Chín hộ tá điền mang khế ước đỏ về nhà nông hội, bây giờ giao cho họ xử lý ruộng đất của Giang Thế Vinh. Đây là điều họ nằm mơ cũng chưa từng nghĩ tới. Chín người chen chúc trong nhà Quách Phú Quý, nông hội phái Hàn Đình Thụy đến giúp họ ghi sổ. Họ không biết bắt đầu từ đâu, chỉ cảm thấy trong lồng ngực có rất nhiều điều muốn thổ lộ. Cuộc sống trong ba ngày qua biến đổi quá dữ dội, đặc biệt là ba người lớn tuổi trong đó, có một người nói: "Ây, hôm trước nông hội bảo chúng ta nói ra những nỗi khổ trong đời này, ta nghĩ, mấy chục năm qua, có từng có chuyện nào ra hồn không? Chuyện người khác vui mừng, đến đầu chúng ta đều thành chuyện không vui. Năm ấy con cái nhà ta đầy tháng, người ta nhìn thấy ta, nói chúc mừng anh đã làm cha rồi! Trong lòng ta nghĩ, ây, có gì mà nói, vợ nó nằm trên khang, đợi ta mượn ít tiểu mễ về nấu nước cháo đấy. Ta chạy trọn một ngày cũng không mượn được, ngày thứ hai đành cầm một chiếc chăn đi gấm được ba thưng mễ về... Lại một năm, ta thiếu Giang Thế Vinh một thạch tám đấu tô, Giang Thế Vinh ép lấy cho bằng được. Nhà ta đến cám cũng chẳng còn, nhưng ta sợ hắn, hắn mà nổi giận, sẽ phái ngươi đi phu. Ta không còn cách nào, đành bán đứa con gái lớn đi. Ây, mặc thây nó, dù sao nó cũng có một con đường sống chứ. Ta không khóc, trong lòng ngược lại còn mừng thay cho nó nữa. — Dù sao ta chẳng có gì để nói, ta đã không còn là con người nữa rồi, trái tim của ta không giống trái tim người khác. Ta liền chẳng nói gì cả. Nông hội bảo chúng ta cùng nhau đi lấy khế ước đỏ, ta không dám đi, người cũng già rồi, còn rước thêm tai họa gì cho con cháu làm chi nữa. Thế nhưng ta cũng không dám nói không đi, ta cứ đi theo một chuyến vậy. Ây! Ai ngờ hôm nay thế giới thật sự đổi thay, tốt rồi, một trăm hai mươi bảy mẫu ruộng của hắn Giang Thế Vinh đã nằm trong tay chúng ta rồi! Chiếc ấn triện đã đổi chủ rồi! Người nghèo cũng nắm quyền làm chủ, ta thật không ngờ! Ây, lúc này thế nào cũng nên vui mừng rồi, nói cũng lạ, ta lại đâm ra đau lòng! Từng chuyện từng chuyện một đều nhớ lại cả rồi!"

Một người khác cũng nói: "Trước kia ta cứ ngỡ chúng ta thiếu Giang Thế Vinh, kiếp trước nợ hắn, kiếp này cũng nợ hắn, mãi không trả hết. Thế nhưng hôm qua mọi người cùng tính toán như vậy, chẳng phải sao, ta làm thuê cho hắn sáu năm, một năm tám thạch tô, hắn chẳng nhúc nhích tí nào, chỉ gảy bàn tính. Sáu nhân tám là bốn mươi tám thạch, cộng thêm lãi mẹ đẻ lãi con, đừng nói mười lăm mẫu ruộng, năm mươi mẫu ruộng ta cũng sắm được rồi! Chúng ta nghèo, nghèo đến mức cả đời không ngóc đầu lên được, con cháu đời đời kiếp kiếp đều phải làm trâu làm ngựa, chính là vì bọn chúng ăn tiền tô của chúng ta. Chúng ta càng nuôi dưỡng bọn chúng, bọn chúng càng leo lên cổ chúng ta không chịu xuống. Chúng ta đâu phải thực sự là súc sinh, rốt cuộc vẫn là con người mà! Chúng ta làm lụng chẳng khác nào con ngựa đeo rọ mõm, chẳng hừ một tiếng làm đến khi tóc bạc phơ! Bây giờ ta rốt cuộc cũng hiểu ra rồi, ây, con cháu chúng ta rốt cuộc sẽ không bị đày đọa như đời này của chúng ta nữa!"

Lúc này cũng có người nói: "Ngày thường Giang Thế Vinh ra điều oai phong lắm, các ngươi xem hắn vừa mới gặp chúng ta, còn định giở thói oai phong với chúng ta, sao chớp mắt lại giống như ngọn nến gặp lửa, mềm nhũn ra, vừa vái chào vừa khom lưng thế? Ta thấy, tất cả những cái này là do thấy chúng ta đông người, đông người là vua, hắn cũng biết chúng ta bây giờ đã có chỗ dựa, có Bát Lộ Quân và Đảng Cộng sản chống lưng cho chúng ta rồi!"

Hàn Đình Thụy từng ở Bát Lộ Quân, lúc này liền khích lệ họ, nói Bát Lộ Quân tốt thế nào, sống chết chỉ vì người nghèo. Vương Tân Điền là một thanh niên, nghe những điều này, vô cùng nhiệt tình, cậu ta nhảy dựng lên nói: "Ngày mai ta phải đi tố cáo các đồng chí, đem lời của các anh nói hết cho họ nghe, chúng ta mà không đứng lên náo đấu tranh, không trị cho ra ngô ra khoai Tiền Văn Quý, ta tuyệt đối không cam lòng. Năm đó ta mới mười bốn tuổi, bắt ta phái đến cứ điểm Quảng An tu sửa công sự, nói ta lười biếng, muốn đưa ta vào thành Trác Lộc làm đoàn viên thanh niên đấy! Cha ta sợ đến phát khiếp, làm đoàn viên thanh niên chẳng phải là đi lính làm lính ngụy hay sao! Cha ta liền tìm Lưu Càn, hồi đó là Lưu Càn làm giáp trưởng. Cha ta cũng là tính nóng như lửa, mắng cho Lưu Càn một trận, mắng hắn không có lương tâm; Lưu Càn không ho loa gì, hôm sau cùng hai tên giáp đinh đến trói ta, giáp đinh còn đánh cha ta, cha ta liền muốn liều mạng với Lưu Càn. Lưu Càn ngược lại quỳ sụp xuống chân cha ta, nói: 'Anh đánh chết tôi, tôi cũng là kẻ chẳng có cách nào. Anh không tìm Diêm Vương lại tìm tiểu quỷ, trên sổ sinh tử chẳng lẽ có thể gạch tên con trai anh đi được sao?' Sau đó vẫn là người ta bảo cha ta tìm Tiền Văn Quý, Tiền Văn Quý thoái thác đủ điều, cuối cùng vẫn là chúng ta bán nhà cửa, cầm cố sáu thạch lương thực, đưa đến giáp công sở mới xem như xong việc. Cha ta còn oán hận Lưu Càn chiếm đoạt sáu thạch lương thực của nhà chúng ta; cho đến khi Lưu Càn bán ruộng trả nợ, sau đó hắn ta lại phát điên, cha ta mới hiểu rõ rốt cuộc ai là kẻ ăn trộm oan uổng rồi! Cha không dám nói gì nữa, trêu không nổi người ta mà! Hừ! Nếu đấu tranh với hắn ấy chứ, chỉ cần mọi người cùng làm, cha ta có thể tính sổ với hắn, đòi lại ngôi nhà đó của chúng ta!"

Mọi người đều hầu như nhớ lại những ngày tháng khổ cực trước kia. Quách Phú Quý cũng nói rất nhiều, có điều anh vẫn cảm thấy nên mau chóng phân chia ruộng đất của Giang Thế Vinh cho xong, anh nhớ Văn Thải từng nói muốn mượn việc này để khiến các tá điền khác đều sốt ruột, đều tự mình đi tìm chủ nhà của họ để tính sổ, như vậy đấu tranh mới dễ bùng nổ. Thế nên anh giục giã mọi người, và nói: "Chúng ta đã nở mày nở mặt thế này rồi, tuyệt đối không được sụp đổ đấy. Các đồng chí và cán bộ đều đã nói rồi, đây là làm việc cho người nghèo. Bản thân ta không tính toán lấy ruộng này đâu, chúng ta đem những ruộng này chia cho những người nghèo nhất, để người ta trong thôn nhìn vào nói chúng ta công đạo, không ích kỷ là được. Ta còn trẻ, lại chưa vợ con. Thế nào cũng có cơm ăn qua ngày, ta là không cần ruộng này đâu. Các anh có già có trẻ, giữ lại một ít cũng phải lẽ, nhưng đừng giữ lại nhiều quá, chúng ta giữ ở mức không nhiều không ít. Người trong thôn chịu sự bức hại của hắn nhiều lắm, chúng ta cũng phải nghĩ đến nỗi khổ của họ; nông hội cũng đã nói rồi, phần lớn ruộng đều cày cấy trong tay chúng ta, thế nào cũng phải suy tính nhường ra, ý kiến chúng ta đưa ra đem ra đại hội để bình nghị, thế nào cũng phải được mọi người nói tốt mới thành."

Hôm qua sau khi họ trở về nông hội, Văn Thải, Dương Lượng, Trương Dụ Dân mấy người đã bàn bạc. Ý kiến của mọi người là, trước tiên chia ruộng của Giang Thế Vinh cái đã. Nhưng trong chốc lát lại không thể mở đại hội quần chúng, bầu ra ủy viên bình nghị ruộng đất, đành tạm thời quyết định, cứ để mấy người tá điền này đi làm một cuộc phân chia sơ bộ, rồi lại mang ra cho quần chúng thảo luận, cốt để làm cho cao trào vốn đã dao động mấy ngày nay càng dâng cao hơn, cũng càng củng cố thêm niềm tin của những người chiến thắng này. Thế nên chín người bọn họ lại tạm thời trở thành ủy viên bình nghị ruộng đất rồi.

Tin tức vừa truyền đi, rất nhiều người đều sốt ruột, từng tốp từng tốp chạy đến hợp tác xã tìm nông hội. Họ cáo trạng Giang Thế Vinh, họ cũng yêu cầu tìm Giang Thế Vinh tính sổ, họ yêu cầu tịch thu gia sản của hắn, tại sao còn để hắn ở căn nhà tốt như thế? Căn nhà đó là lúc hắn làm giáp trưởng mới sửa sang lại, đều là mồ hôi nước mắt của bách tính đấy! Tại sao còn để hắn cất trữ nhiều lương thực thế? Hắn có một bức tường kẹp chứa lương thực, họ biết đằng sau nhà hắn có một con hẻm nhỏ, đó là nơi hắn cất giấu lương thực; tại sao lại để trong tủ của hắn cất giữ nhiều quần áo thế? Bây giờ bao nhiêu người đang không có áo mặc kìa. Họ cãi nhau một hồi, một số người liền kéo đến nhà Giang Thế Vinh; Giang Thế Vinh đang đi khắp nơi hoạt động, tìm cán bộ, muốn xin giữ lại cho mình nhiều ruộng một chút đấy. Mọi người thấy không có ai ở nhà, lại sợ cán bộ bị hắn rót mật vào tai mà lừa gạt, nghe lời hắn, thế là càng có nhiều người lại đi tìm Dương Lượng, Văn Thải, yêu cầu đem tất cả những thứ đó dọn ra ngoài. Sợ chết khiếp việc mình làm tả khuynh, máy móc ôm khư khư mấy điều "chính sách" như Văn Thải, cảm thấy đây đã không còn là vấn đề ruộng đất nữa, không muốn quản những chuyện này, ngược lại còn khuyên mọi người dừng tay. Thế nhưng những người này không giải tán, một số người liền muốn tự mình dọn đi. Dân binh cũng bước tới. Mọi người nói: "Các anh chạy tới đây làm gì, đến canh chừng chúng tôi à?" Dương Lượng và Văn Thải bàn bạc nửa ngày, mới xem như giành được sự đồng ý của anh ta, tất cả tài sản bất chính của Giang Thế Vinh, để nông hội tịch thu rồi tính sau. Văn Thải thấy tình thế, không quản cũng không xong, liền giao trách nhiệm này cho nông hội. Trình Nhân liền mang theo dân binh đi dán phong niêm, tủ quần áo, lu nước, những gian nhà không có người ở, thảy đều niêm phong lại, chỉ để lại một gian nhà ở, một gian nhà bếp cho họ tạm ở. Thế nhưng từng tốp từng tốp người vẫn đi theo để xem, vẫn không tin tưởng, vẫn cứ hò hét: "Chúng tôi không ra tay, chỉ xem thôi, có nông hội các anh đến giải quyết là đúng rồi! Miễn là không phải để lại cho Giang Thế Vinh là được!" Họ đứng bên cạnh chỉ trỏ, giám sát, kết quả đến cả chum muối vòm dầu dùng hàng ngày của Giang Thế Vinh cũng niêm phong luôn. Giang Thế Vinh đã về đến nhà, vái chào mọi người, xin xỏ bớt dán vài tờ. Con mụ đơ đó trừng trừng một đôi mắt đỏ ngầu, hằm hằm tức giận ngồi trên cối xay ở cái sân nhà bọn chúng; lại có người nói: "Cái cối xay này cũng phải dán một tờ niêm phong." Lại có người nói: "Sợ hắn chuyển đi đâu được chắc? Đừng dán nữa!..."

Đến buổi chiều, Bạch Ngân Nhi cũng chạy tới hợp tác xã tìm nông hội, nói Giang Thế Vinh đã cưỡng bức cô ta thế nào, chồng cô ta chết rồi, không có cách nào sinh sống, cô ta muốn tái giá, Giang Thế Vinh không cho phép, chỉ cho phép cô ta đi thỉnh thần. Hắn thường mời một đám người đến đánh bạc, thu tiền xâu đưa cho cô ta, có đôi khi hắn ngay cả tiền xâu cũng đút túi luôn. Bây giờ Giang Thế Vinh vẫn còn thiếu cô ta bảy tám vạn đồng đấy. Người ở nông hội bận rộn đầu tắt mặt tối, mọi người biếng nhác thèm đếm xỉa đến cô ta, người xem náo nhiệt cũng nói: "Trở về đi thôi, món nợ của các người nhiều lắm đấy, vẫn là về trên khang mà tính đi." Bạch Ngân Nhi lại nói, Giang Thế Vinh muốn cô ta tung tin đồn vô căn cứ, nói Bạch tiên sinh hiển linh, chân long thiên tử ở Bắc Kinh, cốt để cho cuộc cải cách ruộng đất trong thôn không tài nào náo động lên được. Mọi người lúc này mới lại cười mỉm, mắng rằng: "Đứa con trai nhỏ của Lưu Quế Sinh, chính là các ngươi hại chết đấy! Đều do mày nói lòng người không tốt, ông trời phạt đấy, vợ của Lưu Quế Sinh khóc lóc thảm thiết, bệnh của Tiểu Bảo cứ thế mà lỡ dở, nếu không đến Tân Bảo An, vào thành Trác Lộc tìm đại sư khám xem, thế nào cũng còn chút hy vọng chứ! 'Lòng người không tốt', chính là lòng của các người mới không tốt!"

Bạch Ngân Nhi thấy không ai thèm đếm xỉa đến mình, lại sợ bảy tám vạn đồng kia bỏ sông bỏ biển, càng sợ có liên lụy gì đó, liền ngồi thừ ra ở ngoài cửa từ đằng xa, hễ nhìn thấy có cán bộ đi tới, liền chạy ra đón luyên thuyên lẩm bẩm, sau đó mọi người đành phải nói: "Đợi lúc mở đại hội cô hãy nói đi nhé! Chỉ cần bách tính đều tin cô, biết đâu sẽ chia cho cô hai mẫu thành quả thắng lợi đấy. Thôi hôm nay đừng đứng nói ở cái đường này nữa."

Những tình hình này, tuy vẫn chưa đủ để chứng minh quần chúng đã đứng dậy rồi, nhưng lại là sự nảy mầm có giác ngộ cục bộ, đã bắt đầu hồi tưởng lại, nỗi khổ của bản thân đã ra sao, đã tự giác đứng ra thanh toán, đây là tình hình chưa từng có trước nay ở thôn này. Đồng chí Văn Thải từ trong kinh nghiệm ít ỏi của mình, cảm thấy quần chúng phát động quá tốt rồi, thậm chí còn nghĩ có lẽ đã có chỗ vượt quá giới hạn. Anh ta vô cùng tán thưởng những thắng lợi nhỏ nhoi này, tán thưởng những thành công này, anh ta cảm thấy tất cả những điều này đều là nhờ có anh ta ở đây lãnh đạo. Giống như Trương Dụ Dân bọn họ, cũng cảm thấy ngoài dự liệu, trước kia tuy từng có đại hội đấu tranh, nhưng thế nào cũng không giống sự hỗn loạn như ngày hôm nay, đó là được hoàn thành trong tình trạng một tiếng hô vạn người hưởng ứng, mà ngày hôm nay ngược lại là hò hét hỗn loạn, cán bộ thường là hành sự dưới sự thúc đẩy của quần chúng, ngay cả Văn Thải cũng đành phải tuân theo mọi người, nếu không lập tức đi dán niêm phong, nói không chừng còn chưa đợi có lệnh đã ra tay rồi. Đốm lửa nhỏ có thể đồng cỏ cháy, đây tuy chỉ là một chút lửa nhỏ, nhưng có thể dự kiến được tương lai tươi sáng. Công tác tổ trong tâm trạng phấn chấn, liền yêu cầu đẩy nhanh công tác, thế là những bất đồng vốn tạm thời gác lại, cũng lập tức yêu cầu thống nhất, thế là mâu thuẫn càng trở nên gay gắt hơn. Dương Lượng dựa vào sự gần gũi của anh ta với quần chúng, —— phần lớn đây đều là bần nông, bọn họ đều từng đưa ra ý kiến với Tiền Văn Quý, —— cho rằng Tiền Văn Quý là một tên nham hiểm nhất, là thủ lĩnh bên trong giai cấp địa chủ, vì để cho bách tính ngóc đầu lên được, chủ yếu nên đả kích hắn ta. Cách nhìn đối với Trương Dụ Dân cũng được đặt ra một cách vô cùng gay gắt ngay trước mắt, Trương Dụ Dân xuất thân là tá điền làm thuê, ngày nay vẫn là kẻ không có lương gạo qua ngày, cũng chẳng hề tách rời khỏi quần chúng khổ cực nhất, anh ta có uy tín trong lòng họ, sao có thể đem anh ta và quần chúng đặt ở thế đối lập để nhìn nhận chứ? Không thể máy móc nhìn nhận quan hệ giữa cán bộ và quần chúng, cũng giống như không thể máy móc nhìn nhận cái gọi là gia đình quân nhân kháng chiến vậy. Thế nhưng đồng chí Văn Thải lại cho rằng anh ta đã đầu hàng cán bộ, không có lấy một lý do mà càng thêm không tín nhiệm Trương Dụ Dân. Thế nhưng bản thân anh ta lại không thâm nhập quần chúng, tìm kiếm sự thật khách quan, chỉ khăng khăng phóng đại những lời thị phi của một số ít người, như lời của Trương Chính Điển. Lại còn đem chuyện trước kia anh ta ngẫu nhiên đến chỗ Bạch Ngân Nhi đánh bạc, phóng đại thành lưu manh, hoặc là bè lũ tay sai của Giang Thế Vinh... Nhìn nhận sự thật theo cách này, làm sao có thể phân định rõ ràng phải trái đúng sai đây? Dương Lượng tuy cũng thiếu kinh nghiệm công tác, nhưng anh ta tương đối có thể nhìn nhận sự việc một cách bình tĩnh, tương đối tiếp cận với một số bần nông, thu nhận được những hơi thở từ phía quần chúng, thế nên anh ta tương đối hiểu rõ vấn đề ở đây hơn. Thế nhưng vì tuổi trẻ, vì anh ta vẫn chưa tích lũy thành khí phách tương xứng từ trong công tác, cùng với năng lực phân tích có thể thuyết phục người khác, đặc biệt vì Văn Thải ở đây là người chịu trách nhiệm, anh ta không thể quyết định bất cứ vấn đề gì, liền khiến cho anh ta thường xuyên cảm thấy nhức đầu đối với Văn Thải, thậm chí hối hận vì đã làm việc cùng một loại người như thế này. Vốn định đến để tiếp xúc nhiều hơn với quần chúng, học hỏi chút ít điều hay, ai ngờ trong nội bộ của chính mình, lại rắc rối thế này, còn phức tạp và khó khăn hơn cả việc phát động bách tính.

Nhưng Văn Thải đang đắc ý vênh váo trước thắng lợi đối với Giang Thế Vinh, anh ta hoàn toàn không hiểu, đây chỉ là kích động cảm xúc của quần chúng mà thôi, cái này vẫn chưa thể nói là quần chúng đã hoàn toàn giác ngộ, hình thành nên một phong trào. Anh ta lại đánh giá việc này quá cao, anh ta đã bắt đầu lo lắng, khi một phong trào ập đến, tất yếu sẽ đi theo hướng tả khuynh. Cho nên anh ta cảm thấy trong những lúc như thế này, người lãnh đạo lại càng phải biết nắm bắt, càng phải thận trọng lắng nghe đủ loại âm thanh phát ra từ phía quần chúng, lúc này điều sợ nhất chính là bản thân cũng nhảy vào dòng xoáy, để cho bọt nước làm mờ đôi mắt của mình, không nhận ra phương hướng. Cho nên anh ta càng kiên quyết không tiếp nhận ý kiến, mà chỉ dấn thân vào việc sắp đặt những cuộc đấu tranh tương tự. Anh ta đang hết sức lùng sục những người từng làm thuê ngắn hạn cho Cố Dũng, bởi vì hắn ta không có tá điền, chỉ có người làm thuê ngắn hạn. Nhưng những người từng làm thuê cho hắn ta thì quá nhiều, trong chốc lát lại không thể tìm ra một vài cốt cán nào. Rất nhiều cán bộ thôn đều từng làm thuê ngắn hạn cho hắn, thế nhưng ngay cả họ cũng không tích cực. Văn Thải cho rằng, bọn họ không những bị chút ân huệ nhỏ nhặt của đám người có tiền, và một số lời nịnh hót làm cho tê liệt, mà bọn họ thậm chí còn đem con trai hắn là Cố Thuận, thu nạp vào hội thanh niên để làm phó chủ nhiệm nữa chứ. Chỉ từ điểm này thôi, anh ta lại kết luận đường lối giai cấp của cán bộ kém, đây là điểm cần phải chú ý nghiên cứu. Trương Dụ Dân ăn nói hay ho đấy, mấy người bọn họ từ trước đến nay chưa từng nhận được thành quả thắng lợi nào, thế thì, hiện tại anh ta suốt ngày không xuống ruộng, anh ta ăn cái gì đây? Triệu Đắc Lộc chẳng phải đã mượn lương thực của Giang Thế Vinh rồi sao! Anh ta hận không thể lập tức triệu tập đại hội quần chúng, đem những cán bộ ích kỷ vụ lợi này, những người công tác non trẻ này, dạy cho một trận ra trò! Anh ta cho rằng thời cơ đã đến, tuyệt đối không thể trì hoãn nữa rồi!

Hồ Lập Công đương nhiên đứng về phía Dương Lượng, thế nhưng cũng không thể giải quyết được vấn đề. Bọn họ tranh luận mãi cho đến tận tối muộn, ban đêm lại truyền đến một tin tức bất ngờ. Ngọn lửa thanh toán Giang Thế Vinh tuy đã bị khơi súng, thế nhưng vườn quả náo nhiệt bỗng chốc tan thành mây khói, rất nhiều người đều đã trở về nhà rồi. Việc quản lý và tiêu thụ quả từng khiến người ta phấn khích và vui mừng biết bao, giờ phút này bỗng chốc mất đi hứng thú. Nghe nói chỉ vì chút mâu thuẫn cỏn con cá nhân, Lưu Mãn và Trương Chính Điển cãi nhau một trận, sau đó còn động cẳng động tay; lúc đó không có ai khuyên giải hay bênh vực, bọn họ chỉ lẳng lặng quan sát thái độ của ủy viên trị an, chờ đợi kết quả của sự việc. Việc này tựa hồ như là một chuyện vô cùng bất thường, thế nhưng có thể nhìn ra sự nỗ lực trong mấy ngày qua, hầu như hoàn toàn bị phá hủy, giả như không thể kịp thời vớt vát lại cái đà suy sụp này, sắp tới còn sẽ lan rộng ra một cách nhanh chóng. Việc này liền lập tức cảnh cáo sự tự đắc nông cạn. Ánh sáng vẫn chỉ là viễn cảnh, chặng đường thật gian nan làm sao!