“Thật là đáng tiếc,” cha tôi thốt lên vào một đêm mùa đông, sau ba tiếng đồng hồ vất vả dịch cuốn Slawkenbergius——“Thật là đáng tiếc,” cha tôi lặp lại, vừa nói vừa lấy miếng giấy cuộn chỉ của mẹ tôi kẹp vào sách làm dấu, “rằng chân lý, hỡi chú Toby, lại tự giam mình trong những pháo đài kiên cố đến thế, và bướng bỉnh đến mức chẳng chịu đầu hàng ngay cả khi bị vây hãm gắt gao nhất.”

Chuyện xảy ra là, như vẫn thường xảy ra trước đây, trí tưởng tượng của chú Toby trong lúc cha tôi đang giải thích về Prignitz—vì chẳng có gì níu giữ nó lại—đã bay bổng sang tận sân chơi bóng gỗ; giá như cơ thể chú cũng được dạo chơi ở đó thì tốt biết mấy; thế là, dù trông chú có vẻ đăm chiêu như một vị học giả thâm sâu đang mải mê với *medius terminus* (trung từ)—chú Toby thực chất chẳng hiểu chút nào về bài thuyết giảng ấy, về mọi lý lẽ thuận nghịch của nó, cứ như thể cha tôi đang dịch tác phẩm của Hafen Slawkenbergius từ tiếng La-tinh sang tiếng Cherokee vậy. Thế nhưng, từ “vây hãm” trong phép ẩn dụ của cha tôi, tựa như một quyền năng bùa chú, đã tức thì kéo trí tưởng tượng của chú Toby quay trở lại, nhanh như một nốt nhạc vang lên sau tiếng gảy dây đàn—chú vểnh tai nghe——và thấy chú lấy tẩu thuốc ra khỏi miệng và xê dịch ghế lại gần bàn như muốn lĩnh hội kiến thức, cha tôi vô cùng sung sướng, bắt đầu lại câu nói của mình——chỉ thay đổi kế hoạch một chút và bỏ qua phép ẩn dụ về cuộc vây hãm, để tránh những mối nguy mà ông lo ngại từ nó.

“Thật là đáng tiếc,” cha tôi nói, “khi chân lý chỉ có thể nằm ở một phía, chú Toby à——nếu xét đến sự thông tuệ mà các bậc học giả đã thể hiện trong những lời giải đáp của họ về những chiếc mũi.” “Liệu những chiếc mũi có thể bị hòa tan được sao?” chú Toby đáp.

——Cha tôi đẩy lùi ghế——đứng bật dậy—đội mũ lên——sải bốn bước dài tới cửa——giật mạnh cửa mở ra——thò nửa đầu ra ngoài——rồi lại đóng cửa sập lại——chẳng buồn bận tâm đến cái bản lề kêu kẽo kẹt—quay lại bàn—rút miếng giấy cuộn chỉ của mẹ tôi ra khỏi cuốn sách của Slawkenbergius——vội vã đi tới tủ đồ—rồi lại chậm rãi bước lại—xoắn miếng giấy cuộn chỉ quanh ngón cái—cởi cúc áo gi-lê—ném miếng giấy của mẹ tôi vào lò sưởi——cắn đứt đôi cái gối cắm kim bằng sa-tanh của bà, nhét đầy cám vào miệng và rủa thầm;—nhưng hãy lưu ý!—lời rủa xả đó vốn nhắm vào bộ não của chú Toby—vốn dĩ đã đủ rối bời rồi——lời nguyền chỉ mang theo cám; mà thưa các ngài, thứ cám ấy chẳng qua chỉ là thuốc súng cho viên đạn mà thôi.

Thật may là cơn nóng giận của cha tôi không kéo dài; bởi khi nó còn kéo dài, nó khiến ông sống những ngày thật mệt mỏi; và đây là một trong những vấn đề khó hiểu nhất mà tôi từng gặp trong những quan sát về bản chất con người: không gì thử thách khí phách của cha tôi, hay khiến cơn giận của ông bùng nổ nhanh như thuốc súng, bằng những cú giáng bất ngờ mà học thức của ông phải hứng chịu từ sự ngây thơ lạ lùng trong những câu hỏi của chú Toby.——Nếu mười tá ong bắp cày cùng chích vào mông ông tại mười tá điểm khác nhau cùng một lúc—ông cũng khó mà thực hiện nhiều phản xạ cơ học trong vài giây ít ỏi đến thế——hoặc giật nảy mình nhiều bằng một nửa so với lúc phải đối mặt với một câu hỏi vỏn vẹn ba từ, đột ngột xen ngang vào sự nghiệp đam mê mãnh liệt của ông.

Với chú Toby, mọi sự đều như nhau——chú vẫn tiếp tục rít tẩu thuốc với vẻ điềm tĩnh không đổi——lòng chú chẳng bao giờ có ý gây hấn với anh mình—và vì đầu óc chú hiếm khi nhận ra đâu là chỗ hiểm hóc của vấn đề——nên chú luôn để mặc cha tôi tự bình tâm lại.——Trong trường hợp này, cha tôi mất năm phút ba mươi lăm giây để làm việc đó.

“Lạy Chúa tôi!” cha tôi thốt lên, vừa chửi thề khi hoàn hồn, lấy lời nguyền từ tập sách nguyền rủa của Ernulphus——(dù nói cho công bằng thì cha tôi phạm lỗi này (như ông từng nói với bác sĩ Slop về vụ Ernulphus) cũng hiếm hoi như bất kỳ ai trên đời vậy)——“Lạy Chúa trên cao! chú Toby à,” cha tôi nói, “nếu không nhờ triết học giúp đỡ, những thứ hỗ trợ người ta nhiều đến thế—thì chú đã làm cho người ta mất hết kiên nhẫn rồi. Này, cái ý 'lời giải về những chiếc mũi' mà tôi đang nói với chú, tôi muốn nói đến—như chú lẽ ra đã biết, nếu chú chịu dành cho tôi một chút chú ý—là những lý giải khác nhau mà các bậc học giả thuộc đủ loại kiến thức đã đưa ra cho thế giới về nguyên nhân của những chiếc mũi ngắn và dài.” “Chẳng có nguyên nhân nào khác,” chú Toby đáp——“khiến mũi người này dài hơn người kia, ngoại trừ việc Chúa muốn như thế.” “Đó là cách giải đáp của Grangousier,” cha tôi nói.—“Chính Ngài,” chú Toby tiếp lời, nhìn lên và chẳng quan tâm đến sự ngắt lời của cha tôi, “là đấng tạo ra tất cả chúng ta, nhào nặn và đặt chúng ta vào những hình hài và tỷ lệ, vì những mục đích, phù hợp với sự thông tuệ vô biên của Ngài.” “Đó là một cách giải thích đầy lòng mộ đạo,” cha tôi thốt lên, “nhưng không mang tính triết học—trong đó có nhiều tôn giáo hơn là khoa học thực sự.” Việc chú Toby kính sợ Chúa và tôn trọng tôn giáo là một phần nhất quán trong tính cách của chú.——Thế nên ngay khoảnh khắc cha tôi dứt lời——chú Toby bắt đầu huýt sáo bài *Lillabullero* với sự nhiệt thành (dù lệch tông hơn) thường lệ.—

“Miếng giấy cuộn chỉ của vợ tôi đâu rồi?”