Ôi Slawkenbergius! Ngươi, kẻ phân tích trung thành những "Disgrazias" — những nỗi bất hạnh của ta — ngươi, kẻ tiên tri buồn bã cho biết bao nhiêu đòn roi và những cú ngoặt gấp gáp mà ta phải hứng chịu trong từng giai đoạn của cuộc đời, tất cả cũng chỉ vì cái mũi ngắn ngủn của ta, mà ta chẳng hề hay biết còn nguyên do nào khác.—Hãy nói ta nghe, Slawkenbergius! Động lực bí mật nào đã thôi thúc ngươi? Cái giọng điệu ấy là gì? Nó đến từ đâu? Và trong tai ngươi, nó vang vọng thế nào?——Ngươi có chắc là đã nghe thấy nó không?——Ai là kẻ đầu tiên cất tiếng giục giã ngươi——rằng "đi đi, Slawkenbergius! Hãy dành trọn công sức cả đời cho việc này——bỏ qua mọi thú vui——gọi dậy tất cả quyền năng và tâm trí mà ngươi có——hãy bào mòn chính mình để phục vụ nhân loại, và viết cho họ một bộ FOLIO vĩ đại, về chủ đề cái mũi của họ."

Còn việc thông điệp ấy đã được truyền vào cảm quan của Slawkenbergius như thế nào——để rồi Slawkenbergius có thể nhận ra ai là người chạm tay vào phím đàn——và ai là người thổi ống bễ——thì vì Hafen Slawkenbergius đã qua đời và nằm dưới mộ được hơn chín mươi năm rồi——chúng ta chỉ có thể đưa ra những suy đoán mà thôi.

Có lẽ, theo như ta biết, Slawkenbergius cũng bị giật dây như một trong những môn đồ của Whitefield vậy——nghĩa là, thưa ngài, với một nhận thức quá đỗi rõ ràng về việc vị chủ nhân nào trong hai người đã thực hành trên nhạc cụ của ông ta——đến mức mọi lý lẽ bàn về chuyện này đều trở nên thừa thãi.

——Bởi lẽ trong phần giải trình mà Hafen Slawkenbergius gửi đến thế giới về những động cơ và lý do khiến ông dành bao năm cuộc đời cho tác phẩm này——nằm ở gần cuối phần nhập đề, mà lẽ ra, nói đi cũng phải nói lại, nó phải đặt ở đầu mới đúng——nhưng tay đóng sách đã vô tình đặt nó nằm giữa phần tóm tắt phân tích và nội dung chính của cuốn sách——ông thông báo cho độc giả rằng, ngay từ khi bước vào tuổi biết nhận thức, và có thể ngồi xuống một cách bình tĩnh để ngẫm nghĩ về trạng thái và điều kiện thực sự của con người, đồng thời phân biệt được mục đích và thiết kế chính của sự tồn tại của mình;——hay——nói cho ngắn gọn bản dịch của ta, vì sách của Slawkenbergius viết bằng tiếng Latin, và đoạn này thì không mấy ngắn gọn đâu——"kể từ khi ta hiểu được mọi sự"——Slawkenbergius viết——"hay đúng hơn là hiểu được cái gì ra cái gì——và nhận ra rằng chủ đề về những chiếc mũi dài đã bị những người đi trước bàn luận quá lỏng lẻo;——thì ta, Slawkenbergius, đã cảm thấy một sự thôi thúc mạnh mẽ, một tiếng gọi mãnh liệt và không thể cưỡng lại bên trong, rằng mình phải thắt lưng buộc bụng để bắt tay vào công trình này."

Và để công bằng với Slawkenbergius, ông đã bước vào đấu trường với ngọn giáo sắc bén hơn, và tiến những bước dài hơn bất kỳ ai từng tham gia trước đó——và thực vậy, xét trên nhiều phương diện, ông xứng đáng được tôn vinh như một khuôn mẫu để tất cả những người viết sách, ít nhất là những bộ sách đồ sộ, noi theo——vì ông đã bao quát toàn bộ chủ đề, thưa ngài——khảo sát từng khía cạnh của nó theo lối biện chứng——rồi phơi bày nó dưới ánh sáng rõ ràng; làm sáng tỏ nó bằng tất cả những gì mà sự va chạm từ tài năng thiên bẩm của bản thân có thể khơi gợi——hoặc những kiến thức uyên thâm nhất về khoa học cho phép ông trút vào đó——đối chiếu, sưu tầm, biên soạn——vừa đi vừa xin, vừa vay, vừa trộm, tất cả những gì đã được viết hoặc tranh cãi về chủ đề này trong các trường học và những hiên nhà của giới học giả: để rồi cuốn sách của Slawkenbergius có thể được coi là một chuẩn mực——không chỉ là một mô hình——mà là một bộ TỔNG LUẬN được đóng gáy cẩn thận và là một hệ thống quy tắc chính quy về cái mũi, bao hàm trong đó mọi thứ cần biết hoặc có thể biết về chúng.

Chính vì lý do này mà ta không muốn bàn đến biết bao nhiêu cuốn sách và chuyên luận (vốn dĩ) giá trị khác mà cha ta đã sưu tầm, những cuốn sách viết trực diện về cái mũi——hoặc gián tiếp đề cập đến chúng;——chẳng hạn như cuốn Prignitz, hiện đang nằm trên bàn trước mặt ta đây, kẻ với học thức vô biên, và qua quá trình khảo sát khách quan và đầy tính học thuật trên bốn ngàn hộp sọ khác nhau, tại hơn hai mươi nhà xác ở Silesia mà hắn đã lục lọi——đã cho chúng ta biết rằng, số đo và cấu trúc các bộ phận xương của mũi người, ở bất kỳ vùng đất nào, trừ vùng Crim Tartary nơi tất cả đều bị ngón tay cái ấn bẹp xuống nên không thể đưa ra đánh giá nào——thì đều giống nhau hơn nhiều so với thế giới tưởng tượng;—sự khác biệt giữa chúng, hắn nói, chỉ là chuyện vặt vãnh, không đáng để tâm;——nhưng kích thước và vẻ đầy đặn của mỗi chiếc mũi, yếu tố khiến chiếc mũi này xếp trên chiếc mũi kia và có giá trị cao hơn, lại nằm ở các phần sụn và cơ của nó, nơi mà máu và tinh khí bị thúc đẩy và dồn vào bởi sự ấm áp và sức mạnh của trí tưởng tượng, thứ vốn chẳng cách biệt bao xa (trừ trường hợp những kẻ đần độn, những kẻ mà Prignitz, người từng sống nhiều năm ở Thổ Nhĩ Kỳ, cho rằng nằm dưới sự bảo trợ trực tiếp hơn của Thiên đường)——thì điều đó xảy ra, và luôn luôn phải xảy ra, Prignitz nói, rằng sự xuất sắc của chiếc mũi tỷ lệ thuận với sự xuất sắc trong trí tưởng tượng của người sở hữu nó.

Cũng vì lý do tương tự, tức là vì tất cả đã được bao hàm trong tác phẩm của Slawkenbergius, nên ta cũng không nói gì về Scroderus (Andrea), kẻ mà cả thế giới đều biết, đã tự thân phản bác Prignitz một cách dữ dội——chứng minh theo cách riêng của mình, trước hết là bằng logic, sau đó là bằng một loạt những sự thật hiển nhiên: "Rằng Prignitz hoàn toàn sai lầm khi khẳng định trí tưởng tượng tạo ra cái mũi, mà ngược lại——chính cái mũi đã tạo ra trí tưởng tượng."

—Giới học giả nghi ngờ Scroderus đã dùng một ngụy biện không đứng đắn trong chuyện này——và Prignitz đã lớn tiếng kêu lên trong cuộc tranh cãi rằng Scroderus đã đánh tráo khái niệm với hắn——nhưng Scroderus vẫn tiếp tục bảo vệ luận điểm của mình.

Cha ta đang cân nhắc xem nên đứng về phe nào trong vụ này; thì Ambrose Paræus đã quyết định thay trong tích tắc, và bằng cách đập tan hệ thống của cả Prignitz lẫn Scroderus, ông đã hất văng cha ta ra khỏi cả hai phe tranh cãi cùng một lúc.

Xin hãy chứng giám——

Ta không muốn thông báo cho độc giả uyên bác——khi nói điều này, ta chỉ muốn cho họ thấy chính ta cũng biết sự thật——

Rằng Ambrose Paræus này là ngự y trưởng và là người chữa mũi cho Francis đệ cửu của nước Pháp, và được ông cùng hai vị vua trước hoặc sau đó (ta không rõ là vị nào) rất mực tin dùng——và rằng, ngoại trừ cú vấp trong câu chuyện về những chiếc mũi của Taliacotius, và cách ông gắn chúng vào——thì ông được toàn thể các bác sĩ thời bấy giờ kính trọng là người hiểu biết về các vấn đề liên quan đến cái mũi hơn bất kỳ ai từng bắt tay vào việc đó.

Giờ đây, Ambrose Paræus đã thuyết phục cha ta rằng nguyên nhân thực sự và hữu hiệu của điều khiến thế giới quan tâm đến vậy, và là thứ mà Prignitz cùng Scroderus đã lãng phí bao nhiêu học thức và tài năng để bàn cãi——không phải cái này hay cái kia——mà là độ dài và vẻ đẹp của chiếc mũi đơn thuần phụ thuộc vào độ mềm và nhão của bầu vú bà vú nuôi——cũng như cái mũi tẹt và ngắn của những kẻ kém cỏi là do sự cứng cáp và tính đàn hồi của cùng cơ quan dinh dưỡng ấy ở những người khỏe mạnh và linh hoạt——thứ mà tuy tốt cho người mẹ, nhưng lại là sự hủy hoại cho đứa trẻ, đến mức mũi nó bị hếch, bị gạt bỏ, bị kìm hãm và bị làm lạnh đến mức chẳng bao giờ đạt được "ad mensuram suam legitimam" (kích thước chuẩn mực của nó);——nhưng trong trường hợp bầu vú của bà vú nuôi hoặc người mẹ mềm và nhão——bằng cách lún vào đó, Paræus nói, cứ như lún vào bơ vậy, chiếc mũi được vỗ về, nuôi dưỡng, làm cho đầy đặn, làm cho tươi mới, được kích thích và bắt đầu phát triển mãi mãi.

Ta chỉ có hai điều cần lưu ý về Paræus; thứ nhất, rằng ông chứng minh và giải thích tất cả điều này với sự trong sáng và chuẩn mực nhất của ngôn từ:—cầu mong linh hồn ông mãi mãi được bình yên!

Và thứ hai, ngoài các hệ thống của Prignitz và Scroderus mà giả thuyết của Ambrose Paræus đã thực sự đánh đổ——nó đồng thời còn đánh đổ cả hệ thống hòa bình và hòa hợp trong gia đình ta; và trong ba ngày liên tiếp, nó không chỉ gây xáo trộn mọi việc giữa cha và mẹ ta, mà còn làm đảo lộn cả ngôi nhà và mọi thứ trong đó, ngoại trừ chú Toby của ta, hoàn toàn rối tung lên.

Một câu chuyện nực cười về cuộc tranh cãi giữa một cặp vợ chồng, chắc chắn chưa bao giờ, ở bất kỳ thời đại hay quốc gia nào, lại lọt ra ngoài qua lỗ khóa cửa chính như thế.

Mẹ ta, ngươi phải biết rằng———nhưng ta còn năm mươi thứ khác cần cho ngươi biết trước tiên——ta có cả trăm khó khăn mà ta đã hứa sẽ giải quyết, và cả ngàn nỗi phiền muộn cùng những rắc rối gia đình đang ập đến dồn dập, cái này nối tiếp cái kia. Một con bò đã đột nhập (vào sáng ngày mai) vào các công sự của chú Toby ta, và ăn sạch hai khẩu phần rưỡi cỏ khô, tiện thể phá nát cả những tảng cỏ lát mặt công trình góc và lối đi có mái che.——Trim khăng khăng đòi đưa ra tòa án quân sự——con bò phải bị bắn——Slop phải bị đóng đinh——còn chính ta thì bị "Tristram hóa" và ngay tại lễ rửa tội đã trở thành một kẻ tử vì đạo;——đám người khốn khổ bất hạnh là chúng ta tất thảy!——Ta cần được quấn tã——nhưng không còn thời gian mà than vãn nữa——ta đã bỏ mặc cha mình nằm vắt ngang trên giường, và chú Toby đang ngồi trên chiếc ghế viền tua rua cũ kỹ bên cạnh cha, và ta đã hứa sẽ quay lại với họ trong nửa giờ nữa; vậy mà ba mươi lăm phút đã trôi qua rồi.——Trong tất cả những tình huống khó xử mà một tác giả phàm trần từng gặp phải——đây chắc chắn là điều tồi tệ nhất, vì ta còn bộ folio của Hafen Slawkenbergius, thưa ngài, cần phải hoàn thành——còn một cuộc đối thoại giữa cha ta và chú Toby, về giải pháp của Prignitz, Scroderus, Ambrose Paræus, Panocrates, và Grangousier cần phải thuật lại——một câu chuyện từ Slawkenbergius cần phải dịch, và tất cả những việc này phải gói gọn trong năm phút ít hơn cả không thời gian——cái đầu này thật là!—ước gì lũ kẻ thù của ta chỉ cần nhìn thấy bên trong nó thôi!