Trong tháng Tư tàn nhẫn, những con ếch từng giao hoán dưới ánh sao rực rỡ ở sông Mực Thủy đã đẻ ra từng vảng trứng trong suốt. Ánh nắng gay gắt nung mặt nước ấm áp như dầu đậu phộng mới ép, từng đàn nòng nọc nở ra, di chuyển trong dòng nước chảy chậm như những bãi mực nhòe nhoạt. Cỏ cẩu đảm trên bãi sông mọc điên cuồng, hoa cà dã chiến đỏ đến hóa tím nở rộ đầy phẫn nộ trong kẽ lá cỏ. Hôm nay là ngày đẹp trời của loài chim. Chim bách linh đất màu vàng đất xen lẫn đốm trắng cất tiếng kêu sắc lảnh trong bầu trời cao bốc hơi trắng xóa. Chim én nhà béo múp với bộ ngực đỏ sẫm liên tục đâm thủng mặt nước trong như lưu ly, từng chuỗi bóng én tối màu hình cái kéo lướt vù vù trong nước. Vùng đất đen Đông Bắc Cao Mật quay cuồng nặng nề dưới đôi cánh chim. Gió Tây Nam nóng bỏng lướt sát mặt đất, trên đường nhựa Giao Bình từng đợt bụi bặm đục ngầu đang quần thảo.
Hôm nay cũng là ngày đẹp trời của bà tôi. Ông tôi – người đã gia nhập Thiết Bản Hội của Mắt Đen và dần thay thế vị trí lãnh đạo của Mắt Đen trong hội – muốn tổ chức một đám tang lớn cho người bà đã mất gần hai năm trước. Đây là đại nguyện mà ông đã hứa trước nấm mồ tạm của bà. Tin tổ chức đại tang đã lan truyền khắp chín thôn mười tám xóm của vùng Đông Bắc Cao Mật từ một tháng trước. Ngày tang được định vào mùng tám tháng Tư. Sáng mùng bảy tháng Tư, người dân từ các nơi xa đã đánh xe lừa xe bò, trên xe chở theo vợ con, tập trung về ngôi làng của chúng tôi. Tiêu thương tiểu phiến cũng vội vã kéo đến để kiếm tiền. Trên đường phố trong làng, dưới bóng cây đầu làng, người bán bánh lò bao đã dọn xong bếp đất, người nướng bánh nướng đã dựng xong lò, người bán thạch đậu xanh đã dựng lều bạt trắng. Tóc trắng má hồng, đàn ông lớn trẻ con nhỏ, chen chúc náo nhiệt kín cả ngôi làng của chúng tôi.
Mùa xuân năm 1941, Chi đội Lãnh của Quốc Dân Đảng và Đại đội Giao Cao của Đảng Cộng sản trong những cuộc cọ xát thường xuyên lẫn nhau, trong phong trào bắt cóc tống tiền do ông tôi hoạch định cho Thiết Bản Hội, và trong các cuộc càn quét vây tiễu của Nhật - ngụy, đã bị tổn thương nguyên khí nặng nề. Ngôi là Chi đội Lãnh đã trốn chạy đến khu vực núi Tam Hà ở Xương Ấp để dưỡng sức nghỉ ngơi; Đại đội Giao Cao ẩn nấp ở vùng núi Đại Trạch huyện Bình Độ để liếm láp vết thương. Thiết Bản Hội do ông tôi và tình địch cũ của ông cùng lãnh đạo, tuy chỉ trong hơn một năm ngắn ngủi đã phát triển thành một lực lượng vũ trang có hơn hai trăm cây súng trường và hơn năm mươi con ngựa chiến khỏe mạnh, nhưng vì hành động bí mật và mang đậm màu sắc mê tín tôn giáo, dường như vẫn chưa thu hút sự chú ý của quân Nhật - ngụy. Nói về tình hình toàn quốc năm 1941, đây là giai đoạn tàn khốc chưa từng có của cuộc kháng chiến chống Nhật, nhưng vùng Đông Bắc Cao Mật lại xuất hiện một khung cảnh hòa bình yên bình ngắn ngủi. Những người dân còn sống, trên những gốc cao lương mục nát, đã gieo xuống những hạt cao lương mới. Không lâu sau khi gieo thì có một trận mưa vừa thấm đượm, đất đai phì nhiêu ẩm ướt dễ chịu, ánh nắng rực rỡ hưng thịnh, nhiệt độ đất tiếp tục tăng cao, những mầm cao lương dường như nhô lên đều đặn chỉ sau một đêm, trên những đầu mầm hình nón màu đỏ tươi yếu ớt, đọng lại từng giọt sương tinh khiết. Vẫn còn một khoảng thời gian nữa mới đến lúc tỉa thưa làm cỏ đợt đầu, ngày đại tang của bà tôi vừa vặn đúng vào lúc nông nhàn nhỏ.
Chiều tối mùng bảy, trong ngôi làng ngập tràn những bức tường đổ nát do trận hỏa hoạn ngày rằm tháng Tám năm 1939 gây ra, người ta đã chen chúc chật ních. Trên con đường phố tung bụi bay phấp phới, đậu hàng chục chiếc xe bánh gỗ đã tháo gia súc, trên cây cối và gọng xe cột đầy lừa và bò vàng. Ánh hoàng dương chiếu rọi lên làn da nhẵn nhụi lộ ra sau khi đám lông mùa đông bẩn thỉu trên người gia súc đã rụng hết, những chiếc lá chưa lớn hẳn được ánh nắng nhuộm thành đỏ máu, bóng lá in hệt như những đồng tiền cổ trên sống lưng gia súc.
Khi mặt trời lặn, từ con đường lớn phía tây làng, một ông lang cưỡi la đi tới. Trong hai lỗ mũi đen sì của hắn thò ra hai chùm lông cứng như lông cánh én, một chiếc mũ nỉ rách vô cùng lạc lõng với tháng Tư ngột ngạt che kín đầu và trán, hai ánh mắt âm u bắn ra từ dưới hàng lông mày xếch ngược. Vừa vào làng, ông lang đã nhảy phắt xuống con la gầy trơ xương, một tay lắc chiếc đồng thau sáng lấp lánh, một tay túm sợi dây cương màu xanh biếc, nghênh ngang đi về giữa làng. Con la đã già khú đế, toàn thân lông chết chưa rụng hết, chỗ lộ lông mới thì sáng bóng, chỗ dính lông chết thì tối xỉn, nhìn vào giống như bị bệnh lác toàn thân. Nó chốc chốc lại ngoạm cái môi dưới nhẽo nhoẹt xệ xuống không che nổi hàm răng màu tím, hai cái xoáy ở trán sâu đến mức nhét được hai quả trứng gà.
Ông lang và con la gầy diễu võ dương oai khắp phố, thu hút sự hiếu kỳ của đám đông đi xem đám tang. Hắn và con la tạo thành một thể thống nhất kỳ quái, tiếng vang tai dịu êm phát ra từ chiếc chuông đồng khá hoành tráng kia sâu kín khó lường như một câu đố. Một đám người không kiềm chế được đôi chân cứ bước theo sau hắn, bàn chân đá tung bụi bặm xông lên trước, rơi lả tả lên khuôn mặt nhễ nhại mồ hôi dầu của ông lang và tấm lưng ruồi bốc mùi hôi mồ hôi của con la. Hắn chớp chớp mắt, giật giật lỗ mũi, hai chùm lông đen trong mũi cử động kỳ dị, ông lang dùng sức hắt hơi một tiếng sắc lảnh, con la gầy liền xì hơi một tràng kêu vang. Mọi người ngẩn người ra, rồi lập tức cười lớn một trận, ồn ào giải tán đi tìm chỗ ngủ qua đêm.
Sau khi trăng lưỡi liềm treo lên ngọn cây, trong làng ngập tràn bóng râm mờ ảo. Từng đợt gió mát rượi thổi từ đồng ruộng tới, từng tràng tiếng ếch kêu vang dội truyền từ sông Mực Thủy đến, những người xem tang đến rải rác hội tụ về làng, trong làng không còn chỗ ở, bèn ngủ lại ngoài đồng cao lương phía ngoài làng. Sau đám tang lớn này, từ ngôi làng của chúng tôi đến bờ sông Mực Thủy, có mấy vạn mẫu ruộng cao lương xốp mềm bị dẫm đạp đến chai cứng, những mầm cao lương bị dẫm nát vào bùn đất, biến thành từng dòng dịch màu xanh; mãi cho đến khi trận mưa lớn vào tháng Năm giáng xuống, mảnh đất bị nện cứng ấy mới nảy mầm trở lại. Những mầm cao lương sót lại kiên cường đâm chồi nhọn hoắt như dao nhọn giữa sự hoang vu do cỏ dại liên miên tạo nên, bóng râm do thân lá cao lương và cỏ dại tạo ra đã che khuất từng quả vỏ đạn đồng vàng gỉ sét.
Ông lang cưỡi la lang thang lắc chuông trong ánh chiều tà u ám, trong mũi chốc chốc lại phát ra tiếng hắt hơi phóng đại, hắn đi hết con đường đất giữa làng, rồi lại đi vòng quanh một cái lán bạt lớn tạm thời do Thiết Bản Hội của ông tôi dựng lên. Lán bạt nguy nga sừng sững, khí thế bức người, là công trình cao lớn chưa từng xuất hiện trong làng chúng tôi, linh cữu của bà tôi được đặt ở chiếc lán lớn trung tâm, từ khe lán chiếu ra từng đạo ánh nến cháy rực. Đầu lán đứng hai hội viên Thiết Bản Hội đeo súng lục chéo bên hông, phần tóc ở trán kéo ngược ra sau chiếm khoảng một phần tư da đầu của họ đã được cạo sạch trơn, để lộ lớp da đầu xanh ngắt. Đầu của tất cả hội viên Thiết Bản Hội đều trông như thế này, khiến người ta vừa nhìn thấy đã sinh ra ba phần sợ hãi. Hơn hai trăm hội viên Thiết Bản Hội ở phân tán trong những chiếc lán nhỏ vệ tinh vây quanh lán lớn để linh cữu, hơn năm mươi con chiến mã béo tốt khỏe mạnh được buộc vào một hàng cây liễu rủ cong cong, trước ngựa dựng một máng ăn đơn sơ dài ngoẵng, ngựa phì khò khò, giậm móng sắt, cái đuôi quất những con ruồi nhặng đầu tiên bị mùi hấp dẫn tới. Người chăn ngựa đổ hạt cỏ vào máng ăn, dưới gốc cây liễu thoang thoảng mùi thơm của hạt cao lương rang cháy.
Con la gầy của ông lang bị cỏ thơm dụ dỗ, cố gắngẹo cổ về phía bầy ngựa, ông lang dùng ánh mắt cười nhạt nhìn ánh mắt đáng thương của con la già, như đang lẩm bẩm một mình lại như đang nói với con la: "Thèm lắm hả? Nói cho mày biết nhé, oan gia ngõ hẹp, người vì tiền mà chết, chim vì ăn mà vong, thiếu niên chớ cười ông lão đầu bạc, hoa nở được mấy ngày đỏ, nhường được người thì cứ nhường, nhường người không phải ngốc, qua rồi thì chiếm tiện lợi..."
Lời nói điên khùng và hành động lén lút của ông lang cưỡi la đã thu hút sự chú ý của các hội viên Thiết Bản Hội hóa trang thành dân đi xem tang. Có hai hội viên Thiết Bản Hội bám theo hắn, đợi lúc hắn vừa lẩm bẩm vừa lắc chiếc chuông rách lúc nhanh lúc chậm, lại vòng đến gần bầy ngựa một lần nữa, một hội viên đi trước, một hội viên đi sau, hai khẩu súng ngắn trước sau cứng ngắc chĩa thẳng vào hắn.
Ông lang hoàn toàn không sợ hãi, phát ra một tiếng cười thê thảm trong bóng tối; hai hội viên Thiết Bản Hội cầm súng không kìm được mà run lẩy bẩy, hội viên ở trước nhìn thấy hai mắt ông lang đang cháy rực như than hồng, hội viên ở sau nhìn thấy chiếc cổ đen cứng đờ thẳng đuột của ông lang trong tiếng cười. Cái bóng lớn gầy gò của con la ngã rạp xuống đất như một bức tường sụp đổ, trong bầy ngựa chiến vang lên tiếng hí cắn xé nhau vì tranh giành cỏ ăn.
Trong lán lớn trung tâm thắp hai mươi bốn cây nến mỡ cừu lớn đỏ rực, ánh nến chập chờn không yên, bóng sáng khiến mọi thứ trong lán rung chuyển đầy kinh hãi. Linh cữu lớn màu đỏ sậm của bà tôi được đặt ở chính giữa lán, ánh nến lại nhuộm lên sắc đỏ sậm một tầng ánh vàng di động, làm tăng thêm vẻ huyền bí vô tận. Xung quanh quan tài bày những cây thông tuyết và liễu tuyết làm bằng giấy trắng, bên trái là đồng nam áo xanh, bên phải là đồng nữ áo đỏ, chầu chực hai bên quan tài. Đồng nam đồng nữ là do Bảo Ân - thợ làm giấy nổi tiếng trong vùng - dùng thân cây cao lương và giấy màu kết thành, mấy thứ cỏ cây bình thường qua tay Bảo Ân khéo léo lại biến thành linh vật tràn đầy sức sống. Phía sau quan tài dựng bài vị của bà, trên bài vị viết: Hiển khảo Đới thị phu nhân thần chủ Hiếu nam Dư Đậu Quan phụng thờ. Trước bài vị trong lư hương màu nâu, đang thắp hương tế màu vàng mơ, khói hương nghi ngút, tàn hương đọng lại trên đốm lửa đỏ sậm, lâu ngày không rụng. Trên trán bố tôi cũng được cạo một khoảng da đầu nhẵn nhụi, đánh dấu ông là người trong Thiết Bản Hội. Trên đỉnh đầu ông tôi cũng dùng dao cạo cạo đi nửa vầng trăng, ông và hội viên Thiết Bản Hội Mắt Đen ngồi sóng đôi phía sau chiếc bàn dài bên một góc lán, nhìn ông sư thầy am hiểu lễ nghi tang ma được mời từ thành Giao Huyện tới đang huấn luyện bố tôi thực hiện đại lễ ba quỳ sáu vái chín lạy. Sư thầy khoảng sáu mươi tuổi, dưới cằm rủ một bộ râu trắng như chỉ bạc, răng trắng phau, mồm mép lanh lợi, nhìn là biết một người đầu óc minh mẫn, làm việc tháo vát. Sư thầy kiên nhẫn dạy bảo bố tôi, bố tôi lại dần trở nên thiếu kiên nhẫn, tất cả động tác đều bớt xén qua loa, đại khái.
Ông tôi nghiêm khắc nói từ một bên: "Đậu Quan, không được làm bừa, vì nương con làm tròn đạo hiếu thì đừng sợ khổ!"
Bố tôi tập nghiêm túc được mấy động tác, thấy ông tôi lại quay mặt đi nói chuyện với Mắt Đen, động tác lập tức lại qua loa ngay. Ngoài lán có người đi vào, yêu cầu thanh toán sổ sách với sư thầy. Sư thầy được sự cho phép của ông tôi, bèn đi theo người đó. Để tổ chức đám tang lớn cho bà tôi, Thiết Bản Hội đã tiêu tốn hàng vạn tiền tài. Để vơ vét của cải, sau khi Chi đội Lãnh và Đại đội Giang rút đi, ông tôi và những người khác đã phát hành một loại tiền giấy in bằng giấy cỏ ở vùng Đông Bắc Cao Mật, mệnh giá có hai loại một nghìn tệ và một vạn tệ, hoa văn tiền giấy đơn giản (một con quái vật nửa người nửa ngợm cưỡi một con hổ), in ấn cẩu thả (in bằng bản gỗ khắc tranh Tết). Lúc bấy giờ, vùng Đông Bắc Cao Mật lưu hành ít nhất bốn loại tiền tệ, sự mất giá hay tăng giá, yếu ớt hay kiên cường của mỗi loại tiền tệ đều liên quan đến thế lực của kẻ phát hành tiền lúc bấy giờ. Tiền tệ do các lực lượng lớn nhỏ dùng súng ép buộc phát hành là sự bóc lột tàn nhẫn đối với người dân. Ông tôi có thể tổ chức đại tang cho bà tôi chính là nhờ vào sự cướp đoạt trá hình này. Hồi đó Đại đội Giang và Chi đội Lãnh bị ép phải rời đi, tiền giấy in hình cưỡi hổ của đội ngũ ông tôi vô cùng cứng ở vùng Đông Bắc Cao Mật, nhưng cảnh tượng tốt đẹp này chỉ duy trì được vài tháng, sau đại tang của bà tôi, những tờ tiền cưỡi hổ tích trữ trong tay người dân liền trở nên vô giá trị.
Hai hội viên Thiết Bản Hội áp giải ông lang cưỡi la vào lán lớn để linh cữu, ánh nến chói đến mức mắt họ nháy liên hồi.
– Làm gì thế! – Ông tôi nhổm người dậy, bực bội hỏi.
Hội viên Thiết Bản Hội đi trước quỳ một gối, hai tay che lên miếng da đầu sáng lấp lánh trên trán, nói:
– Bẩm phó hội trưởng, bắt được một tên gian tế!
Hội trưởng Thiết Bản Hội Mắt Đen người to lớn đen sì, mắt trái bị một vành nốt ruồi đen bao quanh, dùng chân đá vào chân bàn, rít cổ họng hét:
– Lôi ra ngoài chém đi, mổ tim gan ra làm mồi nhậu!
– Khoan đã! – Ông tôi quát hai hội viên một tiếng, rồi quay mặt sang nói với Mắt Đen, – Lão Hắc, có phải nên hỏi cho ra nhẽ rồi hãy giết không?
– Hỏi cái mẹ gì! – Mắt Đen dùng một chưởng hất văng chiếc ấm trà bằng đất trên bàn xuống đất, đứng dậy, nhét chặt khẩu súng từ eo thọc lên, phẫn nộ trừng trừng nhìn hội viên Thiết Bản Hội vừa báo cáo.
– Hội trưởng... – Hội viên kia sợ hãi nói.
– Tao đụ mẹ mày chứ, Chu Thuận! Trong mắt mày còn có hội trưởng không? Đứa con hoang này, từ nay về sau mày đừng để tao nhìn thấy mày nữa, mày mẹ kiếp ngứa mắt tao lắm rồi! – Mắt Đen phẫn nộ mắng, đá một cước vào chiếc ấm trà rơi dưới đất, mảnh vỡ bay chéo, đâm xuyên qua những lùm liễu tuyết thướt tha hai bên quan tài, phát ra một âm thanh sột soạt lách cách.
Một thiếu niên trạc tuổi bố tôi cúi người nhặt chiếc ấm trà vỡ lên, ném ra ngoài lán.
Ông tôi nói với thiếu niên đó: "Phúc Lai, dìu hội trưởng về nghỉ ngơi đi, hắn uống say rồi!"
Phúc Lai tiến lên đỡ cánh tay Mắt Đen, bị hắn đẩy cho lảo đảo. Mắt Đen nói: "Say, ai say? Đồ vô ơn bạc nghĩa! Lão đây mở gia lập nghiệp, chúng mày đến ăn sẵn đấy à? Hổ đi săn mồi cho gấu chó ăn! Thằng nhãi, không để yên cho mày đâu, trong mắt Mắt Đen không dung được cát đâu! Chúng ta cứ chờ mà xem!"
Ông tôi nói: "Lão Hắc, trước mặt bao nhiêu anh em thế này, không sợ làm mất thân phận của anh à?"
Trên mặt ông tôi treo một nụ cười lạnh lùng, khóe miệng dựng lên hai đường gân dọc tàn nhẫn.
Mắt Đen đưa tay ra sau eo, sờ vào cán bằng nhựa súng lục, cổ họng mệt mỏi phát ra tiếng kêu rít khó nhọc:
– Cút mẹ mày đi! Dắt theo lũ chó con nhà mày cút mẹ mày đi!
Ông tôi nói: "Mời thần dễ tiễn thần khó."
Mắt Đen rút súng lục ra, khua khoắng hướng về phía ông tôi.
Ông tôi cầm chén rượu lên, nhấp một ngụm rượu, phồng má súc miệng, rồi rướn cổ về phía trước, "phốc" một tiếng, phun một ngụm rượu vào mặt Mắt Đen. Cổ tay ông tôi vung lên, chiếc chén rượu bằng sứ xanh to bằng trứng gà đập vào nòng súng lục của Mắt Đen, chén rượu vỡ tan tảng, mảnh sứ văng tung tóe xuống đất. Cổ tay Mắt Đen run rẩy, nòng súng trĩu xuống.
– Cất súng của anh đi! – Ông tôi dùng giọng nói cọ xát như đá sắt nói, – Tao còn một món nợ cũ chưa tính xong với mày đâu, lão Hắc, anh đừng có cuồng trước.
Mắt Đen mồ hôi đầm đìa trên mặt, lẩm bẩm nói gì đó, nhét súng lục vào thắt lưng da bò tót, quay về chỗ ngồi cũ ngồi xuống.
Ông tôi khinh bỉ liếc hắn một cái, hắn phẫn nộ liếc trả ông tôi.
Ông lang cưỡi la từ đầu đến cuối treo biểu cảm mỉa mai lạnh lùng trên mặt, bỗng nhiên cười cuồng loạn, cười đến mức ngửa trước ngửa sau, tay vẫy chân đạp như có ai đang liều mạng cù nách hắn. Trong tiếng cười hỗn loạn của hắn, mọi người trong lán đều trở nên bứt rứt không yên, tay chân không biết đặt vào đâu. Ông lang cứ cười cuồng loạn, nước mắt trào ra từ hốc mắt nóng bỏng của hắn.
Mắt Đen nói: "Cười cái gì? Đụ mẹ mày? Cười cái gì?"
Nụ cười của ông lang biến mất nhanh như chớp, hắn nghiêm túc nói: "Đụ thì đi mà đụ, mày có đi không? Mẹ tao chết lâu lắm rồi, chôn trong đất đen mười năm rồi, mày đi đi!"
Mắt Đen cứng họng, nốt ruồi quanh mắt nghẹn thành màu như lá xanh. Hắn nhảy qua bàn ghế, đấm vào mặt ông lang bảy tám quyền. Mũi ông lang lệch sang một bên, hai dòng máu đỏ rực chảy dọc theo hai chùm lông đen thò ra từ lỗ mũi, tí tách rơi xuống, rơi lên môi và chiếc cằmểnh lên như nén bạc của hắn. Hắn ngọt ngào chép chép miệng, hàm răng sáng bóng như sứ bị nhuộm thành đỏ sẫm.
– Ai sai mày đến? – Ông tôi hỏi.
– La của tao đâu? – Ông lang rướn cổ, như nuốt phải một ngụm máu, nói tiếp, – Chúng mày mang la của tao đi đâu rồi?
– Chắc chắn là gian tế của người Nhật rồi! – Mắt Đen nói, – Lấy roi ngựa đến, đánh chết mẹ cái đồ chó này đi!
– La của tao! Chúng mày trả la cho tao! Trả la cho tao... – Ông lang sợ hãi hét lớn, chạy vút về phía cửa lán, hai hội viên Thiết Bản Hội kéo tay hắn lại, hắn điên cuồng giãy giụa, một hội viên rảnh tay giáng một quyền thật mạnh vào thái dương hắn, mặt hắn kêu "pốp" một tiếng, cái cổ rũ xuống như thân cao lương bị gãy, cơ thể cũng mềm nhũn rơi xuống.
– Lục soát người nó! – Ông tôi hạ lệnh.
Hội viên Thiết Bản Hội lục soát khắp các đường khâu quần áo của hắn, lục ra được hai viên bi thủy tinh trẻ con hay chơi, một viên xanh biếc, một viên đỏ chói. Trong viên bi khảm hai bọt khí hình mắt mèo. Ông tôi nhặt viên bi thủy tinh lên, giơ trước ánh nến ngắm nghía, viên bi thủy tinh phát ra ánh sáng rực rỡ chói lọi, vô cùng bắt mắt. Ông tôi khó hiểu lắc đầu, đặt viên bi thủy tinh lên bàn. Bố tôi lẻn đến cạnh bàn, vươn tay cướp lấy viên bi thủy tinh.
Ông tôi nói: "Cho Phúc Lai một viên."
