[V. Khung cảnh: Roxane, Cyrano và một thoáng có Sơ Martha xuất hiện.]
ROXANE (không quay đầu lại):
Mình vừa nói đến đâu rồi nhỉ? . . .
(Nàng đang thêu thùa. Cyrano bước vào, mặt rất tái, vành mũ sụp xuống che kín đôi mắt. Vị nữ tu sĩ vừa xướng tên anh lùi ra ngoài. Anh chậm rãi bước xuống các bậc thềm, dáng điệu rõ là chật vật để giữ cho vững thân mình, toàn thân nặng nề nương vào cây gậy. Roxane vẫn cặm cụi với tấm thảm thêu):
Thời gian đã làm phai mờ sắc thắm . . .
Giờ đây sao mà pha màu cho hợp đây?
(Quay sang Cyrano, trách yêu):
Lần đầu tiên
Đến muộn đấy!—Mười bốn năm nay, đây là lần đầu tiên anh đến trễ thế!
CYRANO (đã lần mò tới được chiếc ghế và ngồi phịch xuống—cất giọng lanh lảnh, hoàn toàn trái ngược với gương mặt tái nhợt):
Ài! Thật là quái quỷ! Ta tức tối muốn phát điên—nhưng bị giữ chân lại . . .
ROXANE:
Bởi ai? . . .
CYRANO:
Bởi một vị khách táo tợn, chẳng ai mời mà đến.
ROXANE (vừa thêu vừa lơ đễnh đáp):
Lại chủ nợ nào à?
CYRANO:
Đúng thế, cô em họ ạ,—vị chủ nợ cuối cùng
Đang chờ đòi ta một món nợ.
ROXANE:
Và anh
Đã trả rồi chứ?
CYRANO:
Không, chưa đâu! Ta khất lại;
—Bèn nói rằng: ‘Xin thứ lỗi; hôm nay là thứ Bảy,
Là ngày ta có cuộc hẹn hò đinh đóng cột
Chẳng gì lay chuyển nổi. Xin hãy quay lại sau một tiếng nữa!’
ROXANE (thờ ơ):
Ối chà, chủ nợ thì lúc nào chẳng đợi được!
Em sẽ không để anh đi trước khi hoàng hôn buông xuống đâu.
CYRANO:
Rất có thể, bất đắc dĩ là thế, ta phải rời xa em trước lúc hoàng hôn ấy chứ!
(Anh nhắm nghiền mắt lại, im lặng giây lát. Sơ Martha đi băng qua khu vườn từ nhà nguyện hướng về phía bậc thềm. Roxane nhìn thấy, liền ra hiệu cho vị nữ tu tiến lại gần.)
ROXANE (nói với Cyrano):
Sao thế hả? Anh lại đi trêu chọc Sơ ấy à?
CYRANO (vội vã mở bừng mắt):
Đâu có!
(Cố cất giọng thật to một cách buồn cười):
Sơ ơi! Lại đây nào!
(Vị nữ tu rón rén bước tới bên anh):
Cha chả! Gì thế kìa? Sao đôi mắt sáng rực ấy
Cứ cắm cúi nhìn xuống mặt đất thế kia?
SƠ MARTHA (kinh ngạc sững sờ khi nhìn thấy khuôn mặt anh):
Ối chà!
CYRANO (ghé sát tai thì thầm, vừa đưa tay chỉ Roxane):
Suỵt! Không có gì đâu!—
(Cố cất giọng vang dâng ra vẻ huênh hoang):
Hôm qua tôi có ăn điểm tâm đấy nhé!
SƠ MARTHA (nói nhỏ một mình):
Tôi biết rồi, tôi biết thừa rồi!
Hèn chi mà mặt mũi xanh mét thế kia! Chốc nữa
Hãy sang nhà ăn đi, tôi sẽ pha cho anh
Một bát súp ngon tuyệt cú mèo . . . Anh chịu sang chứ?
CYRANO:
Vâng, vâng!
SƠ MARTHA:
Đấy, thấy chưa! Hôm nay anh ngoan ngoãn hơn rồi đấy!
ROXANE (nghe họ thì thầm bèn lên tiếng):
Sơ muốn cải đạo anh đấy phỏng?
SƠ MARTHA:
Đâu có, tôi nào dám!
CYRANO:
Này nhé! Thế mà đúng đấy! Sơ chẳng còn giảng đạo cho tôi nữa đâu,
Con người từng quen thói phun ra dăm ba lời kinh kệ ngọt xớt ngày nào! Tôi thực
Lấy làm kinh ngạc!. . .
(Giả vờ nổi giận lôi đình như hề):
Khoan đã, tôi còn làm Sơ ngạc nhiên hơn nữa cơ!
Nghe đây! Tôi cho phép Sơ đấy . . .
(Anh làm bộ loay hoay tìm kiếm thứ gì đó để trêu chọc Sơ, rồi ra điều đã tìm thấy):
. . .Đó là một điều mới mẻ!—
Hãy cầu nguyện cho tôi, vào tối nay, khi giờ lễ nhà nguyện đến!
ROXANE:
Ô hay! Ô hay!
CYRANO (cười phá lên):
Sơ Martha hiền lành bị tôi làm cho á khẩu luôn rồi kìa!
SƠ MARTHA (dịu dàng):
Tôi chẳng cần anh cho phép mới cầu nguyện cho anh đâu.
(Sơ bước đi.)
CYRANO (quay sang phía Roxane, người vẫn đang cặm cụi bên khung thêu):
Tấm thảm thêu kia kìa! Quái thật, liệu đôi mắt này
Có bao giờ còn được thấy nó thêu xong không nhỉ?
ROXANE:
Em thừa biết
Sẽ được nghe câu nói đùa quen thuộc ấy mà!
(Một cơn gió nhẹ thổi làm lá rụng lả tả.)
CYRANO:
Lá thu bay!
ROXANE (ngẩng đầu lên, phóng tầm mắt nhìn xuống con đường mòn xa tắp):
Màu nâu vàng dịu ngọt, tựa như mái tóc của những người phụ nữ xứ Venice.
—Kìa, nhìn chúng rơi kìa!
CYRANO:
Ờ, nhìn chúng kiêu hãnh rơi biết bao,
Trong chuyến hành trình cuối cùng lìa bỏ cành cao,
Để rồi vùi sâu vào lòng đất lạnh; thế mà vẫn kiều diễm làm sao,
Khéo che đi nỗi kinh hoàng của buổi tàn tạ cuối cùng,
Bằng tất cả nét duyên dáng bạt tụng của một nhịp bay vô tình!
ROXANE:
Sao thế, anh lại đâm ra u sầu đấy phỏng?
CYRANO (thu hồi tâm trí lại):
Nào có, nào có đâu, Roxane!
ROXANE:
Thế thì cứ để những chiếc lá chết rơi theo cách chúng muốn . . .
Và chuyện trò thôi. Nào, anh chẳng có gì mới để kể cho em nghe sao,
Hỡi tờ Nhật báo Triều đình của em?
CYRANO:
Lắng nghe đây.
ROXANE:
Dạ.
CYRANO (sắc mặt ngày một tái nhợt đi):
Thứ Bảy
Ngày mười chín: vì ăn quá nhiều
Mứt lê, Nhà Vua đâm ra sốt nhẹ;
Cây dao cạo rạch mạch máu đã dập tắt cuộc nổi loạn phản nghịch ấy,
Và nhịp đập cao quý lại trở về mức bình thường.
Tại vũ hội của Hoàng hậu vào ngày Chủ nhật, ba mươi tá
Cây nến sáp ong trắng loại thượng hạng đã bị đốt sạch.
Quân đội ta, nghe nói, đã đuổi đánh người Áo.
Bốn kẻ làm phép phù thủy đã bị treo cổ. Con chó nhỏ
Của phu nhân d’Athis vừa phải uống một liều thuốc . . .
ROXANE:
Em bắt anh
Phải ngậm miệng lại ngay đấy, thưa ngài de Bergerac!
CYRANO:
Thứ Hai—chẳng có mấy chuyện—Claire đổi người bảo hộ.
ROXANE:
Ối chà!
CYRANO (gương mặt biến đổi ngày một nhiều hơn):
Thứ Ba, Triều đình dời xa giá về Fontainebleau.
Thứ Tư, nàng Montglat bảo với Bá tước de Fiesque rằng . . .
Không! Thứ Năm—Mancini lên làm Hoàng hậu nước Pháp! (gần như thế!)
Thứ Sáu, nàng Montglat bảo với Bá tước Fiesque rằng—‘Vâng!’
Và thứ Bảy, ngày hai mươi sáu . . .
(Anh nhắm nghiền hai mắt lại. Đầu gục xuống ngực. Im lặng trùm lên.)
ROXANE (kinh ngạc khi thấy tiếng nói bỗng dưng vụt tắt, liền quay đầu lại nhìn anh, rồi hoảng hốt đứng phắt dậy):
Anh ấy ngất xỉu rồi!
(Nàng hoảng hốt vừa la lớn vừa chạy tới bên anh):
Cyrano!
CYRANO (mở hé mắt, cất giọng thản nhiên):
Gì thế này?
(Nhìn thấy Roxane đang cúi người áp sát mình, anh vội vàng ấn sụp chiếc mũ xuống đầu, lùi phắt người lại phía sau ghế):
Thôi nào, xin thưa với em danh dự của anh
Chẳng có gì đâu! Để mặc anh nào!
ROXANE:
Nhưng mà . . .
CYRANO:
Cái vết thương cũ
Ở chiến dịch Arras ấy mà, thỉnh thoảng—như em đã biết . . .
ROXANE:
Bạn tôi ơi!
CYRANO:
Chẳng có gì đâu, rồi nó sẽ qua mau thôi;
(Anh gắng gượng nặn ra một nụ cười):
Thấy chưa!—nó qua rồi đấy thôi!
ROXANE:
Mỗi chúng ta ai chẳng có vết thương lòng; à mà em đây cũng có,—
Chưa bao giờ lành miệng—đến nay vẫn chưa lành, vết thương cũ của em!
(Nàng đặt bàn tay lên ngực áo):
Nó nằm ở đây, ngay dưới bức thư đã ngả màu nâu theo năm tháng,
Vẫn lem lổ vết giọt lệ rơi, và vương đẫm vết máu hồng.
(Bóng chiều bắt đầu buông xuống.)
CYRANO:
Bức thư của hắn! À! Có lần em từng hứa với anh
Rằng anh sẽ được đọc nó cơ mà.
ROXANE:
Anh muốn gì cơ?—Thư của chàng á?
CYRANO:
Đúng thế, anh rất muốn được—vào ngày hôm nay . . .
ROXANE (gỡ chiếc túi nhỏ đeo trước ngực ra đưa cho anh):
Kìa! Nó đây này!
CYRANO (đón lấy):
Anh được phép mở ra chứ?
ROXANE:
Mở ra đi—đọc đi anh!
(Nàng quay trở lại bên khung thêu, xếp gọn lại, rồi phân loại từng cuộn len.)
CYRANO (đọc):
‘Roxane, vĩnh biệt em! Chẳng mấy chốc anh phải chết!
Ngay đêm nay thôi, người anh yêu dấu hỡi, và anh
Cảm thấy hồn mình nặng trĩu những nỗi niềm yêu đương chưa kịp ngỏ.
Anh chết đây! Sẽ chẳng còn, như những ngày tháng cũ,
Đôi mắt yêu thương khát khao của anh được đắm chìm thưởng ngoạn
Dù chỉ là một cử chỉ nhỏ nhất của em—vâng, dẫu là nhỏ nhất!
Anh vẫn nhớ cách em khẽ chạm lên gò má
Bằng đầu ngón tay, thật dịu dàng, mỗi khi em cất lời ca!
Hỡi ôi! Anh thuộc làu cử chỉ ấy biết bao!
Trái tim anh đang gào thét!—Anh cất tiếng thét “Vĩnh biệt”!’
ROXANE:
Sao giọng anh đọc bức thư ấy lạ thế nhỉ! Cứ như thể là . . .
CYRANO (tiếp tục đọc):
‘Đời anh, tình yêu của anh, báu vật đời anh, ngọt ngào của anh ơi,
Trái tim anh từng nhịp đập qua rồi mãi mãi thuộc về em!’
(Bóng tối chập choạng buông rơi tự bao giờ chẳng hay.)
ROXANE:
Sao anh đọc với một giọng điệu kỳ lạ thế—và lại—
Đây chẳng phải lần đầu tiên em được nghe chất giọng ấy!
(Nàng rón rén bước lại gần hết sức nhẹ nhàng, để anh hoàn toàn không hay biết, lướt ra phía sau ghế ngồi của anh, rồi lặng lẽ cúi người nhìn xuống bức thư. Màn đêm càng lúc càng buông dày đặc.)
CYRANO:
‘Ở nơi này, khi hấp hối, và ở đằng kia, chốn cao xanh vời vợi,
Anh vẫn là kẻ từng yêu, vẫn là kẻ đang yêu em, chính là anh đây . . .’
ROXANE (đặt bàn tay lên bờ vai anh):
Sao anh lại đọc được chữ thế kia? Trời tối mịt thế này thì làm sao mà nhìn thấy gì!
(Anh giật nảy mình, quay phắt lại, nhìn thấy nàng đang đứng sát sờ sờ ngay bên. Bỗng chốc hoảng hốt, anh cúi gằm mặt xuống. Rồi giữa lúc màn sẩm tối đã hoàn toàn bao trùm lấy họ, nàng chậm rãi cất lời, đôi bàn tay đan chặt vào nhau):
Và suốt mười bốn năm trời, anh ấy đã diễn trọn cái vai trò
Của một người bạn già tốt bụng năng đến chơi để chuyện trò cười đùa.
CYRANO:
Roxane!
ROXANE:
Hóa ra là anh!
CYRANO:
Không, chưa bao giờ có chuyện đó; Roxane, không đâu!
ROXANE:
Lẽ ra em phải đoán ra được chứ, mỗi khi anh ấy gọi tên em!
CYRANO:
Không, nào phải anh!
ROXANE:
Chính là anh!
CYRANO:
Anh xin thề!
ROXANE:
Em đã thấu suốt tất cả lớp màn ngụy trang cao cả ấy rồi—
Những bức thư đó—chính là anh!
CYRANO:
Không.
ROXANE:
Những lời yêu đương ngọt ngào đến cuồng dại ấy!
Là anh!
CYRANO:
Không!
ROXANE:
Cái giọng nói từng làm rung động cả màn đêm—chính là anh, là anh!
CYRANO:
Anh xin thề là em lầm rồi.
ROXANE:
Cả tâm hồn ấy—đó chính là tâm hồn anh!
CYRANO:
Tôi nào có yêu em.
ROXANE:
Anh không yêu em cơ á?
CYRANO:
Đó là hắn!
ROXANE:
Chính anh đã yêu em!
CYRANO:
Không!
ROXANE:
Kìa nhìn xem! Sao bây giờ giọng anh lại lắp bắp thế kia?
CYRANO:
Không, tình yêu ngọt ngào của anh ơi, chưa bao giờ anh yêu em cả!
ROXANE:
Ôi chà!
Những chuyện đã qua, đã qua từ lâu lắm rồi, kìa! Chúng trỗi dậy kìa!
—Tại sao, tại sao lại giữ kín điều đó suốt mười bốn năm qua,
Trong khi trên bức thư này, cái bức thư mà hắn chưa từng một lần đặt bút viết,
Thì những giọt nước mắt rơi lại chính là nước mắt của anh?
CYRANO (đưa tay chìa bức thư ra về phía nàng):
Những vết máu lem luốc trên đó là của hắn.
ROXANE:
Thế thì tại sao, cái sự im lặng cao cả ấy—đã được giữ gìn suốt bấy lâu—
Mãi đến hôm nay mới chịu phá vỡ lần đầu tiên—tại sao lại thế?
CYRANO:
Tại sao ư? . . .
(Le Bret và Ragueneau hớt hải chạy xộc vào.)
