm gươm!

LE BRET:

Cyrano!

ROXANE (hơi lả đi):

Cyrano!

(Tất cả hoảng sợ lùi lại.)

CYRANO:

Chà, ta dám cá rằng

Gã lại dám chế nhạo chiếc mũi của ta ư? Hỡi kẻ xấc láo kia!

(Anh giơ gươm lên):

Ngươi bảo gì? Thằng ngốc này vô dụng ư? Ừ, ta biết chứ!

Nhưng có ai ra trận mà lại hòng mong chắc thắng bao giờ?

Ta đã chiến đấu cho một chính nghĩa đã mất, và cho một hoài bão uổng công!

Hỡi lũ chúng mày đằng kia, chúng mày là ai?—Chúng mày đông vô số kể!

A!

Ta nhận ra chúng mày rồi, những kẻ thù muôn thuở của ta!

Sự Giối Dối!

(Anh vung gươm chém vào không trung):

Bay vào đây! Ha! Cả Sự Thỏa Hiệp nữa!

Định Kiến, Sự Phản Dân Bội!...

(Anh vung gươm chém):

Ta mà chịu đầu hàng ư?

Điều đình ư? Không, không bao giờ! Cả ngươi nữa, sự Ngu Ngốc,—ngươi cũng thế ư?

Ta biết rồi cuối cùng chúng mày cũng sẽ đánh gục ta thôi;

Cứ việc đi! Nhưng ta ngã xuống trong khi chiến đấu, vẫn chiến đấu đến cùng!

(Anh vung gươm múa những đường quyền vào không trung, rồi khựng lại, thở hổn hển):

Chúng mày tước đoạt khỏi ta cành nguyệt quế lẫn đóa hồng!

Cứ lấy hết đi! Bất chấp chúng mày, vẫn còn một thứ

Ta giữ lại để đối đầu với tất cả chúng mày, và khi đêm nay,

Ta bước qua ngưỡng cửa huy hoàng của Chúa, và với dáng người cúi thấp,

Ta khẽ phất chiếc mũ rộng vành quét qua vòm trời xanh thẳm,

Vẫn còn lại một thứ, hoàn toàn tinh khiết không một vết nhơ,

Mà ta mang theo bất chấp tất cả chúng mày.

(Anh lao tới, thanh gươm giơ cao; nó tuột khỏi tay anh; anh lảo đảo, ngã ngửa vào vòng tay của Le Bret và Ragueneau.)

ROXANE (cúi xuống hôn lên trán anh):

Đó là...?

CYRANO (mở mắt, nhận ra cô, và mỉm cười):

Tấm lông vũ kiêu hãnh của ta.

Hạ màn.