Khi chú Toby đã hoàn toàn ưng ý với bản đồ thành Namur của mình, chú lập tức bắt tay vào việc, dồn hết tâm trí và sự cần mẫn để nghiên cứu nó. Bởi lẽ, chẳng có gì quan trọng hơn việc hồi phục sức khỏe đối với chú, và như quý vị đã đọc, sự hồi phục ấy lại phụ thuộc vào những cảm xúc và tâm trạng của chính chú, nên chú tự thấy cần phải hết sức cẩn trọng để làm chủ đề tài này tới mức có thể đàm đạo về nó mà không hề mảy may xúc động.

Trong vòng một pháo đài thời gian miệt mài nghiên cứu đầy đau đớn—mà nhân tiện cũng xin nói thêm, việc này chẳng hề giúp ích gì cho vết thương nơi bẹn của chú Toby—nhờ vào những ghi chú bên lề dưới hình con voi, cùng với bộ sách về kiến trúc quân sự và hỏa pháo của Gobesius (dịch từ tiếng Flemish), chú đã có thể diễn giải chủ đề này với sự thông tuệ đáng kể. Và chưa đầy hai tháng trôi qua, chú đã trở nên vô cùng hùng biện, không chỉ có thể mô tả chi tiết cuộc tấn công vào công sự ngoài của pháo đài một cách mạch lạc mà còn đi sâu vào nghệ thuật quân sự hơn cả dự định ban đầu, đủ để chú có thể vượt sông Maes và Sambre, thực hiện các đòn nghi binh đến tận tuyến phòng thủ của Vauban, tu viện Salsines, v.v., và tường thuật lại cho các vị khách của mình lịch sử về từng cuộc tấn công một cách rõ ràng chẳng kém gì trận đánh tại cổng St. Nicolas, nơi chú đã vinh dự lãnh trọn vết thương.

Thế nhưng ham muốn tri thức cũng giống như cơn khát tiền tài, càng thu nạp lại càng tăng thêm. Chú Toby càng chúi mũi vào tấm bản đồ, chú lại càng say mê nó hơn! Cũng bằng quá trình ấy, bằng sự đồng hóa điện từ như tôi đã nói với quý vị, cái quy trình mà tôi tin rằng chính linh hồn của những nhà sưu tầm nghệ thuật, sau một thời gian dài cọ xát và ấp ủ, cũng có được cái hạnh phúc để rồi rốt cuộc trở nên đầy ắp những giá trị, những tranh ảnh, những cánh bướm và những tiếng đàn vĩ cầm.

Chú Toby càng uống những dòng suối tri thức ngọt ngào này, cơn khát của chú lại càng bùng cháy và trở nên nôn nóng hơn, đến nỗi trước khi năm đầu tiên của thời gian dưỡng bệnh trôi qua, hầu như chẳng còn một thị trấn kiên cố nào ở Ý hay Flanders mà chú lại không tìm ra bản đồ, vừa đọc vừa đối chiếu kỹ lưỡng với lịch sử các cuộc bao vây, phá hủy, cải tạo và các công trình mới. Chú say mê đọc đến nỗi quên cả bản thân, quên vết thương, quên cả việc mình đang bị cầm chân, thậm chí quên cả ăn tối.

Sang năm thứ hai, chú Toby mua thêm sách của Ramelli và Cataneo (dịch từ tiếng Ý); rồi cả Stevinus, Moralis, Chevalier de Ville, Lorini, Cochorn, Sheeter, Bá tước de Pagan, Thống chế Vauban, Mons. Blondel, cùng vô số sách về kiến trúc quân sự khác, nhiều đến mức có lẽ còn hơn cả số sách hiệp sĩ mà Don Quixote sở hữu khi vị linh mục và tay thợ cạo ập vào thư viện của lão.

Đầu năm thứ ba, tức là vào tháng Tám năm chín mươi chín, chú Toby thấy cần phải hiểu đôi chút về đạn đạo học. Cho rằng tốt nhất là nên tìm hiểu từ nguồn gốc, chú bắt đầu với N. Tartaglia, người dường như là kẻ đầu tiên phát hiện ra sự lầm tưởng rằng một viên đạn đại bác gây ra mọi tai họa đó chỉ đi theo đường thẳng—điều mà N. Tartaglia đã chứng minh cho chú Toby thấy là không thể xảy ra.

——Việc tìm kiếm Chân lý là vô tận.

Chú Toby vừa thỏa mãn khi biết viên đạn đại bác không đi theo con đường đó, thì chú lại bị cuốn đi một cách vô thức, tâm trí chú quyết tâm phải tìm ra xem viên đạn thực sự đi theo con đường nào. Vì mục đích này, chú buộc phải bắt đầu lại từ đầu với cụ Maltus già nua và nghiền ngẫm ông ta một cách sùng kính. Tiếp theo, chú chuyển sang Galileo và Torricellius, nơi mà thông qua các quy tắc hình học nhất định được trình bày một cách không thể sai lệch, chú phát hiện ra quỹ đạo chính xác phải là một đường PARABOL—hoặc một đường HYPERBOL—và rằng tham số, hay latus rectum, của phần đường cô-nic của quỹ đạo đó có tỷ lệ thuận trực tiếp với số lượng và biên độ, cũng như đường thẳng nối tới sin của góc kép tạo bởi độ nghiêng của nòng pháo trên một mặt phẳng nằm ngang;—và rằng bán tham số,——dừng lại! chú Toby yêu quý của cháu——dừng lại!—đừng bước thêm một bước nào nữa vào con đường chông gai và rối rắm này, những bước chân thật phức tạp! thật phức tạp thay những mê cung của trò chơi trí tuệ này! thật phức tạp thay những rắc rối mà sự đeo đuổi bóng ma mê hoặc mang tên TRI THỨC sẽ đem đến cho chú.—Ôi chú của cháu;—hãy chạy đi—chạy đi,—hãy tránh xa nó như tránh xa một con rắn.——Có đáng không——người đàn ông nhân hậu! chú lại phải ngồi thức trọn đêm thâu, với vết thương nơi bẹn, làm máu trong người khô cạn vì những canh giờ thao thức rã rời?——Than ôi! nó sẽ làm trầm trọng thêm các triệu chứng của chú,—ngăn trở sự thoát mồ hôi—làm bay hơi tinh thần—hao mòn sinh lực—làm khô kiệt nguồn nhựa sống trong cơ thể, đẩy chú vào tình trạng táo bón kinh niên,——làm tổn hại sức khỏe,——và đẩy nhanh mọi suy nhược của tuổi già.—Ôi chú ơi! chú Toby của cháu.