Năm 1976, khi ông nội tôi qua đời, cha dùng bàn tay trái cụt hai ngón của mình khép lại đôi mắt đang mở trừng trừng của ông. Năm 1958, khi ông nội từ vùng núi hoang vu Hokkaido của Nhật Bản trở về, ông đã không còn nói năng lưu loát nữa, mỗi chữ thốt ra từ miệng ông đều nặng nề như những viên đá cuội. Ngày ông nội từ Nhật Bản trở về, làng đã tổ chức một buổi lễ long trọng, thậm chí cả huyện trưởng cũng đến tham dự. Hồi đó tôi mới hai tuổi, tôi nhớ dưới cây bách quả đầu làng, tám chiếc bàn bát tiên được xếp thành một hàng ngang, trên mỗi bàn bày một vò rượu và hơn chục chiếc bát trắng lớn. Huyện trưởng bê vò rượu lên, múc ra một bát, hai tay dâng bằng cả hai tay cho ông nội. Huyện trưởng nói: "Lão anh hùng, kính ông một chén rượu, ông đã mang lại vinh quang cho toàn thể nhân dân trong huyện!" Ông nội vụng về đứng dậy, tròng mắt xám ngắt đảo qua đảo lại, nói: "Ô... ô... súng... súng". Tôi thấy ông nội đưa chén rượu lên gần môi, cái cổ nhăn nheo gân lên, yết hầu chuyển động lên xuống, rượu vào miệng thì ít mà phần lớn theo cằm chảy xối xả xuống ngực.

Tôi nhớ ông nội dắt tôi, tôi dắt một con chó con màu đen, đi vòng quanh cánh đồng. Ông nội thích nhất là đi xem cầu sông Mặc Thủy, ông đứng ở đầu cầu, tay vịn vào cột đá cầu, đứng liền nửa buổi sáng hoặc nửa buổi chiều. Tôi thường thấy ánh mắt ông nội dán chặt vào những vết lõm lồi trên đá cầu. Khi cây cao lương lớn cao, ông nội dẫn tôi ra ruộng cao lương, nơi ông thích đi cũng cách cầu sông Mặc Thủy không xa, tôi đoán chừng, đó chính là nơi bà nội thăng thiên, mảnh đất đen bình thường ấy đã thấm đẫm máu tươi của bà nội. Hồi đó, ngôi nhà cũ của gia đình tôi vẫn chưa phá, có một hôm ông nội vác theo một chiếc rìu rìu, bắt đầu đào bới đất dưới gốc cây xoan. Ông đào được mấy con ve sầu non, đưa cho tôi, tôi ném cho con chó, con chó cắn chết ve sầu non nhưng lại không ăn. "Cha, cha đào cái gì vậy?" Mẹ tôi chuẩn bị đi nấu ăn ở nhà ăn tập thể cất tiếng hỏi. Ông nội ngẩng đầu lên, dùng ánh mắt như cách cả một đời người nhìn mẹ. Mẹ đi rồi, ông nội lại tiếp tục đào đất. Ông nội đào ra một cái hố lớn, chặt đứt hơn chục rễ cây lớn nhỏ khác nhau, cạy một tấm phiến đá ra, từ một cái lò gạch nhỏ âm u lạnh lẽo, khiêng ra một chiếc hộp sắt đã rỉ sét đến biến dạng. Chiếc hộp sắt vừa chạm đất liền vỡ vụn. Trong một miếng vải rách, lộ ra một thứ sắt rỉ đỏ quạch, dài hơn cả tôi, tôi hỏi ông nội đó là cái gì, ông nội nói: "Ô... ô... súng... súng".

Ông nội phơi khẩu súng dưới ánh nắng mặt trời, ông ngồi trước khẩu súng, lúc thì mở mắt, lúc thì nhắm mắt, lúc lại mở mắt, lúc lại nhắm mắt. Sau đó, ông nội đứng dậy, tìm một chiếc rìu lớn bổ củi, nhắm vào khẩu súng mà đập phá loạn xạ. Ông nội đập nát khẩu súng thành một đống sắt vụn, sau đó từng món nhặt lên vém vứt đi, vứt rải rác khắp cả sân.

"Cha, mẹ tôi chết rồi sao?" Cha hỏi ông nội.

Ông nội gật gật đầu.

Cha nói: "Cha!"

Ông nội xoa đầu cha một cái, rút từ sau lưng ra một thanh kiếm nhỏ, chặt đổ cây cao lương, dùng để che thân thể bà nội lại.

Phía nam bờ kè vang lên tiếng súng dữ dội, tiếng hò hét và tiếng bom nổ. Cha bị ông nội kéo giật đi, lao vút lên đầu cầu.

Trong ruộng cao lương phía nam cầu, hơn một trăm người mặc quân phục vải xám lao ra. Hơn chục tên lính ôn Nhật Bản chạy lên bờ kè sông, đứa thì bị súng bắn chết, đứa thì bị lưỡi lê đâm thủng. Cha nhìn thấy chi đội trưởng Lãnh thắt lưng da bản to, trên thắt lưng dắt súng lục ổ quay, được vài tên lính vệ cao lớn vây quanh, vòng qua chiếc xe hơi đang cháy, đi về phía bắc cầu. Ông nội vừa nhìn thấy chi đội trưởng Lãnh, liền cười quái dị một tiếng, tay cầm súng đứng sững ở đầu cầu không nhúc nhích.

Chi đội trưởng Lãnh nghênh ngang đi tới, nói: "Dư tư lệnh, đánh hay lắm!"

"Đồ chó đẻ!" Ông nội mắng.

"Huynh đệ đến muộn một bước!"

"Đồ chó đẻ!"

"Không có chúng tôi tới kịp, anh tiêu đời rồi!"

Nòng súng của ông nội chĩa thẳng vào chi đội trưởng Lãnh. Chi đội trưởng Lãnh ra hiệu một cái, hai tên vệ binh vạm vỡ liền nhanh chóng tước vũ khí của ông nội.

Cha giơ khẩu Browning lên, bắn một phát trúng ngay mông tên vệ binh đang giằng co với ông nội.

Một tên vệ binh tung một cước, đá ngã lăn cha xuống đất, dùng chiếc giày to đè mạnh lên cổ tay cha, cúi người nhặt khẩu Browning lên tay.

Ông nội và cha bị đám vệ binh xốc nách giữ lại.

"Lãnh Mặt Rỗ, mày mở con mắt chó ra mà nhìn huynh đệ của tao!"

Trên bờ kè sông hai bên đường cái, trong ruộng cao lương, thi thể và thương binh nằm ngang nằm dọc khắp nơi. Lưu Đại Hào đứt quãng thổi kèn, máu tươi từ miệng và mũi chảy ròng ròng ra ngoài.

Chi đội trưởng Lãnh cởi mũ quân nhân, cúi chào ruộng cao lương phía đông con đường một cái. Cúi chào ruộng cao lương phía tây một cái.

"Thả Dư tư lệnh và Dư công tử ra!" Chi đội trưởng Lãnh nói.

Lính vệ buông ông nội và cha ra. Tên lính bị trúng đạn ôm lấy mông, máu từ kẽ tay hắn nhỏ giọt tòng tòng xuống đất.

Chi đội trưởng Lãnh nhận khẩu súng từ tay vệ binh, trả lại cho ông nội và cha.

Đội ngũ của chi đội Lãnh lục tục qua cầu, chúng lao vào xe hơi và xác chết giặc Nhật, chúng nhặt súng máy và súng trường, đạn dược và băng đạn, lưỡi lê và vỏ kiếm, thắt lưng và bốt da, ví tiền và dao cạo râu. Có mấy tên lính nhảy xuống sông, kéo thốc lên một tên lính Nhật còn sống trốn sau chân cầu. Khiêng lên một xác tên lính già người Nhật.

"Chi đội trưởng, là một tướng quân!" Một tên tiểu đầu mục nói.

Chi đội trưởng Lãnh hào hứng ghé sát lại xem xét, nói: "Lột quân phục ra, thu gom toàn bộ đồ đạc của hắn lại."

Chi đội trưởng Lãnh nói: "Dư tư lệnh, sau này gặp lại!"

Một đám vệ binh vây quanh chi đội trưởng Lãnh đi về phía nam cầu.

Ông nội gầm lên một tiếng: "Đứng lại đó, họ Lãnh kia!"

Chi đội trưởng Lãnh quay người lại, nói: "Dư tư lệnh, chắc anh không chơi xỏ bắn lén tôi chứ!"

Ông nội nói: "Tao không tha cho mày đâu!"

Chi đội trưởng Lãnh nói: "Vương Hổ để lại cho Dư tư lệnh một khẩu súng máy!"

Mấy tên lính đặt một khẩu súng máy xuống trước chân ông nội.

"Những chiếc xe hơi này, cả gạo trên xe nữa, cũng thuộc về anh rồi."

Đội ngũ của chi đội trưởng Lãnh đã qua cầu hết, chỉnh đốn đội ngũ trên bờ kè sông, dọc theo bờ kè, cứ thế đi thẳng về phía đông.

Mặt trời ngả bóng về tây. Xe hơi cháy trụi, chỉ trơ lại vài bộ khung đen sì, mùi hôi thối do lốp cao su cháy bốc lên đến nghẹt thở. Hai chiếc xe hơi không bị cháy đỗ trước sau phong tỏa cây cầu. Dòng sông ngập tràn làn nước đen ngòm như máu, khắp cánh đồng bạt ngàn hoa cao lương đỏ rực như máu.

Cha nhặt từ trên bờ kè lên một chiếc bánh kẹp chưa vỡ nát, đưa cho ông nội, nói: "Cha, cha ăn đi, đây là bánh kẹp mẹ làm cho chúng ta."

Ông nội nói: "Con ăn đi!"

Cha nhét chiếc bánh vào tay ông nội, nói: "Con đi nhặt thêm."

Cha lại nhặt về một chiếc bánh kẹp nữa, cắn một miếng thật to.

Cẩn dâng bài văn này để triệu gọi những anh hồn và oan hồn đang vất vưởng nơi quê hương tôi trên cánh đồng cao lương đỏ rực bát ngát vô tận. Tôi là đứa con cháu bất hiếu của các người, tôi nguyện moi trái tim đã thấm đẫm nước tương của tôi ra, băm nát, đặt vào ba chiếc bát, bày biện giữa cánh đồng cao lương. Xin hãy đến hưởng! Xin hãy đến hưởng!

(Đăng nguyên bản trên Tạp chí Văn học Nhân dân kỳ 8 năm 1986)