“Nihil me paenitet hujus nasi,” Pamphagus nói;——nghĩa là——“Chiếc mũi này đã làm nên cuộc đời tôi.”——“Nec est cur poeniteat,” Cocles đáp; nghĩa là, “Một chiếc mũi như vậy thì làm sao mà không nên tự hào cho được?”
Các bạn thấy đó, học thuyết này được Erasmus trình bày, đúng như ý cha tôi mong muốn, một cách hết sức rõ ràng; nhưng cha tôi lại thất vọng khi thấy ngòi bút lỗi lạc như vậy mà chẳng cho ra được gì ngoài sự kiện trần trụi đó; thiếu vắng hoàn toàn thứ sự tinh tế đầy suy tư hay khả năng lập luận đa chiều mà Tạo hóa đã ban cho con người để họ tìm tòi chân lý và chiến đấu vì nó ở mọi góc độ.——Ban đầu, cha tôi tỏ ra vô cùng bực bội, hết chép miệng lại thở dài——được mang tiếng là người học rộng cũng đáng giá thật. Nhưng vì đó là đối thoại của Erasmus, cha tôi sớm lấy lại bình tĩnh, đọc đi đọc lại đoạn văn với sự chuyên chú tuyệt đối, nghiền ngẫm từng chữ từng tiếng theo cách hiểu chặt chẽ và sát nghĩa nhất——dù vậy, ông vẫn chẳng hiểu ra sao cả. Có lẽ ẩn ý bên trong còn sâu xa hơn những gì được viết ra, cha tôi lẩm bẩm.——Chú Toby, người ta uyên bác không bao giờ viết đối thoại về những chiếc mũi dài mà không có mục đích gì đâu.——Để ta nghiên cứu ý nghĩa thần bí và ngụ ngôn của nó xem sao——anh em ạ, đây mới là chỗ để một người vùng vẫy trí tuệ.
Cha tôi lại tiếp tục đọc.——
Giờ đây tôi thấy cần phải thông báo cho các vị tôn kính và các ngài biết rằng, ngoài nhiều công dụng trong hàng hải của những chiếc mũi dài mà Erasmus đã liệt kê, người đối thoại còn khẳng định rằng mũi dài cũng có những tiện ích trong gia đình; bởi lẽ trong trường hợp khẩn cấp——và khi thiếu một chiếc ống bễ, nó sẽ hoạt động cực kỳ hiệu quả, ad incitandum focum (để nhóm lửa).
Tự nhiên đã hào phóng ban tặng cho cha tôi những món quà vô cùng tận, và gieo mầm mống phê bình ngôn ngữ vào sâu trong tâm trí ông cũng như mọi kiến thức khác——thế nên ông đã lôi con dao gọt bút chì ra, cố gắng thử nghiệm trên câu văn đó, xem liệu có thể cào xước nó để tìm ra một ý nghĩa nào hay ho hơn không.——Chú Toby ơi, ta đã tiến sát đến ý nghĩa thần bí của Erasmus chỉ trong vòng một chữ cái rồi, cha tôi reo lên.——Anh đã đủ gần rồi đấy, anh trai, chú tôi đáp, tôi cam đoan là vậy.——Chậc! cha tôi kêu lên, tay vẫn tiếp tục cào xước——gần thế mà cũng như xa vạn dặm thôi.——Ta làm được rồi——cha tôi nói, búng tay một cái——Này chú Toby thân mến, xem ta đã cải thiện ý nghĩa của nó thế nào đây.——Nhưng anh lại làm hỏng mất một từ rồi, chú Toby đáp.——Cha tôi đeo kính vào——cắn môi——và giận dữ xé toạc trang sách đó ra.
