Việc ai là người thực sự xứng đáng nhận phần công trạng dù ít ỏi từ hành động nhân từ dành cho bà đỡ, thoạt nhìn qua, dường như chẳng mấy quan trọng đối với câu chuyện này; dẫu vậy, chắc chắn một điều rằng người phu nhân, vợ của vị mục sư, chính là người đã chiếm trọn vinh quang đó vào thời điểm ấy: Thế nhưng, tôi thú thật là mình không thể không nghĩ rằng bản thân vị mục sư, tuy không phải là người đầu tiên nảy ra ý định này — nhưng vì ông đã nhiệt thành tán đồng ngay khi được trình bày, và cũng nhiệt thành bỏ tiền túi ra để thực hiện nó — hẳn cũng phải có phần đóng góp vào đó, nếu không muốn nói là xứng đáng được hưởng trọn một nửa số danh dự mà hành động ấy mang lại.

Thế nhưng, thế gian vào thời điểm đó lại muốn phán xét sự việc theo một cách khác.

Hãy đặt cuốn sách xuống, và tôi cho bạn nửa ngày để đoán thử xem căn nguyên của cách xử sự này là gì.

Vậy thì, xin được cho biết rằng, khoảng năm năm trước khi có giấy phép hành nghề của bà đỡ mà các bạn đã được nghe kể chi tiết — vị mục sư mà chúng ta đang đề cập đến đã trở thành đề tài bàn tán khắp vùng vì một hành vi đi ngược lại mọi phép tắc xã giao, một hành vi mà chính ông đã tự gây ra cho bản thân, cho vị thế và chức sắc của mình; đó là việc ông chẳng bao giờ xuất hiện với dáng vẻ hay phương tiện đi lại nào khác ngoài một con ngựa gầy gò, tội nghiệp, trị giá chừng một bảng mười lăm shilling; con vật mà, để tránh phải mô tả dài dòng, chính là anh em ruột thịt của Rosinante, xét về sự tương đồng đến mức kinh ngạc; bởi nó giống hệt mô tả về con ngựa kia đến từng chân tơ kẽ tóc — ngoại trừ việc tôi không nhớ bất cứ đâu nói rằng Rosinante bị bệnh hen suyễn; và hơn nữa, Rosinante, như cái phúc phận của hầu hết ngựa Tây Ban Nha, dù béo hay gầy — chắc chắn vẫn là một con ngựa theo mọi nghĩa.

Tôi biết rất rõ rằng con ngựa của NGƯỜI HÙNG là một con ngựa có tư cách đoan chính, điều này có thể đã tạo cơ sở cho quan điểm ngược lại: Nhưng đồng thời cũng chắc chắn rằng sự tiết hạnh của Rosinante (như có thể được chứng minh từ cuộc phiêu lưu với những người vận chuyển xứ Yangues) không xuất phát từ bất kỳ khiếm khuyết cơ thể hay nguyên nhân nào, mà từ sự ôn hòa và dòng máu lưu thông bình ổn của nó. — Và hãy để tôi nói với bà, thưa bà, trên đời này có rất nhiều sự trinh bạch tốt đẹp mà bà dù có sống cả đời cũng chẳng thể ca ngợi hơn thế được đâu.

Dù thế nào đi nữa, vì mục đích của tôi là thực thi công lý chính xác cho mọi tạo vật được đưa lên sân khấu của tác phẩm kịch tính này — tôi không thể kìm nén sự khác biệt này để thiên vị cho con ngựa của Don Quixote;——xét về mọi khía cạnh khác, tôi xin khẳng định, con ngựa của vị mục sư cũng y hệt như vậy, vì nó cũng gầy gò, ốm yếu và đáng thương chẳng kém gì con ngựa mà chính SỰ KHIÊM TỐN cũng có thể cưỡi lên được.

Trong đánh giá của một vài người có cái nhìn hời hợt, vị mục sư hoàn toàn có đủ khả năng để cải thiện ngoại hình cho con ngựa của mình — bởi ông sở hữu một chiếc yên ngựa rất đẹp, có chóp thấp, được chần vải nhung xanh ở phần ngồi, trang trí bằng hai hàng đinh tán đầu bạc, cùng một cặp bàn đạp bằng đồng sáng loáng cao quý, kèm theo một bộ bao yên hoàn toàn phù hợp làm từ vải len thượng hạng màu xám, với viền ren đen, kết thúc bằng một dải tua rua lụa đen dày dặn, rắc bụi vàng — tất cả những thứ đó ông đã mua vào thời kỳ huy hoàng và sung sức nhất của cuộc đời, cùng với một bộ cương ngựa chạm trổ tinh xảo, trang trí đầy đủ mọi chi tiết theo đúng tiêu chuẩn. — Nhưng vì không muốn trêu chọc con vật của mình, ông đã treo tất cả những thứ đó phía sau cửa phòng làm việc; và thay vào đó, ông đã nghiêm túc trang bị cho nó một bộ cương và yên đúng với vóc dáng và giá trị mà một con chiến mã như vậy thực sự xứng đáng.

Trong những chuyến đi quanh giáo xứ, hay những chuyến viếng thăm các gia đình quyền quý sống xung quanh — bạn sẽ dễ dàng hiểu rằng, với dáng vẻ được trang bị như thế, vị mục sư sẽ nghe và thấy đủ điều để triết lý của mình không bị rỉ sét. Nói thật lòng, mỗi khi ông tiến vào một ngôi làng, ông đều thu hút sự chú ý của cả người già lẫn người trẻ. — Lao động phải dừng lại khi ông đi ngang qua — cái gầu nước treo lơ lửng giữa miệng giếng — chiếc guồng quay sợi quên cả vòng quay của nó, — ngay cả những đứa trẻ chơi ném đồng xu hay lắc hạt cũng đứng há hốc miệng nhìn cho đến khi ông khuất dạng; và vì tốc độ di chuyển của ông không nhanh nhạy cho lắm, nên ông thường có dư thời gian để quan sát — để nghe những tiếng than thở của những kẻ nghiêm túc — và tiếng cười của những kẻ nhẹ dạ; tất cả những điều đó ông đều đón nhận với sự bình thản tuyệt vời. — Tính cách của ông là — ông yêu những câu chuyện đùa từ tận đáy lòng — và khi thấy mình ở đúng tâm điểm của sự nực cười, ông thường bảo rằng mình không thể giận người khác khi họ nhìn mình dưới ánh sáng mà chính ông cũng nhìn thấy mình quá rõ ràng: Vì vậy, với những người bạn biết rõ tật xấu của ông không phải là sự tham tiền, và do đó họ ít bận tâm hơn trong việc chế giễu sự phóng túng trong tính khí của ông — thay vì đưa ra nguyên nhân thực sự, ông chọn cách hòa vào tiếng cười cùng họ; và vì ông chẳng bao giờ có lấy một chút thịt trên người, vốn là một dáng vẻ gầy gò không kém gì con ngựa của mình — đôi khi ông khăng khăng rằng con ngựa đó xứng đáng với người cưỡi nó; — rằng họ, tựa như nhân mã — cả hai đều là một khối. Những lúc khác, và trong những tâm trạng khác, khi tinh thần ông vượt lên trên sự cám dỗ của những lời đùa cợ nhạt nhẽo — ông thường nói rằng mình đang kiệt quệ dần vì bệnh lao; và với vẻ rất nghiêm trọng, ông sẽ giả vờ rằng mình không thể chịu nổi khi nhìn thấy một con ngựa béo tốt, mà không cảm thấy chán nản trong lòng, và có sự thay đổi rõ rệt trong nhịp tim; và rằng ông đã chọn con ngựa gầy gò mình đang cưỡi không chỉ để giữ thể diện, mà còn để giữ vững tinh thần.

Vào những thời điểm khác nhau, ông sẽ đưa ra năm mươi lý do hài hước và thích hợp cho việc cưỡi một con ngựa nhu mì, thở không ra hơi thay vì một con ngựa đầy khí thế; — bởi trên một con ngựa như thế, ông có thể ngồi một cách máy móc, và trầm tư về *de vanitate mundi et fugâ sæculi* (sự hư vô của thế gian và sự chạy trốn của thời gian) một cách khoái trá như thể đang có một chiếc đầu lâu đặt trước mặt; — rằng, trong mọi bài tập khác, ông có thể dành thời gian, khi chậm rãi cưỡi ngựa đi dọc đường — để suy ngẫm có ích như khi ở trong phòng làm việc; — rằng ông có thể soạn một lập luận trong bài giảng — hoặc vá một lỗ thủng trên quần — một cách vững vàng trên lưng ngựa cũng như trên bàn làm việc; — rằng chạy nước kiệu nhanh và lập luận chậm rãi, giống như sự hóm hỉnh và khả năng phán đoán, là hai chuyển động không thể hòa hợp. — Nhưng trên lưng con ngựa của mình — ông có thể kết hợp và hòa giải mọi thứ — ông có thể soạn bài giảng — ông có thể kìm cơn ho — và, trong trường hợp tự nhiên lên tiếng, ông cũng có thể tự ru mình vào giấc ngủ. — Tóm lại, vị mục sư trong những tình huống như vậy sẽ viện dẫn bất kỳ nguyên nhân nào trừ nguyên nhân thực sự — và ông giữ kín sự thật đó, chỉ vì sự tinh tế trong tính cách, bởi ông nghĩ rằng làm thế mới tôn trọng chính mình.

Nhưng sự thật của câu chuyện lại như sau: Trong những năm đầu đời, vào khoảng thời gian chiếc yên và bộ cương ngựa tuyệt vời kia được mua về, ông đã có thói quen, hoặc sự phù phiếm, hoặc bạn cứ gọi là gì cũng được — đó là chạy theo thái cực đối lập. Theo ngôn ngữ của vùng quê nơi ông sinh sống, người ta nói rằng ông từng rất mê ngựa tốt, và thường có một con thuộc hàng nhất trong cả giáo xứ đứng sẵn trong tàu ngựa chờ được đóng yên: và vì bà đỡ gần nhất, như tôi đã kể với bạn, không sống gần làng hơn bảy dặm, và lại ở một vùng quê tệ hại — nên chuyện xảy ra là vị quý ông đáng thương hiếm khi nào được yên ổn cả tuần mà không có lời cầu xin khẩn thiết mượn con ngựa của ông; và vì ông không phải là người có trái tim tàn nhẫn, và vụ việc nào cũng cấp bách và đáng thương hơn vụ trước; — cho dù yêu con vật của mình đến nhường nào, ông không bao giờ đủ lòng dạ để từ chối; kết quả của việc này thường là: con ngựa của ông hoặc là bị sưng gân, hoặc bị sưng khớp, hoặc bị viêm da; — hoặc nó bị tật ở chân, hoặc bị bệnh hen suyễn, hoặc tóm lại là một thứ gì đó đã xảy ra khiến nó không thể giữ được da thịt; — thế là cứ mỗi chín hay mười tháng, ông lại phải tống khứ một con ngựa tồi — và mua một con ngựa tốt thay thế.

Khoản lỗ trong sự cân bằng như vậy có thể lên đến bao nhiêu, tính theo *communibus annis* (trung bình hàng năm), tôi xin để cho một bồi thẩm đoàn đặc biệt gồm những người cùng chịu cảnh ngộ trong việc buôn bán này xác định; — nhưng dù là bao nhiêu đi nữa, vị quý ông trung thực này đã chịu đựng trong nhiều năm mà không một lời than vãn, cho đến khi cuối cùng, do những tai nạn liên tiếp xảy ra, ông thấy cần phải xem xét lại vấn đề; và sau khi cân nhắc toàn bộ, tổng kết lại trong đầu, ông thấy nó không chỉ không tương xứng với các chi phí khác của mình, mà còn là một khoản nặng nề đến mức khiến ông không thể thực hiện bất kỳ hành động hào phóng nào khác trong giáo xứ: Ngoài ra, ông còn cân nhắc rằng với một nửa số tiền đã tan biến theo những chuyến phi mã này, ông có thể làm việc thiện gấp mười lần; — và điều còn đè nặng lên tâm trí ông hơn cả tất cả các yếu tố khác cộng lại, chính là điều này: nó dồn tất cả sự từ thiện của ông vào một kênh cụ thể, nơi mà, như ông nghĩ, nó là nơi ít cần thiết nhất, cụ thể là vào việc sinh đẻ và tạo giống của giáo xứ; không chừa lại gì cho những người tàn tật — không gì cho người già — không gì cho biết bao cảnh đời buồn tủi mà ông được gọi đến thăm hàng giờ liền, nơi nghèo đói, bệnh tật và đau khổ cùng ngự trị.

Vì những lý do này, ông quyết định ngừng chi tiêu khoản đó; và chỉ có hai cách khả thi để đưa ông thoát ra khỏi tình trạng này một cách rõ ràng; — đó là, hoặc đặt ra một luật lệ không thể thay đổi là không bao giờ cho mượn con ngựa của mình theo bất kỳ lời yêu cầu nào nữa — hoặc là chấp nhận cưỡi con vật tội nghiệp cuối cùng, với tất cả những đau nhức và bệnh tật của nó, cho đến tận chương cuối của cuộc đời.

Vì lo sợ sự kiên định của chính mình trong phương án đầu tiên — ông đã rất vui vẻ chọn phương án thứ hai; và mặc dù ông hoàn toàn có thể giải thích rõ ràng, như tôi đã nói, để bảo vệ danh dự của mình — nhưng chính vì lý do đó, ông có một tinh thần cao thượng hơn; thà chọn cách chịu đựng sự khinh miệt của kẻ thù, và tiếng cười của bạn bè, còn hơn là phải chịu nỗi đau kể lại một câu chuyện mà có thể bị coi là một lời tự tán dương chính mình.

Tôi có ấn tượng cao nhất về những tình cảm tinh thần và tinh tế của vị mục sư đáng kính này, từ chính chi tiết này trong tính cách của ông, điều mà tôi nghĩ là sánh ngang với bất kỳ sự tinh tế chân chính nào của hiệp sĩ vô song xứ La Mancha, người mà, nhân tiện nói thêm, với tất cả những sự điên rồ của mình, tôi yêu quý hơn, và thực sự đã sẵn sàng đi xa hơn để đến thăm, so với bất kỳ anh hùng vĩ đại nào của thời cổ đại.

Nhưng đây không phải là bài học của câu chuyện tôi kể: Điều tôi muốn nhắm tới là cho thấy thái độ của thế giới trong toàn bộ sự việc này. — Bởi bạn phải biết rằng, chừng nào lời giải thích này còn mang lại danh tiếng cho vị mục sư — thì quỷ tha ma bắt cũng chẳng có linh hồn nào tìm ra được — tôi cho rằng kẻ thù của ông sẽ không muốn, và bạn bè của ông thì không thể. — Nhưng ngay khi ông bắt đầu hành động vì bà đỡ, và chi trả chi phí cho giấy phép của quan tòa để giúp bà hành nghề — thì toàn bộ bí mật đã lộ ra; mọi con ngựa ông từng mất, và cả hai con ngựa nhiều hơn số ông từng mất, cùng với tất cả tình tiết về sự hủy hoại của chúng, đều được biết đến và ghi nhớ một cách rõ ràng. Câu chuyện lan nhanh như lửa cháy rừng. — “Vị mục sư lại lên cơn tự phụ một lần nữa; và ông ta sắp sửa lại được cưỡi ngựa đẹp một lần nữa trong đời; và nếu đúng là như vậy, thì rõ ràng như ban ngày, ông ta sẽ bỏ túi số tiền chi phí cho giấy phép gấp mười lần, ngay trong năm đầu tiên: — Vậy nên, mọi người đều tha hồ phán xét mục đích của ông trong hành động từ thiện này là gì.”

Mục đích của ông trong việc này, và trong mọi hành động khác của cuộc đời mình — hay đúng hơn là những ý kiến trôi nổi trong tâm trí người khác về nó — là một suy nghĩ trôi nổi quá nhiều trong tâm trí chính ông, và quá thường xuyên làm gián đoạn giấc ngủ của ông, khi lẽ ra ông phải ngủ ngon lành.

Khoảng mười năm trước, vị quý ông này đã có may mắn được hoàn toàn thanh thản về vấn đề đó — vì cũng chừng ấy thời gian đã trôi qua kể từ khi ông rời bỏ giáo xứ — và đồng thời để cả thế giới lại phía sau — và giờ đây ông phải chịu trách nhiệm trước một vị Thẩm phán mà ông sẽ không có lý do gì để phàn nàn.

Nhưng có một định mệnh đeo bám hành động của một số người: Dù họ có sắp xếp thế nào, chúng vẫn đi qua một môi trường nhất định, thứ làm xoắn vặn và khúc xạ chúng khỏi hướng đi thực sự — đến mức, với tất cả những quyền được khen ngợi mà sự chính trực của trái tim có thể mang lại, những người thực hiện chúng vẫn buộc phải sống và chết mà không nhận được điều đó.

Về sự thật này, vị quý ông này là một ví dụ đau lòng. — Nhưng để biết bằng cách nào điều này xảy ra — và để làm cho kiến thức đó hữu ích cho bạn, tôi khăng khăng yêu cầu bạn đọc hai chương tiếp theo, vốn chứa đựng một bản phác thảo về cuộc đời và những câu chuyện của ông, sẽ mang theo bài học của chính nó. — Khi hoàn tất việc này, nếu không có gì cản trở chúng ta trên đường đi, chúng ta sẽ tiếp tục với bà đỡ.